Wariancje semantyczne pojęcia "kołtuna" w wybranych tekstach kultury polskiej i litewskiej
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.15.2020.29.12Keywords:
kołtun, Polish Plait, cultural concept, semantic derivation, Polish, Lithuanian, texts of cultureAbstract
Semantic variations of the concept of kołtun ‘polish plait’ in selected text of polish and lithuanian cultures
The paper discusses semantic changes and stylistic derivation of the cultural concept of kołtun ‘Polish plait’ (Plica polonica) in Polish and Lithuanian. Although today it is impossible to meet a person with a kołtun on their head, the concept itself, as an element of socially established knowledge of the world, has survived and is still used in various discourses (ranging from dialectal texts and folklore, belles-lettres and journalistic writing, to contemporary Internet messages), to communicate different meanings, both literal and metaphorical.
There are similarities and differences between the conceptualizations of kołtun in texts of Polish and Lithuanian cultures. The unifying element is the perception of kołtun as a formation of entangled hair or a mysterious disease that is inscribed into the folk system of beliefs and magical rituals. On the other hand, what sets the analysed concept apart in the two languages, is a much richer resource of folk and colloquial forms (compounds, hybrid words, phrasemes) in Lithuanian, and in addition, the lack of negative evaluation of kołtun in Lithuanian, whereas in Polish the word is often used to describe a backward, small-minded person.
Downloads
References
Adelung J.Ch., 1811, Grammatisch-kritisches Wörterbuch der hochdeutschen Mundart, [on-line:] http://lexika.digitale-sammlungen.de/adelung/online/angebot.
View in Google Scholar
Andriušis A., Rimavičienė A., 2006, Institucinė medicinos mokslų pradžia Vilniaus universitete: nuo Vilniaus medicinos mokyklos iki Collegium Medicum (1775–1781), [w:] A. Andriušis (red.), Vilniaus medicinos istorijos almanachas, t. 2, Vilnius, s. 17–25.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2006a, O pojęciu językowego obrazu świata, [w:] idem, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin, s. 11–21.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2006b, Punkt widzenia, perspektywa, językowy obraz świata, [w:] idem, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin, s. 76–88. Pierwodruk w: J. Bartmiński (red.), Językowy obraz świata, Lublin 1990, s. 109–121.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2009, Czy możemy wyzwolić się ze stereotypów? Stereotypy a wzory kultury, [w:] idem, Stereotypy mieszkają w języku. Studia etnolingwistyczne, Lublin, s. 106–111.
View in Google Scholar
Bartmiński J., Niebrzegowska-Bartmińska S., 2006, Dynamika kategorii punktu widzenia w języku, tekście, dyskursie, [w:] J. Bartmiński, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin, s. 106–130. Pierwodruk w: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska, R. Nycz (red.), Punkt widzenia w języku i w kulturze, Lublin 2004, s. 321–358.
View in Google Scholar
Brodski J., 2000, Divertimento litewskie, [w:] idem, Tym tylko byłem. Wybór wierszy, tłum. S. Barańczak, Kraków, s. 51–54.
View in Google Scholar
DLKT: Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas (Korpus Współczesnego Języka Litewskiego), [on-line:] https://semantika.lt/Resources/CorporaSearchDLKT.
View in Google Scholar
DLKŽ: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, wydanie elektroniczne, [on-line:] http://lkiis.lki.lt/dabartinis.
View in Google Scholar
DW: J. Grimm, W. Grimm, Deutsches Wörterbuch, I–XXXII, Leipzig 1854–1961, [on-line:] http://woerterbuchnetz.de/cgi-bin/WBNetz/wbgui_py?sigle=DWB. http://woerterbuchnetz.de/cgi-bin/WBNetz/wbgui_py?sigle=DWB&mode=Vernetzung&lemid=GW13121#XGW13121.
View in Google Scholar
Engelking A., 2000, Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Wrocław.
View in Google Scholar
FŽe: Frazeologijos žodynas, [on-line:] http://lkiis.lki.lt/frazeologizmu.
