Rozwój metod diagnostycznych i terapeutycznych gruźlicy krtani w środowiskach lekarskich krakowskim, lwowskim i warszawskim w XIX wieku. Analiza porównawcza
DOI:
https://doi.org/10.12797/AHiFM.90.2026.90.01Keywords:
history of Polish otorhinolaryngology, history of tuberculosis, methods of diagnosis and treatment of laryngeal tuberculosisAbstract
DEVELOPMENT OF DIAGNOSTIC AND THERAPEUTIC METHODS FOR LARYNGEAL TUBERCULOSIS IN MEDICAL COMMUNITIES IN KRAKOW, LVIV, AND WARSAW IN THE 19TH CENTURY: COMPARATIVE ANALYSIS
Pulmonary tuberculosis and organ tuberculosis, including laryngeal tuberculosis, were incurable diseases in the 19th century. They posed a significant diagnostic and therapeutic problem. Jean-Antoine Villemin was the first to demonstrate the infectiousness of tuberculosis in 1866, and Theodor Heryng demonstrated its infectiousness in animals. Robert Koch and, independently, Paul Baumgarten discovered the tubercle bacillus in 1882. Laryngeal tuberculosis was also diagnosed and treated by Polish physicians, including by doctors from the centers in Lviv (Antoni Jurasz sen., Bronisław Serkowski, Zygmunt Spalke, Jan Szeparowicz), Kraków (Przemysław Pieniążek, Aleksander Baurowicz, Franciszek Nowotny, Alfred Obaliński) and Warsaw (Teodor Heryng, Alfred M. Sokołowski, Jan Sędziak, Zygmunt Srebrny, Władysław Ołtuszewski, Władysław Wróblewski, Teodor Drabczyk, Jan Szmurło, Maurycy Hertz, Włodzimierz Gertz, Julian Kosiński, Franciszek Kijewski, Franciszek Jawdyński). Laryngeal tuberculosis was initially treated conservatively, using agents such as iodoform, creosote, chromic acid, lactic acid, para-orthochlorophenol, sulforicin phenol, Liebreich’s cantharidin, and Koch’s tuberculin. Surgical treatment was also attempted. Intralaryngeal treatments included superficial incisions of the swelling, deeper scarifications, curettage, electrolysis, and galvanocaustic. Extralaryngeal treatments included laryngeal splitting, infrahyoid laryngeal splitting, and palliative tracheotomy. The original method of surgical treatment of laryngeal structures was curettage of tuberculously affected laryngeal structures, introduced by Teodor Heryng, which gained many supporters but also, in a significant minority, opponents. The end of tuberculosis came after the synthesis of thiosemicarbazones and their introduction into treatment, the discovery of streptomycin, para-aminosalicylic acid (PAS) and isonicotinic acid hydrazide (INH).
References
[1] Szumowski W., Historia medycyny filozoficznie ujęta, wyd. III, „Sanmedia”, Warszawa (Polska) 1994.
[2] Villemin J.A., Cause et nature de la tuberculose. Bulletin de l’Académie Impériale de Médecine, 1865, XXXI: 211–216.
[3] Heryng T., Fischer I., Biographisches Lexikon der hervorragenden Ärzte der letzten fünfzig Jahre, Urban & Schwarzenberg, Berlin (Niemcy) – Wien (Austria) 1932.
[4] Kierzek A., Teodor Heryng (1847–1925) – pionier polskiej laryngologii w oczach współczesnego świata lekarskiego. Archiwum Historii i Filozofii Medycyny, 1989, LI, 1: 25–42.
[5] Heryng T., O chirurgicznem leczeniu suchot krtani i ich wyleczalności, Druk K. Kowalewskiego, Warszawa (Polska) 1887.
[6] Heryng T., O stosunku gruźlicy do zapalenia. Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, 1973, XIX: 1–50.
