Archiwum Historii i Filozofii Medycyny jest recenzowanym czasopismem naukowym, które powstało w 1924 r. z inicjatywy Profesora Adama Wrzoska. Przez lata czasopismo zmieniało nazwę, redaktorów naczelnych i szatę graficzną, ciągle jednak pozostając jednym z nielicznych na skalę światową naukowych tytułów specjalistycznych wydawanych cyklicznie w dziedzinie historii i filozofii medycyny. Od samego początku czasopismo stało się najważniejszym polskim periodykiem naukowym publikującym prace o tej tematyce.
Profesor doktor habilitowany medycyny Andrzej Stefan Śródka (1946-2022)
Tekst biograficzny ukazujący sylwetkę, karierę zawodową, wkład do nauki polskiej oraz pasje i zainteresowania jednego z czołowych polskich historyków nauki, wieloletniego kierownika Katedry Historii Medycyny UJ CM i profesora Instytutu Historii Nauki PAN im. Ludwika i Aleksandra Birkenmajerów w Warszawie, autora klasycznego dziś opracowania Uczeni polscy XIX-XX stulecia – prof. dr. hab. Andrzeja Śródki.
Prawa autorskie (c) 2024 Archiwum Historii i Filozofii Medycyny https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Profesor doktor habilitowany medycyny Romuald Wiesław Gutt (1921-1988) w źródłach archiwalnych i wspomnieniach
Profesor zwyczajny doktor habilitowany nauk medycznych Romuald Wiesław Gutt był redaktorem naczelnym „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” w latach 1981-1988. W niniejszym artykule zrelacjonowano jego czasy szkolne i studenckie na Uniwersytecie Warszawskim i Uniwersytecie Jagiellońskim z uwzględnieniem działalności publicystycznej w czasie studiów. Wspomniano udział w wojnie obronnej w 1939, która doprowadziła do jego kalectwa, oraz lata okupacji. Zanalizowano jego drogę zawodową i naukową w medycynie wewnętrznej i hematologii w licznych placówkach szpitalnych oraz laboratoryjnych Śląska i Warszawy. Szczegółowej analizie poddano jego osiągnięcia naukowe jako kierownika placówek historii medycyny w akademiach medycznych we Wrocławiu i w Szczecinie. Ukazano jego liczne problemy zdrowotne i rodzinne, które były przyczyną częstych zmian pracy. Przybliżono też jego działalność naukową na polu historii medycyny, którą proponował nazywać terminem „rozwój myśli lekarskiej”. Pokazano go jako autora kilkunastu książek, z których najważniejsze to: Dzieje nauki o krwi, Historia patologii w XIX wieku, Propedeutyka Lekarska; ponadto jako autora kilkuset publikacji naukowych oraz błyskotliwych prac publicystycznych. Profesor Gutt – lekarz praktyk, historyk, filozof, miłośnik muzyki i literatury, erudyta, wykładowca uwielbiany przez studentów, członek wielu kolegiów i towarzystw naukowych – pozostawił po sobie swój sposób patrzenia na historię medycyny, co przedstawiono w zakończeniu pracy.
