Hipotezy etymologiczne nazwy jęczmień a językowo-kulturowy obraz tego zboża w polszczyźnie ludowej
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.10.2015.19.11Keywords:
etymology, linguistic image of the world, jęczmień ‘barley’Abstract
Etymological hypotheses for jęczmień ‘barley’ and the linguistic-cultural image of this cereal in Polish dialects
The author cites five different etymological hypotheses for the general Slavic word jęczmień ‘barley’. Three refer to the features of the ear: its boniness, its shape during the time when the seeds ripen, and its adhesiveness; the other two adduce the sound that this cereal makes during the time of ripening, and its alleged taste. The paper aims to verify the cited hypotheses using the linguistic-cultural image of barley in Polish folk culture, as has been reconstructed from rich linguistic material. The author adduces linguistic contexts from various genres in an attempt to demonstrate that the reconstruction of the linguistic image of an object can help choose between etymological hypotheses. The underlying assumption is that those features which are most strongly preserved in the linguistic world view, indicate the most probable hypothesis.
Downloads
References
Źródła
View in Google Scholar
Ad Złote: J. Adamowski (oprac.), Złote ziarna. Antologia współczesnej poezji ludowej ziemi zamojskiej, „Lubelska Biblioteka Ludowa” t. 29, Lublin 1985.
View in Google Scholar
Bart PANLub: L. Bielawski (red.), Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, t. 4: J. Bartmiński (red.), Lubelskie, cz. 5: Pieśni stanowe i zawodowe, Lublin 2011.
View in Google Scholar
Bieg Śmier: H. Biegeleisen, Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego. Z 14 rycinami w tekście, Warszawa [1930].
View in Google Scholar
Cisz Sławk: S. Ciszewski, Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, Kraków 1887.
View in Google Scholar
Etnl 1998 Lub: J. Petera, Tradycyjne obrzędy i zwyczaje pogrzebowe na Lubelszczyźnie, „Etnolingwistyka” 9/10, Lublin 1998, s. 329–333.
View in Google Scholar
Fed Żar: M. Fedorowski, Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy, „Biblioteka «Wisły»”, Warszawa 1888.
View in Google Scholar
Folf Zag: Polskie zagadki ludowe, wybrał i oprac. S. Folfasiński, Warszawa 1975.
View in Google Scholar
Gaj Rozw: W. Gaj-Piotrowski, Kultura społeczna ludu z okolic Rozwadowa, „Prace i Materiały Etnograficzne” t. 26, Wrocław 1967.
View in Google Scholar
Gal Star: J. Gallus, Starosta weselny, czyli zbiór przemówień, piosnek i wierszy do użytku starostów, drużbów i gości przy godach weselnych, Bytom 1892.
View in Google Scholar
Glog Pieś: Z. Gloger, Pieśni ludu [zebrał w latach 1861–1891], Kraków 1892.
View in Google Scholar
K: O. Kolberg, Dzieła wszystkie:
View in Google Scholar
K 4 Kuj: t. 4: Kujawy, cz. 2, 1962, [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya IV…, 1867].
View in Google Scholar
K 5 Krak: t. 5: Krakowskie, cz. 1, 1962, [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya V…, 1871].
View in Google Scholar
K 9 Poz: t. 9: W. Ks. Poznańskie, cz. 1, 1963, [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya IX…, 1875].
View in Google Scholar
K 16 Lub: t. 16: Lubelskie, cz. 1, 1962, [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya XVI…, 1883].
View in Google Scholar
K 18 Kiel: t. 18: Kieleckie, cz. 1, 1963, [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya XVIII…, 1885].
View in Google Scholar
K 20 Rad: t. 20: Radomskie, cz. 1, 1963, [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya XX…, 1887].
View in Google Scholar
K 22 Łęcz: t. 22: Łęczyckie, 1964, [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya XXII…, 1889].
View in Google Scholar
K 29 Pok: t. 29: Pokucie, cz. 1, 1962, [wyd. fotoofset. z: Pokucie. Obraz etnograficzny skreślił…, t. 1, 1882].
View in Google Scholar
K 44 Gór: t. 44: Góry i Podgórze, cz. 1, z rękopisów oprac. Z. Jasiewicz, D. Pawlak, red. E. Miller, 1968.
