Gatunkowe uwarunkowania znaczeń symbolicznych
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.11.2016.22.14Keywords:
symbolic meaning, genre, folklore, valuesAbstract
Genre conditioning of symbolic meanings
Folklore texts operate on two levels: inside the folk culture in combination with traditional beliefs and customs, and within the national culture as a point of reference and source of inspiration for writers and poets. Individual words also function on those two levels, as they can be understood ‘the literary way’ or ‘the folk way’. The paper presents two units of the vocabulary of the national language (jabłoń ‘apple tree’ and jabłko ‘apple’) which have fixed base meanings but which also accommodate additional senses on a higher semantic level and thus become the signifiant for a new sign. In folklore texts, depending on the genre, the images of apple tree and apple accept the symbolic senses of happy and fulfilled love (in love and courting songs), fertility and vitality (in wedding songs), of readiness for marriage and the stable, cosmic order (in wishing carols), of temptation and sin (in nativity plays), richness and ability to regenerate and renew life (in fairy tales), of the sense of security and parental care (in orphan songs), of the value of family home and proximity to the loved ones (in soldiers’ songs). These symbols can be explained using extralinguistic data (beliefs and customs) as the same senses can be expressed through words, rituals, or objects. The analysis reveals that the images of apple tree and apple serve to communicate values underlying the image of the world contained within the specific genre. The same images, transplanted to a different domain, outside of their particular social group, lose their value, become illegible, incomprehensible, and are viewed as merely a signal of folksiness.
Downloads
References
Bar Pil: B. Baranowski, Życie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969.
View in Google Scholar
Bart Lub: J. Bartmiński, C. Hernas (red.), Kolędowanie na Lubelszczyźnie, „Literatura Ludowa” t. 25, 1986 (za rok 1981).
View in Google Scholar
Bart PANLub: J. Bartmiński (red.), Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, t. 4: Lubelskie, cz. 1: Pieśni i obrzędy doroczne, cz. 2: Pieśni i obrzędy rodzinne, cz. 3: Pieśni i teksty sytuacyjne, cz. 4: Pieśni powszechne, cz. 5: Pieśni stanowe i zawodowe, Lublin 2011.
View in Google Scholar
Bart PKL: J. Bartmiński, Polskie kolędy ludowe. Antologia, Kraków 2002.
View in Google Scholar
Bart Wąż: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska, O. Kielak, Dlaczego wąż nie ma nóg? Zwierzęta w ludowych przekazach ustnych, Lublin 2015.
View in Google Scholar
Bieg Koleb: H. Biegeleisen, U kolebki. Przed ołtarzem. Nad mogiłą, Lwów 1929.
View in Google Scholar
Cisz Sławk: S. Ciszewski, Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, Kraków 1887.
View in Google Scholar
Etnl 1988 Bącz: G. Bączkowska, Korowaj, „Etnolingwistyka” 1, 1988, s. 79–99.
View in Google Scholar
Etnl 1996 Bart: I. Bartmińska, J. Bartmiński, Bajki Józefy Pidek, „Etnolingwistyka” 8, 1996, s. 263–289.
View in Google Scholar
Folf Zag: Polskie zagadki ludowe, wyb. i oprac. S. Folfasiński, Warszawa 1975.
View in Google Scholar
K: O. Kolberg, Dzieła wszystkie:
View in Google Scholar
K 1 Pieś: t. 1: Pieśni ludu polskiego, Kraków 1961 [wyd. fotoofsetowe z: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Przedstawił… Serya I…, 1857].
View in Google Scholar
K 2 San: t. 2: Sandomierskie, Kraków 1962 [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya I [2]…, 1865].
View in Google Scholar
K 5 Krak: t. 5: Krakowskie, cz. 1, Kraków 1962 [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya V…, 1871].
View in Google Scholar
K 6 Krak: t. 6: Krakowskie, cz. 2, Kraków 1963 [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya VI…, 1873].
View in Google Scholar
K 8 Krak: t. 8: Krakowskie, cz. 4, Warszawa – Kraków 1962 [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya VIII…, 1875].
View in Google Scholar
K 10 Poz: t. 10: W. Ks. Poznańskie, cz. 2, Kraków – Warszawa 1963 [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya X…, 1876].
View in Google Scholar
K 12 Poz: t. 12: W. Ks. Poznańskie, cz. 4, Kraków – Warszawa 1963 [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya XII…, 1879].
View in Google Scholar
K 14 Poz: t. 14: W. Ks. Poznańskie, cz. 6, Warszawa – Kraków 1962 [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya XIV…, 1881].
View in Google Scholar
K 22 Łęcz: t. 22: Łęczyckie, Kraków – Warszawa 1964 [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya XXII…, 1889].