historia polskiego czasopiśmiennictwa lekarskiego
„Archiwum Historii i Filozofii Medycyny”
Podpułkownik profesor doktor medycyny Stanisław Józef Konopka (1896-1982) – lekarz, oficer Wojska Polskiego, historyk medycyny
Profesor Stanisław Józef Konopka to twórca i długoletni dyrektor Głównej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie, znakomity historyk medycyny, mistrz bibliografii lekarskiej. W czasie I wojny światowej był oficerem C.K. Armii, a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości służył aż do 1939 r. w Wojsku Polskim, gdzie osiągnął rangę podpułkownika. W latach 1918-1919 był w czasie walk polsko-ukraińskich uczestnikiem odsieczy Przemyśla i Lwowa, następnie brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r. Studia medyczne odbył na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, absolutorium uzyskał w 1925 r. Dyplom doktora wszech nauk lekarskich otrzymał pięć lat później na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. W latach 1925-1939 był kierownikiem Biblioteki i Muzeum Lekarskiego w Szkole Podchorążych Sanitarnych w Warszawie. Podczas niemieckiej okupacji uczestniczył w tajnym nauczaniu, w 1943 r. został aresztowany przez Gestapo, przebywał w więzieniu na Pawiaku, a potem w niemieckich kacetach na Majdanku, Gross-Rosen i Litomierzycach. W czerwcu 1945 r. założył Główną Bibliotekę Lekarską, którą kierował i rozwijał do 1970 r., a placówka ta stała się w swojej kategorii znaczącym ośrodkiem nie tylko krajowym, ale i europejskim. Konopka był w latach 1957-1972 redaktorem czasopisma „Archiwum Historii Medycyny” oraz autorem ponad 420 opublikowanych prac. Dziełem naukowym jego życia jest wielotomowa Polska Bibliografia Lekarska.
Operacje plastyczne okolicy twarzy w Szpitalu Ujazdowskim w Warszawie podczas II wojny światowej
Korzenie chirurgii plastycznej sięgają 2 tys. lat p.n.e. Pierwsze operacje plastyczne były wykonywane już w starożytnych Indiach. Początek rozwoju współczesnej chirurgii plastycznej w Polsce datuje się na koniec XIX, początek XX w. Jednym z prekursorów tej dziedziny medycyny w Polsce był dr Stanisław Michałek-Grodzki. Podczas II wojny światowej prowadził oddział chirurgii plastycznej, na którym były wykonywane bardzo precyzyjne zabiegi i operacje odtwórcze. Wszystko wskazuje na to, że dr Michałek-Grodzki uratował wielu rannych przed trwałym „zniekształceniem”. Celem artykułu jest udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy podczas II wojny światowej w Szpitalu Ujazdowskim były przeprowadzane z sukcesem operacje plastyczne twarzy. Aby potwierdzić hipotezę, przeanalizowano 301 historii chorób pacjentów Oddziału IV A, które znajdują się w dokumentach pozostawionych przez dr. Michałka-Grodzkiego i przekazanych do Muzeum Historii Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu przez jego bliskiego krewnego.
Prawa autorskie (c) 2025 Archiwum Historii i Filozofii Medycyny https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Otorynolaryngolodzy – samodzielni pracownicy nauki w polskim Lwowie
W pracy w skrócie przedstawiono drogi życiowe, zawodowe i naukowe otorynolaryngologów, którzy zdobyli tytuły naukowe, ordynując na terenie Lwowa w pierwszych czterech dekadach XX w. oraz w innych ośrodkach po zakończeniu II wojny światowej. Byli to: Tadeusz Ceypek (1904-1990) – organizator otolaryngologii na Górnym Śląsku i Śląsku Opolskim; Jan Danielewicz (1903-1982) – twórca otolaryngologii dziecięcej polskiej i światowej; Antoni Dobrzański (1893-1953) – założyciel Kliniki Otolaryngologicznej w powojennej Warszawie; Wiktor Jankowski (1905-1988) – otolaryngolog, audiolog, antropolog, współtwórca otolaryngologii wrocławskiej; Antoni Jurasz sen. (1847-1923) – jeden z twórców laryngologii światowej, pionier tej specjalności w Heidelbergu, we Lwowie i w Poznaniu; Stanisław Kossowski (1909-1989) – otolaryngolog we Wrocławiu, twórca metod medycyny fizykalnej w rynolaryngologii; Wacław Kuśnierczyk (1908-1997) – otolaryngolog i onkolog na Górnym Śląsku oraz Teofil Zalewski (1872-1953) – założyciel klinicznej otolaryngologii we Lwowie i Wrocławiu. Jurasz otrzymał veniam legendi w 1876 w Heidelbergu, Zalewski – w 1908, Dobrzański – w 1929, a Jankowski i Ceypek – w 1939 r.; wszyscy czterej we Lwowie. Pozostali habilitowali się w okresie powojennym: Kossowski w 1951 r. we Wrocławiu, Danielewicz – w 1954 w Warszawie, a Kuśnierczyk – w 1955 w Gliwicach. Wszyscy oni odegrali znaczącą rolę w rozwoju polskiej otorynolaryngologii w Polsce po II wojnie światowej.