View in Google Scholar
K 49 Sa-Kr: t. 49: Sanockie − Krośnieńskie, cz. 1, z rękopisów oprac. B. Linette, T. Skulina, red. A. Skrukwa, 1974.
View in Google Scholar
Karw Dobrz: T. Karwicka, Kultura ludowa Ziemi Dobrzyńskiej, Warszawa 1979.
View in Google Scholar
Kom PAE: J. Bogdanowicz (red.), Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. III: E. Pietraszek (red.), Pożywienie i sprzęty z nim związane, Wrocław 1996.
View in Google Scholar
Kot Podg: F. Kotula, Po Rzeszowskim Podgórzu błądząc. Reportaż historyczny, Kraków 1974.
View in Google Scholar
Kuk Kasz: R. Kukier, Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Gdynia 1968.
View in Google Scholar
Kul Kosz: J. Burszta (red.), Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, Poznań 1964.
View in Google Scholar
Kul Wiel: J. Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, Poznań, t. II, 1964, t. 3, 1967.
View in Google Scholar
Krzyż WiM : B. Krzyżaniak, A. Pawlak, Warmia i Mazury. Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, cz. 4: Pieśni rodzinne i taneczne, Warszawa 2002.
View in Google Scholar
Kwest Tołst: kwestionariusz S. Tołstojowej, zapisano w miejscowości Ruda Wołoska, gmina Tomaszów Lubelski, 1983 r. [fiszki w Pracowni „Archiwum Etnolingwistyczne” UMCS].
View in Google Scholar
Lor Kasz: F. Lorentz, A. Fischer, T. Lehr-Spławiński, Kaszubi. Kultura ludowa i język, „Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego. Seria: Balticum” z. 8, Toruń 1934.
View in Google Scholar
Nieb Przes: S. Niebrzegowska, Przestrach od przestrachu. Rośliny w ludowych przekazach ustnych, „Materiały Etnolingwistyczne” nr 1, Lublin 2000.
View in Google Scholar
NKPP: Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, t. I–IV, Warszawa 1969–1978.
View in Google Scholar
Or L 1929/69−72: M. Ferkówna, Z. Rymarówna, Dożynki w Krakowskiem, „Orli Lot” 1929, nr 4, s. 69–72.
View in Google Scholar
SD: N.I. Tołstoj [H.И.Toлстой] (red.), Slavânskue drevnosmu. Èmnolungvucmučeckuj clovarʹ, t. V, Mockva 2012.
View in Google Scholar
SEBań : A. Bańkowski, Etymologiczny słownik języka polskiego, t. I, Warszawa 2000.
View in Google Scholar
SEBor: W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005.
View in Google Scholar
SEBr : A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927.
View in Google Scholar
SESł: F. Sławski, Słownik etymologiczny języka polskiego, t. I, Kraków, 1952–1956.
View in Google Scholar
SEVas: M. Vasmer [= М. Фасмер], Ètimologičeskij slovarʹ russkogo âzyka, t. IV, Moskva 1987.
View in Google Scholar
Sędz Pol: W. Sędzik, Polskie nazwy zbóż, „Język Polski” LVII, 1978, s. 332–339.
View in Google Scholar
Sędz Pras: W. Sędzik, Ze studiów nad prasłowiańskim słownictwem rolniczym. Prasłowiańskie nazwy zbóż, „Acto Baltico-Slavica” nr 11, 1977, s. 251–276.
View in Google Scholar
SKarł: J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, t. II, Kraków 1901.
View in Google Scholar
Spól Nazw: A. Spólnik, Nazwy polskich roślin do XVIII wieku, Wrocław 1990.
View in Google Scholar
SSiSL: J. Bartmiński (red.), Słownik stereotypów i symboli ludowych, koncepcja całości i red. Jerzy Bartmiński, t. I: Kosmos, z. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, Lublin
View in Google Scholar
; z. 2: Ziemia, woda, podziemie, Lublin 1999; z. 3: Meteorologia, Lublin 2012; z. 4: Świat, światło, metale, Lublin 2012.
View in Google Scholar
Stef Jęcz; A. Steffen, Rozważania etymologiczne. Jęczmień ‘Hordeum sativum’, „Język Polski” XLVIII, 1968, s. 138–139.
View in Google Scholar
SychSGK: B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. I–VII, Wrocław 1967–1976.