View in Google Scholar
K 23 Kal: t. 23: Kaliskie, Kraków – Warszawa 1964 [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya XXIII…, 1890].
View in Google Scholar
K 27 Maz: t. 27: Mazowsze, cz. 4, Warszawa – Kraków 1964 [wyd. fotoofset. z: Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. 4: Mazowsze stare. Mazury. Kurpie, 1888].
View in Google Scholar
K 40 MazP: t. 40: Mazury Pruskie, z rkps. oprac. W. Ogrodziński, D. Pawlak, red. D. Pawlak, Kraków – Warszawa 1966.
View in Google Scholar
K 42 Maz: t. 42: Mazowsze, cz. 7, z rkps. oprac. A. Pawlak, M. Tarko, T. Zdancewicz, red. M. Tarko, Kraków – Warszawa 1970.
View in Google Scholar
K 44 Gór: t. 44: Góry i Podgórze, cz. 1, z rkps. oprac. Z. Jasiewicz, D. Pawlak, red. E. Miller, Kraków – Warszawa 1968.
View in Google Scholar
Kot Las: F. Kotula, Folklor słowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórzan, Lublin 1969.
View in Google Scholar
Kot Rzesz: F. Kotula, Hej, leluja, czyli o wygasających starodawnych pieśniach kolędniczych w Rzeszowskiem, Warszawa 1970.
View in Google Scholar
Kot Zn: F. Kotula, Znaki przeszłości. Odchodzące ślady zatrzymać w pamięci, Warszawa 1976.
View in Google Scholar
Kow Lek: P. Kowalski, Leksykon – znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa – Wrocław 1998.
View in Google Scholar
Krz PBL: J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, wyd. 2 rozszerzone, t. 1, Wrocław 1962.
View in Google Scholar
Krzyż Kuj: B. Krzyżaniak, A. Pawlak, J. Lisakowski, Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, t. 1: Kujawy, cz. 1: Teksty, Warszawa 1974.
View in Google Scholar
Kul Wiel: J. Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, Poznań 1967.
View in Google Scholar
Kur Opol: Cz. Kurek, Tradycja i współczesność opolskich starostów weselnych, Opole 1978.
View in Google Scholar
ŁSE: „Łódzkie Studia Etnograficzne”, t. 7: 1965, t. 8: 1966, t. 10: 1969, Łódź – Warszawa.
View in Google Scholar
MAAE: „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne wydawane staraniem Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie” V 1901.
View in Google Scholar
NKPP: J. Krzyżanowski (red.), Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, w oparciu o dzieło Samuela Adalberga oprac. zesp. red. pod kier. J. Krzyżanowskiego, t. I–IV, Warszawa 1969–1978.
View in Google Scholar
Ogrod Zwycz: B. Ogrodowska, Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce, wyd. 2, Warszawa 2001.
View in Google Scholar
Pau Gal: Ż. Pauli, Pieśni ludu polskiego w Galicji, red. H. Kapełuś, Wrocław 1973 [wyd. fototyp. z pierwodr. z 1838 r.].
View in Google Scholar
Plesz Międz: A. Pleszczyński, Bojarzy międzyrzeccy. Studium etnograficzne, Warszawa 1892.
View in Google Scholar
Płat Krak: Albośmy to jacy tacy. Zbiór pieśni Krakowiaków wschodnich i zachodnich, zebrał i oprac. P. Płatek, Kraków 1976.
View in Google Scholar
PPiR: Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego z muzyką instrumentalną przez Karola Lipińskiego zebrał i wydał Wacław z Oleska, Lwów 1833.
View in Google Scholar
PSL: „Polska Sztuka Ludowa” III, Warszawa 1964.
View in Google Scholar
Stoin Żyw: Pieśni żywieckie, zebrał S.M. Stoiński, Kraków 1964.
View in Google Scholar
Szew Niech: T. Szewera, Niech wiatr ją poniesie. Antologia pieśni z lat 1939–1945, wyd. 2. poszerzone, Łódź 1975.
View in Google Scholar
Święt Nadr: J. Świętek, Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny, Kraków 1893.
View in Google Scholar
Świr Pieś: Z pieśnią i karabinem. Pieśni partyzanckie i okupacyjne z lat 1939–1945, wyboru dokonał S. Świrko, Warszawa 1971.
View in Google Scholar
TN: Materiały terenowe z Pracowni „Archiwum Etnolingwistyczne” UMCS [po skrócie TN podano miejscowość i rok nagrania.]
View in Google Scholar
Wisła: „Wisła. Miesięcznik geograficzno-etnograficzny” t. 7, 1893, t. 16, 1902.
View in Google Scholar
Wój Klech: Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, zebrał i spisał K.W. Wójcicki, wybór i oprac. R. Wojciechowski, wyd. 2, Warszawa 1974.