historia medycyny Kresów Południowo-Wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej
W pracy przedstawiono historię rozwoju hemoreologii, czyli nauki o przepływie i lepkości krwi, łączącej zagadnienia biofizyki oraz medycyny, szczególnie w zakresie patogenezy chorób sercowo-naczyniowych. Ukazano, jak od początków badań nad układem krążenia, poprzez kluczowe odkrycia w zakresie hemodynamiki i reologii, zmieniało się spojrzenie świata medycyny na fizjologię układu krwionośnego, a co za tym idzie rozumienie patogenezy chorób krążenia oraz jak zmieniały się sposoby ich leczenia. Ponadto w pracy przybliżono najbardziej przełomowe odkrycia wybitnych naukowców, które przyczyniły się do rozwoju wyżej wymienionych nauk. Zaakcentowano fakt pogłębiania wiedzy z zakresu hemoreologii na przestrzeni wieków i podkreślono znaczenie dalszych badań, jak też mnogość zastosowań w praktyce klinicznej.
Zenobiusz Michał Bednarski (1923-2014) – olsztyński ftyzjatra i historyk medycyny
W poniższej pracy przedstawiono biografię oraz dorobek naukowy dr. n. med. Zenobiusza Michała Bednarskiego, olsztyńskiego ftyzjatry, historyka medycyny oraz ordynatora II Oddziału w Szpitalu Specjalistycznym Zespołu Gruźlicy i Chorób Płuc w Olsztynie w latach 1959-1991. Zenobiusz M. Bednarski urodził się w 1923 r. w Pińczowie. Studia lekarskie ukończył w 1952 r., a tytuł doktora nauk medycznych otrzymał w 1975 r. Był redaktorem naczelnym „Biuletynu Lekarskiego” i sekretarzem redakcji czasopisma naukowego pt. „Rocznik Medyczny”. Był autorem licznych prac naukowych z zakresu medyny oraz historii medycyny.
Adam Kwaskowski (1893-1984) – współtwórca okulistyki polskiej XX w.
W pracy przedstawiono biografię oraz dorobek naukowy Adama Kwaskowskiego, kierownika Kliniki Okulistycznej Akademii Medycznej w Poznaniu w latach 1956-1964. Adam Kwaskowki urodził się w 1893 r. w Warszawie. Otrzymał dyplom lekarza w czerwcu 1919 r. na Uniwersytecie Kijowskim. Był członkiem zarządu głównego Polskiego Towarzystwa Okulistycznego oraz kierownikiem jego poznańskiego oddziału. Był również członkiem Komisji Medycyny Doświadczalnej Wydziału Lekarskiego Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i Polskiego Towarzystwa Lekarskiego. Został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Polonia Restituta, Złotym Krzyżem Zasługi i Medalem 10-lecia Polski Ludowej. Napisał wiele prac naukowych.
Ludwik Hiacynt Gąsiorowski – lekarz, historyk medycyny, działacz społeczny
W pracy przedstawiono biografię Ludwika Gąsiorowskiego, poznańskiego lekarza i historyka medycyny. Ludwik Gąsiorowski urodził się w 1807 r. we wsi Ruda pod Wieluniem. Otrzymał dyplom lekarza w czerwcu 1835 r. na Uniwersytecie Wrocławskim. Był radnym Rady Miasta Poznań; w 1848 r. brał czynny udział w Powstaniu Wielkopolskim. Założył Wydział Przyrodniczy Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu. Napisał kilka prac naukowych z zakresu historii medycyny.