[7] Heinze O., Die Kehlkopfsschwindsucht nach untersuchungen im Pathologischen Institute der Universität Leipzig, Veit, Leipzig (Niemcy) 1879. DOI: https://doi.org/10.1515/9783112660584
[8] Prątek Kocha.
[9] Zwolska Z., Robert Koch – bakteriolog, lekarz, humanista. Pamięci uczonego w 170 rocznicę Jego urodzin. Nauka, 2013, 4: 145–176.
[10] Skrobacki A., Robert Koch i aptekarz Józef Knechtel z Wolsztyna. Farmacja Polska, 1990, 9–10: 329–333.
[11] Gospodarek T., Aspekty złożoności i filozofii nauki w zarządzaniu, Tadeusz Gospodarek Opole (Polska) 2012.
[12] Pagel J.L., Biographisches Lexikon hervorragender Ärzte des neunzehnten Jahrhunderts, Urban & Schwarzenberg, Berlin (Niemcy) – Wien (Austria) 1901.
[13] Pieniążek P., O chirurgicznem leczeniu suchot krtani i ich wyleczalności przez dra T. Herynga. Przegląd Lekarski, 1889, XXVIII, 14: 175.
[14] Knick A., Ohren-, Nasen-, Rachen- und Kehlkopfkrankheiten, Alfred Tauchnitz, Leipzig (Niemcy) 1928.
[15] Heymann P., Handbuch der Laryngologie und Rhinologie, Vol. 1, Kehlkopf und Luftröhre, A. Hölder, Wien (Austria) 1898.
[16] Kierzek A., Tworzyli polską laryngologię. Przemysław Wiktor Odrowąż Pieniążek (1850–1916). Magazyn Otorynolaryngologiczny, 2002, I, 1: 4.
[17] Kierzek A., Przysięga Przemysława Pieniążka. Magazyn Otorynolaryngologiczny, 2019, XVIII, 69: 28–30.
[18] Kierzek A., Tworzyli polską laryngologię. Antoni Stanisław Jurasz (1847-1923). Magazyn Otorynolaryngologiczny, 2006, V, 2(18): 36–37.
[19] Kierzek A., Rozwój warszawskiej myśli otolaryngologicznej w XIX wieku, Arboretum, Wrocław (Polska) 1997.
[20] Andral G., Clinique médicale (Choix d’observations recueillies à la l’hôpital de la Charité), t. I, Paris (Francja) 1834.
[21] Uczniami bądź asystentami Türcka byli m.in. Karl Stoerk, Leopold Schroetter von Kristelli i Johann Schnitzler. Türck był uzdolniony muzycznie.
[22] Czermak jest pamiętany za swój wkład w dziedzinie laryngologii. Jemu i z Türckowi przypisuje się wprowadzenie laryngoskopii do medycyny. Laryngoskop został stworzony przez hiszpańskiego nauczyciela śpiewu Manuela Garcię (1805–1906) w 1854 r.; wkrótce potem Czermak wprowadził pewne modyfikacje urządzenia. Spór między Türckiem i Czermakiem o pierwszeństwo we wprowadzeniu laryngoskopii do lecznictwa trwał jeszcze długie lata, stał się jednak powodem rozpropagowania tej metody.
[23] Sędziak J., Leczenie gruźlicy krtani. Kronika Lekarska, 1900, XXI, 23: 928–929.
[24] Srebrny Z., Żegadło galwaniczne w leczeniu gruźlicy górnych dróg oddechowych oraz uwagi o wartości leczenia miejscowego t.z. suchot gardlanych. Medycyna, 1983, XXI, 2: 24–28; 4: 64–68.
[25] Schaeffer M., Zur Jodformfrage. Deutsche Medizinische Wochenschrift, 1882, VIII, 30: 412–413. DOI: https://doi.org/10.1055/s-0029-1196696
[26] Scheinmann J., Die Localtherapie der Larynxphtisie. Berliner Klinische Wochenschrift, 1890, XXVII, 47: 1091– 1094.