View in Google Scholar
Gloger Z., 1978, Kołtun, [w:] idem, Encyklopedia staropolska ilustrowana, wstęp J. Krzyżanowski, t. 3, Warszawa, s. 63–64 [1900–1903].
View in Google Scholar
Greimas A.J., 1974, Kaukai ir aitvarai. Antroji dalis: Aitvaras, „Metmenys. Jaunosios kartos kultūros žurnalas” nr 28, s. 22–67.
View in Google Scholar
Greimas A.J., 1979, Apie dievus ir žmones: lietuvių mitologijos studijos, Chicago.
View in Google Scholar
Grimm J., 1835, Wickelt der nachtalb, [w:] idem, Deutsche Mythologie, Göttingen, s. 262, [on-line:] https://books.google.de/books?id=IutAAAAAcAAJ&pg=PA262&lpg=PA262&dq=%22wickelt+der+nachtalb%22&source=bl&ots=a3HKpinB-w&sig=_8LlswiKb_4UW5prVycF6X26UNY&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwj9xeKWjJ_cAhVGQhoKHUfjC1gQ6AEIKjAB.
View in Google Scholar
K3Kuj: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 3: Kujawy, cz. 1, Wrocław – Poznań 1962 [1867].
View in Google Scholar
K11Poz3: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 11: Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. 3, Wrocław – Poznań 1982 [1877].
View in Google Scholar
LEW: E. Fraenkel, Litauisches etymologisches Wörterbuch, t. I–II, przy współpr. A. Słupski, E. Hofmann, E. Tangl, Heidelberg – Göttingen 1955–1965.
View in Google Scholar
LKIIS: Lietuvių kalbos ištieklių informacinė sistema (System Informacyjny Zasobów Języka Litewskiego), [on-line:] http://lkiis.lki.lt.
View in Google Scholar
LKŽe: G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, Z. Šimėnaitė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė (red.), Lietuvių kalbos žodynas, wyd. 2 elektroniczne, t. 1–20, Vilnius 2013 [1941–2002].
View in Google Scholar
LUž: D. Vaitkevičienė (red.), Lietuvių užkalbėjimai: gydymo formulės. Lithuanian Verbal Healing Charms, Vilnius 2008.
View in Google Scholar
Łopatyńska H.M., 2013. Kołtun pilnie poszukiwany, Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu, [on-line:] http://etnomuzeum.pl/koltun-pilnieposzukiwany/.
View in Google Scholar
Łotman J., Uspienski B., 1977, O semiotycznym mechanizmie kultury, [w:] E. Janus, R.M. Mayenowa (wybór i oprac.), Semiotyka kultury, Warszawa, s. 147–170.
View in Google Scholar
Marczewska M., 2012, Ja cię zamawiam, ja cię wypędzam… Choroba. Studium językowo-kulturowe, Kielce.
View in Google Scholar
Miežutavičiūtė V., 1991, Kaltūno etiologijos tyrinėjimai Vilniaus medicinos draugijos veikloje, „Medicina” nr 7–8 (27), s. 88–89.
View in Google Scholar
Miliauskaitė N., 1999, *** ateina gerokai po vidurnakčio…, [w:] eadem, Sielos labirintas, Vilnius, s. 446–447.
View in Google Scholar
Nagórko A., 2004, Metody kontrastywne a etnolingwistyka (lingwistyka kulturowa), [w:] É. Fórián (red.), Wielokulturowość, tożsamość narodowa, mniejszości na Węgrzech i w Polsce. Język – literatura – kultura, Debreczyn, s. 23–33.
View in Google Scholar
Narodowy Korpus Języka Polskiego, praca zbiorowa, red. A. Przepiórkowski, M. Bańko, R.L. Górski, B. Lewandowska-Tomaszczyk, Warszawa 2012.
View in Google Scholar
Nitsch K., 1968, Wybór polskich tekstów gwarowych, wyd. 3, Warszawa.
View in Google Scholar
NKJP: Narodowy Korpus Języka Polskiego, [on-line:] https://nkjp.pl.
View in Google Scholar
Otrębski J., 1932, Wschodniolitewskie narzecze twereckie, cz. 3: Zapożyczenia słowiańskie, Kraków.