Adam Szulisławski (1865-1911) – profesor nadzwyczajny okulistyki we Lwowie
Poniższy artykuł zawiera biografię oraz przegląd dorobku naukowego Adama Szulisławskiego (1865-1911). Studia medyczne ukończył na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego w 1890 r. Specjalizował się w okulistyce – pracował w klinikach okulistycznych w kraju i za granicą: w Poznaniu, Wiedniu, Krakowie. Następnie związał swoje życie zawodowe z oddziałem ocznym kierowanym przez Emanuela Macheka w Szpitalu Powszechnym we Lwowie. W 1901 r. uzyskał habilitację na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Lwowskiego. Dorobek naukowy Adama Szulisławskiego poświęcony jest fizjologii i patologii narządu wzroku.
Jerzy Grzędzielski (1901-1941) – docent okulistyki Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie
Jerzy Grzędzielski (1901-1941) – lekarz, okulista, docent Uniwersytetu Lwowskiego. Ukończył studia w 1925 r. na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Swoje życie zawodowe związał z Kliniką Okulistyczną Uniwersytetu Lwowskiego, na której kolejno był asystentem, adiunktem, a następnie habilitował się na docenta okulistyki. Grzędzielski to autor licznych prac naukowych, m.in. poświęconych zabiegowym metodom leczenia w okulistyce oraz odwarstwieniu siatkówki. Ponadto był członkiem Polskiego Towarzystwa Okulistycznego oraz Towarzystwa Lekarskiego we Lwowie. Wygłosił referaty na XVII oraz XVIII Zjeździe Okulistów Polskich. Został zamordowany w masakrze profesorów lwowskich w 1941 r.
Biografia, analiza twórczości oraz osiągnięć medycznych Reginy Salomei z Rusieckich Pilsztynowej
W poniższej pracy przedstawiono biografię oraz dokonano analizy pamiętnika Reginy Salomei Rusieckiej pt. Proceder podróży i życia mego awantur, w tym opisanych w nim metod leczenia. Regina Salomea Rusiecka urodziła się prawdopodobnie ok. 1718 r. w pobliżu Nowogródka. Obecnie przez niektórych autorów bywa uważana za pierwszą polską lekarkę, mimo że nigdy nie zdobyła formalnego wykształcenia medycznego. Praktykowane przez nią sposoby leczenia pacjentów zostały skonfrontowane z zawartością podręczników lekarskich pochodzących z czasów współczesnych Rusieckiej oraz z obecnym stanem wiedzy medycznej w celu stwierdzenia, czy metody te mogły istotnie przynieść poprawę stanu jej pacjentów.
Piotr Lenartowicz SJ, Vivere et intelligere. Wybrane prace Piotra Lenartowicza SJ wydane z okazji 75-lecia jego urodzin. Red. Jolanta Koszteyn. Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna Ignatianum. Wyd. WAM, Kraków 2009, 832 ss.
W 2022 r. minęła dekada od śmierci ks. prof. Piotra Lenartowicza SJ, wybitnego krakowskiego filozofa przyrody i lekarza specjalizującego się w neurofizjologii. Z tej okazji warto przypomnieć jego dorobek naukowy, zamieszczony w obszernym zbiorze prac Vivere et intelligere opublikowanym w 2009 r. przez Wydawnictwo WAM, z okazji 75-lecia Jego urodzin. Publikacja ta, licząca ponad 800 stron, stanowi ważne źródło wiedzy na temat filozofii przyrody ożywionej. Redaktorka zbioru dr Jolanta Koszteyn wraz ks. prof. Romanem Darowskim SJ (autor biografii) oraz z dr. hab. Zbigniewem Wróblewskim (przeprowadził wywiad) wprowadzają czytelnika w świat myśli i badań Piotra Lenartowicza. Prace zostały podzielone na trzy rozdziały, które odnoszą się do głównych zainteresowań filozofa: dynamiki form żywych, paleobiologii oraz problematyki poznania. Lenartowicz prowadził badania w duchu obiektywizmu i pluralizmu ontycznego, opierając swoje odkrycia na arystotelesowsko-tomistycznej metodzie. Jego badania dotyczące całościowości i totipotencjalności procesów biologicznych, a także zjawiska epigenezy wprowadziły pewną nową jakość do filozofii przyrody ożywionej. W swoich pracach podejmował także tematy paleoantropologiczne, analizując ewolucję człowieka i status taksonomiczny australopiteków. Lenartowicz kładł nacisk na epistemologię; traktował ją jako klucz do rozstrzygania kontrowersji filozoficznych. Jego dorobek jest ważnym punktem odniesienia dla współczesnych badań nad biologią i filozofią. Prace Lenartowicza nie tylko rzucają światło na problemy współczesnej nauki, ale także inspirują kolejne pokolenia badaczy do poszukiwania głębszych odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące życia.