View in Google Scholar
ZWAK: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej wydawany staraniem Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności” X, Kraków 1886.
View in Google Scholar
Literatura
View in Google Scholar
Adamowski J., 1994, Gatunek tekstu a znaczenie słowa (na materiale folkloru polskiego), „Etnolingwistyka” 6, s. 53–63.
View in Google Scholar
Adamowski J., Bartmiński J., 1988, Z problemów systematyki polskiej pieśni ludowej, [w:] T. Kłak (red.), Z problemów badania kultury ludowej, Katowice, s. 49–75.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 1974, Jaś koniki poił. Uwagi o stylu erotyku ludowego, „Teksty” nr 2, s. 11–24.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 1993, Ludowy styl artystyczny, [w:] idem (red.), Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2: Współczesny język polski, Wrocław, s. 213–222.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2003, Miejsce wartości w językowym obrazie świata, [w:] idem (red.), Język w kręgu wartości. Studia semantyczne, Lublin, s. 59–86.
View in Google Scholar
Czarnowski S., 1956, Warunki społeczne zmiany znaczenia symbolów literackich, [w:] idem, Dzieła, t. 1, Warszawa, s. 197–214.
View in Google Scholar
Fromm E., 1972, Zapomniany język. Wstęp do rozumienia snów, baśni i mitów. Warszawa.
View in Google Scholar
Gębała A., 2014, Językowo-kulturowy obraz jabłoni i jabłka w języku potocznym i polskiej kulturze ludowej. Analiza etnolingwistyczna, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Instytut Filologii Polskiej, praca magisterska, mszps.
View in Google Scholar
Grębecka Z., 2006, Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w praktykach postsowieckiej kultury popularnej, Kraków.
View in Google Scholar
ISJP: M. Bańko (red.), Inny słownik języka polskiego, Warszawa 2000.
View in Google Scholar
Kmita J., 1987, Symbolizowanie jako relacja aksjologiczna oraz jako relacja semantyczna, [w:] T. Kostyrko (red.), Symbol i poznanie. W poszukiwaniu koncepcji integrującej, Poznań, s. 188–198.
View in Google Scholar
Krzeszowski T., 1994, Parametr aksjologiczny w przedpojęciowych schematach wyobrażeniowych, „Etnolingwistyka” 6, s. 29–51.
View in Google Scholar
Lurker M., 1994, Przesłanie symboli w mitach, kulturach i religiach, Kraków.
View in Google Scholar
Łotman J., 1988, Symbol w systemie kultury, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty” nr 3, s. 151–154.
View in Google Scholar
Mayenowa M.R., 1974, Poetyka teoretyczna, Wrocław.
View in Google Scholar
Niebrzegowska-Bartmińska S., 2013, Ustalanie znaczeń symbolicznych w słowniku etnolingwistycznym, „LingVaria” nr 1 (15), s. 127–144, [on-line:] http://dx.doi.org/10.12797/LV.08.2013.15.12.
View in Google Scholar
Niebrzegowska-Bartmińska S., 2015, Znaczenia symboliczne a wartości, [w:] J. Adamowski, M. Wójcicka (red.), Tradycja dla współczesności. Ciągłość i zmiana, t. 8: Wartości w języku i kulturze, Lublin, s. 47–64.
View in Google Scholar
Potebnia A.A., 1883–1887, [= Потебня А.А.], Obʺâsneniâ malorusskih i srodnyh narodnyh pesen, t. 2, Varšava.
View in Google Scholar
Potebnia A.A., 2007, [= Потебня А.А.], Simvol i mif v narodnoj kulʹture, „Razyskivaniâ v oblasti filologii, istorii i tradicionnoj kulʹtury”, Moskva.
View in Google Scholar
Prorok K., 2014, Gorzała lipka i jawor – lubelskie erotyki ludowe, [w:] J. Bartmiński, B. Maksymiuk-Pacek (red.), Lubelska pieśń ludowa na tle porównawczym, Lublin, s. 169–192.
View in Google Scholar
Smyk K., 2009, Choinka w kulturze polskiej. Symbolika drzewka i ozdób, Kraków.
View in Google Scholar
Tołstaja S.M., 2008, [= Толстая С.М.], Prostranstvo slova. Leksičeskaâ semantika v obŝeslavânskoj perspektive, Moskva.
View in Google Scholar
Tołstoj N.I., 1995, [= Толстой Н.И.], Âzyk i narodnaâ kulʹtura. Očerki po slavânskoj mifologii i ètnolingvistike, Moskva.
View in Google Scholar
Tomicka J., Tomicki R., 1975, Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa.
View in Google Scholar
Wieruszewska M., 1966, Obrzędy recepcyjne wieku dojrzałego w Bełchatowskiem, „Łódzkie Studia Etnograficzne”, t. 8, s. 25–82.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