View in Google Scholar
Patackas A., Žarskus A., 2013, Virsmų knyga. Vestuvių virsmas, gimties virsmas, mirties virsmas, wyd. 2, Kaunas.
View in Google Scholar
PWJK: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska, R. Nycz (red.), Punkt widzenia w języku i w kulturze, Lublin 2004.
View in Google Scholar
PWTD: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska, R. Nycz (red.), Punkt widzenia w tekście i w dyskursie, Lublin 2004.
View in Google Scholar
Ragauskas A., 2012, Lietuviška kaltūno „ligos” istorija, Orbis Lituaniae, [on-line:] http://m.ldkistorija.lt/index.php/istoriniai-faktai/lietuviska-kaltuno-ligos-istoija/546.
View in Google Scholar
Razauskas D., 2008, Iš baltų mitinio vaizdyno juodraščių: Aitvaras, „Liaudies kultūra” nr 6 (123), s. 8–25, [on-line:] http://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Razauskas_Dainius/Razauskas_BMVJ_LK_2008_6.pdf.
View in Google Scholar
Römer M., 2017, Dzienniki, t. 1: 1911–1913, wybór J. Sienkiewicz, red. A. Knyt, Warszawa.
View in Google Scholar
Schwenck K., 1838, Wörterbuch der deutschen Sprache in Beziehung auf Abstammung und Begriffsbildung, Frankfurt am Main, [on-line:] http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10584363_00005.html.
View in Google Scholar
SEBań: A. Bańkowski, Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 1–2, Warszawa 2000.
View in Google Scholar
SEBor: W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005.
View in Google Scholar
SEBr: A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970 [1927].
View in Google Scholar
SEJL: W. Smoczyński, Słownik etymologiczny języka litewskiego, współpr. red. M. Osłon, wyd. 2, popr. i znacznie rozsz., na prawach rękopisu (data utworzenia pliku: 26 I 2020), [on-line:] https://rromanes.org/pub/alii/Smoczy%C5%84ski%20W.%20S%C5%82ownik%20etymologiczny%20j%C4%99zyka%20litewskiego.pdf.
View in Google Scholar
SESł: F. Sławski, Słownik etymologiczny języka polskiego, t. I–V, Kraków 1952–1982.
View in Google Scholar
SF: S. Skorupka, Słownik frazeologiczny języka polskiego, t. I–II, Warszawa 1967–1968.
View in Google Scholar
SKarł: J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, t. I–VI (t. IV–VI do druku przygot. J. Łoś), Kraków 1900–1911.
View in Google Scholar
SN: K. Rymut, Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych, t. 1–10, Kraków 1992–1994.
View in Google Scholar
Tokarczuk O., 2018, Opowiadania bizarne, Kraków.
View in Google Scholar
USJP: S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. I–IV, Warszawa 2003.
View in Google Scholar
Widacka H., 2008, Plica polonica czyli kołtun polski, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, [on-line:] https://www.wilanow-palac.pl/plica_polonica_czyli_koltun_polski.html.
View in Google Scholar
Wielki słownik języka polskiego PAN. Geneza, koncepcja, zasady opracowania, praca zbiorowa, red. P. Żmigrodzki, M. Bańko, B. Batko-Tokarz, J. Bobrowski, A. Czelakowska, M. Grochowski, R. Przybylska, J. Waniakowa, K. Węgrzynek, Kraków 2018.
View in Google Scholar
WSJP PAN: P. Żmigrodzki (red.), Wielki słownik języka polskiego PAN, [on-line:] https://wsjp.pl.
View in Google Scholar
Zemlevičiūtė P., 2014, Gydytojas Mikalojus Kuprevičius lietuvių medicinos terminologijos baruose. Mikalojaus Kuprevičiaus 150-osioms gimimo metinėms, „Lituanistica” 60, nr 3, s. 180–197, https://doi.org/10.6001/lituanistica.v60i3.2985.
View in Google Scholar
Żegleń U., 2000, Wprowadzenie do semiotyki teoretycznej i semiotyki kultury, Toruń.
View in Google Scholar