Jan Ruszkowski (1884-1951) – okulista i współtwórca Polskiego Wydziału Lekarskiego w Edynburgu
W poniższym artykule przedstawiono biografię polskiego okulisty, Jana Ruszkowskiego (1884-1951), oraz dokonano podsumowania jego dorobku naukowego. Jan Ruszkowski ukończył studia medyczne na Uniwersytecie w Kijowie w 1910 r. Następnie swoje życie zawodowe związał z Kliniką Okulistyczną Uniwersytetu Warszawskiego. Do momentu wybuchu II wojny światowej opublikował liczne prace i znacząco przyczynił się do rozwoju okulistyki w Polsce. Jego działalność medyczna i naukowa koncentrowały się na lepszym poznaniu patogenezy oraz metod leczenia jaskry. Po 1939 r. emigrował z Polski i rozpoczął pracę na Polskim Wydziale Lekarskim w Edynburgu. Ruszkowski dzielił się swoją wiedzą i doświadczeniem, kształcąc młodą kadrę lekarską dla Wojska Polskiego w okresie II wojny światowej. Do końca życia pozostał w Anglii i pracował w Instytucie Medycznym w Londynie.
Witold Jan Orłowski (1918-1988) – pionier retinologii polskiej XX w. oraz historyk okulistyki
W pracy przedstawiono biografię oraz dorobek naukowy Witolda Jana Orłowskiego, kierownika Kliniki Okulistycznej Akademii Medycznej w Poznaniu w latach 1965-1988. Witold Orłowski urodził się w 1918 r. w Warszawie. Otrzymał dyplom lekarza w 1950 r. na Uniwersytecie Warszawskim. Brał czynny udział w powstaniu warszawskim. Był przewodniczącym zarządu głównego Polskiego Towarzystwa Okulistycznego, gdzie założył sekcję retinologiczną i organizował coroczne sympozja retinologiczne. Pełnił rolę redaktora naczelnego czasopisma „Klinika Oczna”. Jest autorem licznych prac naukowych.
Ogólnopolski Kongres Historii Medycyny w setną rocznicę I Zjazdu Polskich Historyków Medycyny (1924-2024)
Profesor Adam Wrzosek (1875-1965) jako założyciel i redaktor „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny”
Profesor Adam Wrzosek należy do grona najwybitniejszych polskich historyków i filozofów medycyny. Przyczynił się nie tylko do utworzenia Wydziału Lekarskiego na Uniwersytecie Poznańskim, ale również zbudował podwaliny medycyny akademickiej w Wielkopolsce. Jednym z jego największych osiągnięć na polu historii i filozofii medycyny było założenie i redagowanie czasopisma „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny”, którego był redaktorem nieprzerwanie od 1924 do 1947 r. Celem artykułu jest ukazanie motywów powołania do życia czasopisma, a także charakterystyka zakresu poruszanych na jego łamach problemów i zagadnień.
Docent doktor habilitowany medycyny Jan Władysław Chojna (1923-2023)
Niniejszy szkic biograficzny przedstawia sylwetkę doc. Jana Władysława Chojny, redaktora naczelnego „Archiwum Historii Medycyny” w latach 1973-1974. Był on lekarzem wojskowym, specjalistą-urologiem, bibliografem i wybitnym historykiem medycyny, zasłużonym dla dziejów polskiej nauki. Przypomniano także jego przeszłość kombatancką.