View in Google Scholar
Święt Nadr: J. Świętek, Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny, Kraków 1893.
View in Google Scholar
TN: Taśmoteka nagrań materiałów terenowych zgromadzonych w Pracowni „Archiwum Etnolingwistyczne” UMCS. Po skrócie TN podano miejscowość i rok nagrania.
View in Google Scholar
TN Adamów 1991.
View in Google Scholar
TN Bęczyn 1962.
View in Google Scholar
TN Dębe Wielkie 1991.
View in Google Scholar
TN Rudzienko 1991.
View in Google Scholar
TN Ulan Majorat 1991.
View in Google Scholar
Wisła: „Wisła. Miesięcznik geograficzno-etnograficzny”:
View in Google Scholar
Wisła 1888/522–547: J. Turczyński, Wycieczka w głębię Tatr.
View in Google Scholar
Wisła 1892/676–679: W. Siarkowski, Pojęcia ludu o przyrodzie.
View in Google Scholar
Wisła 1893/77–79: W. Siarkowski, Gatunki ciasta i chleba, przez lud używanego [Pińczowskie, Jędrzejowskie, Kieleckie].
View in Google Scholar
Wisła 1893/336−338: Sz. Jastrzębowski, Mowa zapraszająca na wesele [wieś Śliwnice, pow. Łęczycki]
View in Google Scholar
Wisła 1894/483–508: L. Lissowski L., Obrzędy weselne w Szołajdach w pow. kutnowskim.
View in Google Scholar
Wisła 1899/528−554: W. Burzeński, Wesele u ludu wiejskiego w Sieradzkiem.
View in Google Scholar
Wisła 1900/627−631: B. Kocent, Mowa drużbów, zapraszających gości na wesele, na Kujawach.
View in Google Scholar
ZWAK: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej wydawany staraniem Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności”:
View in Google Scholar
ZWAK 1877/3–36: O. Kolberg, Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego.
View in Google Scholar
ZWAK 1885/3 –72: W. Siarkowski, Materyjały do etnografii ludu polskiego z okolic Pinczowa. Część I.
View in Google Scholar
ZWAK 1886/187– 336: S. Ciszewski, Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa, w powiecie Olkuskim.
View in Google Scholar
ZWAK 1890/1–136: S. Udziela, Lud polski w powiecie Ropczyckim w Galicyi.
View in Google Scholar
Literatura
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2013, Rola etymologii w rekonstrukcji językowego obrazu świata, „LingVaria” nr 2 (16), s. 233–245.
View in Google Scholar
Boryś W., 2005, Wstęp, [w:] SEBor, Kraków, s. 5–10.
View in Google Scholar
Brzozowska M., 2009, Etymologia, a konotacja słowa. Studia semantyczne, Lublin.
View in Google Scholar
Jakubowicz M., 1999, Badania etymologiczne w rekonstrukcji językowego obrazu świata, [w:] A. Pajdzińska, P. Krzyżanowski (red.), Przeszłość w językowym obrazie świata, Lublin, s. 117–128.
View in Google Scholar
Jakubowicz M., 2012, Badania etnolingwistyczne a etymologia, „Etnolingwistyka. Problemy języka i kultury” nr 24, s. 173–181.
View in Google Scholar
Kaczan A., 2008, Zboża w ludowym i potocznym językowym obrazie świata Polaków, rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem prof. dra hab. Jerzego Bartmińskiego, Lublin [maszynopis dostępny w Zakładzie Tekstologii i Gramatyki Współczesnego Języka Polskiego UMCS].
View in Google Scholar
Niebrzegowska-Bartmińska S., 2012, Promocja lubelskiej etnolingwistyki w Serbii, „Etnolingwistyka” 24, s. 258–260.
View in Google Scholar
Popowska-Taborska H., 2012, Rola etymologii w kształtowaniu językowego obrazu świata (rozważania oparte na słowiańskim materiale językowym) „Etnolingwistyka” 24, s. 155–171.
View in Google Scholar
Rogowska E., 1998, Kaszubskie nazwy roślin uprawnych, Gdańsk.
View in Google Scholar
Wojtyła-Świerzowska M., 1998, Kognitywizm w etymologii, „Rocznik Slawistyczny” t. 51, s. 17–31.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