[27] Dorman M.A., Treatment of the Ulcerative Lesion in Laryngeal Tuberculosis with Some Remarks on the Contributional Treatment by Large Dises of Creosote. Lancet, 1893, 11 March: 525–526.
[28] Sokołowski A.M., W kwestyi wyleczalności i leczenia owrzodzeń gruźliczych krtani. Medycyna, 1886, XIV, 12: 207–212.
[29] Heryng T., Kwas chromny jako środek leczniczy w chorobach nosa, gardzieli i krtani. Gazeta Lekarska, 1884, XIX, 41: 778–783; 42: 807–810.
[30] Balmer, Zur Behandlung des Larynxtuberculose. Zeitschrift für klinische Medizine, 1882, V, 3: 313–322.
[31] Heryng T., Kwas mleczny jako środek leczniczy przy owrzodzeniach gruźliczych towarzyszących t.z. suchotom krtani. Medycyna, 1886, XIV, 24: 393–398.
[32] Ołtuszewski W., Przyczynek do działania kwasu mlecznego w gruźlicy krtani. Medycyna, 1887, XV, 7: 97–104.
[33] Bäumler, Die Behandlung der Tuberculose im 19 Jahrhundert. Berliner Klinische Wochenschrift, 1900, XXXVII, 14: 293–298.
[34] Kuttner A., Was leistet die Localbehandlung der Larynxphtisie? Berliner Klinische Wochenschrift, 1896, XXXIII, 3: 57–60.
[35] Ołtuszewski W., Ein Beitrag zur Wirkung der Milchsäure bei Tuberculose des Kehlkopfs. Deutsche Medizinische Wochenschrift, 1888, XIV, 8” 146–149. DOI: https://doi.org/10.1055/s-0029-1207774
[36] Wróblewski W., Przyczynek do działania kwasu mlecznego przy gruźlicy krtani. Gazeta Lekarska, 1886, XXI, 43: 875–880.
[37] Stachiewicz T., Die Heilbarkeit der Kehlkopf-Schwindsucht und deren Behandlungmit Milchsaure aus Dr. Brehmer’s Heilanstalt für Lungenkranke, Wiesbaden (Niemcy) 1889.
[38] Heryng T., Ueber Phenolum sulfo-ricinicum und Seine Anwendung bei Tuberculosen und chronische Erkrankungen des Rachens des Kehlkopfes und der Nase. Therapeutische Monatshefte, 1896, X: 125–130.
[39] Łogucki A., Parachlorfenol i menthorol w zastosowaniu do leczenia gruźlicy górnego odcinka dróg oddechowych. Kronika Lekarska, 1899, IX, 20: 1037–1048.
[40] Sędziak J., Przyczynek do leczenia gruźlicy krtani resp. płuc zapomocą podskórnych wstrzykiwań tiozynaminy. Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, 1893, LXXXIX, 4: 785–814.
[41] Srebrny Z., Gruźlica gardzieli i krtani wobec najnowszych metod jej leczenia. Gazeta Lekarska, 1888, XXIII, 10: 203.
[42] Sokołowski A.M., O wyleczalności i leczeniu miejcowem t.z. suchot krtaniowych. Gazeta Lekarska, 1888, XXIII, 35: 737–742.
[43] Stoerck C., Klinik der Krankheiten des Kehlkopfes der Nasen und des Rachens, Enke, Stuttgart (Niemcy) 1880.
[44] Sokołowski A.M., Ueber die Heilbarkeit und ōrtliche Behandlung der sogenann Kehlkopfsschwindsucht. Wiener Klinische Wochenschrift, 1889, II, 4: 66–68.
[45] Puczniewski L., De venenis, praesertim cantharidino, strichnino, atropino post intoxicationes in sanguine reperiendis.
Dorpati Livonorum 1858. [46] Heryng T., Ein Beitrag zur Wirkung der Cantharidinsauren Salze. Theraputische Monatshefte, 1891, V, 11: 557–561.