Profesor Tadeusz Bilikiewicz (1901-1980) jest jednym z najoryginalniejszych polskich uczonych XX w. Był wybitnym psychiatrą, historykiem medycyny i filozofem, umiejętnie łączył ze sobą zarówno tradycje naukowe, jak i najnowsze zdobycze wiedzy. Sam siebie postrzegał głównie jako filozofa i historyka medycyny, choć znany jest przede wszystkim ze swej działalności lekarskiej. W latach 1974-1980 pełnił funkcję redaktora naczelnego „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny”, co było dopełnieniem jego głęboko humanistycznego postrzegania świata.
Profesor doktor habilitowany nauk medycznych Tadeusz Brzeziński (1929-2010)
Niniejsza praca, nie roszcząc sobie pretensji do bycia kompletną i wyczerpującą biografią prof. Tadeusza Brzezińskiego (1929-2010), skupia się przede wszystkim na przedstawieniu jego działalności i zasług w okresie, gdy był on redaktorem naczelnym „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” (1992-1997). Pokrótce omówione zostały również zasługi Profesora dla nauczania historii medycyny i etyki lekarskiej na polskich uczelniach medycznych, jego zaangażowane uczestnictwo w pracach Polskiego Towarzystwa Historii Medycyny oraz rola w budowaniu kontaktów polskiego środowiska historyków medycyny z zagranicą, ze szczególnym uwzględnieniem organizacji i animacji polsko-niemieckiej współpracy w tym zakresie.
Profesor doktor habilitowany nauk medycznych Henryk Gaertner (1922-2020)
Tekst biograficzny ukazujący sylwetkę, karierę zawodową, wkład w naukę polską oraz pasje i zainteresowania Henryka Gaertnera – internisty, profesora Akademii Medycznej w Krakowie i Collegium Medicum w Krakowie, jednego z twórców Kliniki Chorób Wewnętrznych i Medycyny Wsi, zasłużonego w propagowaniu w Polsce myśli Alberta Schweitzera, etyka i filozofa, a także historyka medycyny, autora m.in. licznych opracowań dotyczących dziejów krakowskiego szpitala Bonifratrów.
Profesor doktor habilitowany medycyny Zdzisław Gajda – redaktor naczelny „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” w latach 2000-2007
Niniejszy krótki szkic wskazuje tylko na niektóre fakty z życiorysu wszechstronnego erudyty, humanisty, znakomitego lekarza i historyka medycyny, krakowskiego profesora – Zdzisława Gajdy. Tych faktów oraz chwalebnych dokonań ciągle przybywa. Pan Profesor jest bowiem wciąż bardzo aktywny, oryginalny i twórczy.
Roman K. Meissner (1939-2017) – redaktor Archiwum w latach 2007-2010
W niniejszym artykule przedstawiono szkic biograficzny wybitnego poznańskiego historyka medycyny, prof. Romana K. Meissnera (1939-2017). Zwrócono szczególną uwagę na jego osiągnięcia badawcze w dziedzinie historii medycyny wielkopolskiej. Przypomniano tytuły i problematykę najważniejszych prac naukowych, podkreślono także inne działania organizacyjne oraz inicjatywy prof. Meissnera na rzecz polskiego środowiska naukowego i poznańskiej medycyny akademickiej.
Problemy badawcze pierwszych wydawców i autorów „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” (do roku 1939)
Artykuł jest próbą ukazania narodzin unikatowego polskiego pisma „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” oraz kształtowania jego niebanalnej tematyki aż do czasów II wojny światowej. Przedstawia rolę twórców i wydawców, a zwłaszcza jego autorów, znawców zagadnienia, w tym naukowców związanych z ośrodkami kształcenia kadry lekarskiej w kraju. Autorka stara się zasygnalizować najczęściej poruszaną w piśmie tematykę, interesującą środowisko medyczne. Pokazuje trudne warunki rozwoju czasopisma, a pośrednio i odbiór tej problematyki.