[47] Sokołowski A., Kilka słów o działaniu kantarydynianu potasu (metoda Liebreicha) w suchotach płucno-krtaniowych. Gazeta Lekarska, 1891, XXVI, 18: 339–345.
[48] Silberstrom M., Odkrycie doktora Liebreicha. Kurjer Codzienny, 1891, 58: 1; 62: 1; 65: 1.
[49] Kierzek A., Próby leczenia gruźlicy krtani kantarydyną w ubiegłym stuleciu. Przegląd Lekarski, 1990, XLVII, 2: 308–310.
[50] Heryng T., Wyniki stosowania metody Kocha przy suchotach krtani. Gazeta Lekarska, 1890, XXV, 52: 1044.
[51] Sędziak J., Sokołowski A.M., Analysis of Nine Cases of the Treated with Koch’s Lymph. Journal of Laryngology, 1891, V: 95–100.
[52] Heryng T., Une guérison radicale de la phtisie du larynx, peut-elle étre obtenue par le traitment chirurgical endolaryngé ? Annales des maladies de l’Oreille, du Larynx, du Nez et du Pharynx, 1891, XVII: 1–27.
[53] Laskiewicz A., O leczeniu gruźlicy krtani. Polski Przegląd Oto-laryngologiczny, 1924, I, II: 94–103.
[54] Luc H., Sur le traitement chirurgical de la tuberculose pharyngée. Zentralblatt für Laryngologie, 1892, VIII, 9: 35.
[55] Lubliner L., Leczenie chirurgiczne wewnątrzkrtaniowe gruźlicy krtani. Medycyna, 1900, XXVIII, 36: 827–831.
[56] Lederer F.L., Diseases of the Ear, Nose and Throat, F.A. Davis Company, Philadelphia (USA) 1946.
[57] Karbowski B., Długotrwałe znieczulenie krtani w gruźlicy podług metody R. Hoffmana. Gazeta Lekarska, 1910, XLV, 50: 1265–1268.
[58] Levinstein O., Die Anästhesie in der moderen Laryngophtisiotherapie. Archiv für Laryngologie und Rhinologie, 1910, XXIII, 2: 265–287.
[59] Browne L., The Throat and Nose, and Their Diseases, Lea Brothers, London (Anglia) 1890.
[60] Fraenkel E., Ueber Kehlkopftuberculose. Deutsche Medizinische Wochenschrift, 1891, XVII, 9: 322–324. DOI: https://doi.org/10.1055/s-0029-1206299
[61] Heryng T., O wynikach chirurgicznego leczenia suchot krtaniowych. Gazeta Lekarska, 1887, XXII, 14: 301–304.
[62] Castex A., Lubet-Barbon F., Oto-rhino-laryngologie, Paris (Francja) 1890.
[63] Rosenberg A., Die Behandlung der Kehlkopftuberculose. Therapeutische Monatshefte, 1888, II, 7: 327–329; 8: 375–378.
[64] Keimer, Ueber Kehlkopftuberculose, ihre Behandlung und Heilung. Deutsche Medizinische Wochenschrift, 1888, XIV, 46: 939–942; 48: 988–989; 51: 1051–1053. DOI: https://doi.org/10.1055/s-0029-1208731
[65] Schaeffer M., Ueber des Curettement des Larynx nach Heryng. Therapeutische Monatshefte, 1890, IV, 10: 475–477.
[66] Heryng T., Ein Beitrag zur chirurgischen Behandlung der Larynxtuberkulose. Deutsche Medizinische Wochenschrift, 1887, XII, 7: 126–128. DOI: https://doi.org/10.1055/s-0029-1197465
[67] Heryng T., Das Curettement tuberculosen Larynxgeschwűre und seine Erfloge. Allgemaine Wiener Medizinische Zeitschrift, 1888, XXXIII, 2: 59.
[68] Schmidt M., Die Krankheiten der oberen Luftwege: aus der Praxis für die Praxis, Verlag von Julius Springer, Berlin (Niemcy) 1897. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-662-40424-9
[69] Schroetter von Kristelli L., Ueber die Lungentuberkulose und die Mittel zu ihrer Heilung, Wien (Austria) 1891.
[70] Logan-Turner A., Diseases of the Nose, Throat and Ear, Bristol (Anglia) 1924.
[71] Stoerk C., Ein Beitrag zur operationen Behandlung der Larynxtuberculose. Wiener Medizinische Wochenschrift, 1892, XLII, 3: 89–92.
[72] Rethi L., Bemerkungen zur chirurgischen Behandlung der Kehlkopftuberculose. Wiener Klinische Wochenschrift, 1895, VIII, 42: 738–740.
[73] Schnitzler J., Ueber Laryngoskopie und Rhinoskopie und ihre Anwendung in der ärztlichen Praxis. Sechs Vorträge, gehalten an der allgemeinen Poliklinik in Wien, Urban & Schwarzenberg, Wien (Austria) 1879.
[74] Baranowski I., Uleczalność duchot krtani i dzieło D-ra Herynga „O chirurgicznem leczeniu suchot…”. Medycyna, 1887, XV, 40: 645–646.
[75] Sherry H.C., Curability of laryngeal phtisis. Zentralblatt für Laryngologie, 1890, VI, 10: 525.
[76] Żebrowski A., Gruźlica krtani, „Eskulap”, Warszawa (Polska) 1936.
[77] Srebrny Z., O wartości chirurgicznego leczenia gruźlicy krtani i gardzieli na zasadzie statystyki. Gazeta Lekarska, 1897, XXXII: 906–908.
[78] Kierzek A., Elektroliza w rynolaryngologii – jedna ze słusznie zapomnianych metod dziewiętnastowiecznej terapii. Otolaryngologia Polska, 2004, LVIII, 4: 861–868.
[79] Heryng T., The Surgical Treatment of Laryngeal Tuberculosis. Journal of Laryngology and Rhinology, 1895, IX: 577–579.
[80] Heryng T., Elektroliza w zastosowaniu do cierpień nosa, gardzieli i krtani. Przegląd Lekarski, 1892, XXXI, 1: 1–5; 2: 17–18. [81] Heryng T., Kilka uwag w obronie elektrolizy. Gazeta Lekarska, 1892, XXVII, 27: 101.
[82] Drabczyk T., Elektroliza i jej zastosowanie w cierpieniach nosa. Kronika Lekarska, 1899, XIX, 8: 339–346.
[83] Heryng T., Die Elektrolyse und ihre Anwendung bei Erkrankungen der Nase und des Rachens mit specieller Berücksichtigung der Larynxtuberculose. Therapeutische Monatshefte, 1893, VII, 1: 1–7.
[84] Hollender A.R., Office Treatment of the Nose, Throat and Ear, Year Book Publishers, Chicago (USA) 1946.
[85] Szmurło J., Choroby krtani i tchawicy, Koło Medyków U.S.B., Wilno (Litwa) 1931.
[86] Srebrny Z., O leczeniu gruźlicy gardzieli i krtani za pomocą galwanokaustyki. Przegląd Lekarski, Czasopismo Lekarskie, 1910, 37: 528.
[87] Kierzek A., Pabiszczak M., Galwanokaustyka na usługach XIX-wiecznej otorynolaryngologii. Otolaryngologia Polska, 2005, LIX, 1: 133–140.
[88] Kośmiński S., Słownik lekarzów polskich obejmujący oprócz krótkich życiorysów lekarzy Polaków oraz cudzoziemców w Polsce osiadłych, dokładną bibliografią lekarską polską od czasów najdawniejszych aż do 1885 r., Druk K. Kowalewskiego, Warszawa (Polska) 1888.
[89] Serkowski B., Rozcięcie tchawicy w zboczeniach gruźliczych krtani. Przegląd Lekarski, 1877, XVI, 12: 135–136.
[90] Denker A., Kahler O., Die Krankheiten der Luftwege und der Mundhöhle, b. II, Julius Springer, Berlin–München (Niemcy) 1925.
[91] Hertz W., O tracheotomii w suchotach krtani. Medycyna, 1905, tXXXIII, 28: 563; 29: 582.
[92] Sokołowski A., Rozcięcie tchawicy w suchotach krtani. Medycyna, 1905, XXXIII, 38: 775–779.
[93] Baurowicz A., Casuistische Mittheilungen. Ein mit Laryngofissur behandelter Fall von Kehlkopftuberculose. Archiv für Laryngologie und Rhinologie, 1895, II, 3: 409–413.
[94] Pieniążek P., Leczenie chirurgiczne od zewnątrz gruźlicy krtani. Dziennik IX Zjazdu Lekarzy i przyrodników polskich w Krakowie, 1900, 5: 158.
[95] Kijewski F., O rozszczepieniu krtani (laryngofissura). Gazeta Lekarska, 1894, XIV, 28: 733–734.
[96] Beck J., Zur Goldenbehandlung der Kehlkopftuberkulose. Zeitschrift für Hals-, Nasen- und Ohrenheilkunde, 1934, XXXV, 23: 253–262.
[97] Szeparowicz J., Przyczynek do kazuistyki chirurgicznej. 6. Kazuistyka rozcięcia tchawicy w chorobach gruźliczych krtani i uwagi odpowiednie. Przegląd Lekarski, 1879, XVIII, 14: 161–163; 15: 173–175.
[98] Hajek M., Pathologie und Therapie der Erkrankungen des Kehlkopfes, der Luftröhre und der Bronchien, Curt Kabitzsch, Leipzig (Niemcy) 1932.
[99] Fauvel C., Traite pratique des maladies du larynx, V. Adrien Delahaye, Paris (Francja) 1876.
[100] Sokołowski A., Beiträge zur Lehre von der Behandlung der chronischen Lungenschwindsucht, Enke, Berlin (Niemcy) 1887.
[101] Kierzek A., Dokonania Teodora Herynga w leczeniu gruźlicy krtani. Przegląd Lekarski, 1987, XLIV, 3: 361–365.
[102] Verneuill A.A., Études expérimentales et cliniques sur la tuberculosis. Premier fascicule, G. Maisson, éditeur Libraire de ‘Academie de Medicine, Paris (Francja) 1887.
[103] Odkrycie streptomycyny wywołało kontrowersje dotyczące tantiem z produkcji komercyjnej oraz z Nagrody Nobla. Schatz nie wiedział, że Waksman ubiegał się o korzyści finansowe wyłącznie dla siebie oraz dla Rutgers Research and Endowment Foundation. W wyniku pozwu Schatzowi przyznano 3% tantiem i prawnie uznano go za współodkrywcę. Następnie, w 1952 r., Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny przyznano wyłącznie Waksmanowi, wyraźnie „za odkrycie streptomycyny”, co „The Lancet” określił jako „znaczny błąd polegający na niedocenieniu wkładu Schatza”. W ramach aktu dobrej woli Schatz został uhonorowany Medalem Uniwersytetu Rutgers w 1994 r. Zob. Albert Schatz, Wikipedia, [online] https://en.wikipedia.org/wiki/Albert_Schatz_(scientist) – 31.07.2025.
[104] Hydrazyd kwasu izonikotynowego wprowadzony został na rynek w 1952 r. przez farmaceutyczną firmę Roche; nie ma jednak informacji o konkretnym wynalazcy.
[105] Dzierżanowski R., Słownik chronologiczny dziejów medycyny i farmacji, PZWL, Warszawa (Polska) 1983.
[106] Heryng T., Eine drehtare Universaldoppelcűrette fűr endolaryngeale Operationen. Therapeutische Monatshefte, 1893, VII, 7: 337–339.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Archives of the History and Philosophy of Medicine
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
