Końska mięta (Mentha arvensis), kobyli szczaw (Rumex obtusifolius) i krowi mlecz (Taraxacum officinale)
O nazwach zwierząt domowych w ludowych fitonimach
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.16.2021.32.13Keywords:
etnolingwistyka, fitonimy, nazwy zwierząt, motywacja słowotwórcza, derywat asocjacyjny (onomazjologiczny)Abstract
Field Mint [Polish: “Horse Mint”] (Mentha arvensis), Curly Dock [Polish: “Mare Dock”] (Rumex obtusifolius) and Dandelion [Polish: “Cow Dandelion”] (Taraxacum officinale). On the Names of Farm Animals in Folk Phytonyms
The subject of the article are folk phytonyms with an animal component. While analyzing the “animal” names of plants in the cultural context, the author reaches for so-called “co-linguistic data” (i.e. folk knowledge, beliefs and practices) related to animals and plants. Also, she arranges the phytonyms according to the semantic criterion, distinguishing the names of plants motivated by: (1) the animal’s appearance and (2) the appearance of the animal’s body parts, (3) animals’ smells, (4) the use of a plant as animal food, (5) the way in which the plant is used in folk magic and (6) in folk veterinary medicine. The analysis of dialectal names of plants in the cultural context makes it possible to consider the status of the animal part of the name. On the basis of her analyses, the author proves that both in the case of complex plant names and noun derivatives, the animal part of the name becomes “independent” in terms of a meaning and adopts qualitative meanings such as “big, great”, “dedicated to an animal (as food or medicine)”, “worse, useless for a human being”.
Downloads
References
Źródła
View in Google Scholar
BańZioł: Cz. Bańkowski, E. Kuźniewski, Ziołolecznictwo ludowe, wyd. 2 popr. i uzup., Warszawa – Wrocław 1980.
View in Google Scholar
BartPANLub: J. Bartmiński (red.), Lubelskie, cz. 1: Pieśni i obrzędy doroczne, cz. 2: Pieśni i obrzędy rodzinne. Chrzciny, wesele, pogrzeb, cz. 3: Pieśni i teksty sytuacyjne, cz. 4: Pieśni powszechne, cz. 5: Pieśni stanowe i zawodowe, „Polska Pieśń i Muzyka Ludowa.
View in Google Scholar
Źródła i Materiały”, t. 4, Lublin 2011.
View in Google Scholar
BiegLecz: H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1929.
View in Google Scholar
BrzusWieprz: M. Brzuskowska, Świat roślin w kulturze wsi dorzecza Górnego Wieprza, Zamość 1998.
View in Google Scholar
JakZwycz: S. Jakubiec, Zwyczaje i wierzenia ludności okolic Żywiecczyzny, „Karta Groni” 1980, 9–10, s. 104–120.
View in Google Scholar
K3Kuj: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 3: Kujawy, cz. 1, Kraków – Warszawa 1962 [1867].
View in Google Scholar
K19Kiel: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 19: Kieleckie, cz. 2, Kraków – Warszawa 1963 [1886].
View in Google Scholar
K39Pom: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 39: Pomorze oraz Aleksander Hilferding, Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza, przeł. O. Kolberg, z rękopisów oprac. J. Kądziołka, D. Pawlakowa, red. J. Burszta, Kraków – Warszawa 1965.
View in Google Scholar
K48Ta-Rz: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 48: Tarnowskie-Rzeszowskie, z rękopisów oprac. J. Burszta, B. Linette, Kraków – Warszawa 1967.
View in Google Scholar
KotUrok: F. Kotula, Przeciw urokom. Wierzenia i obrzędy u Podgórzan, Rzeszowiaków, Lasowiaków, Warszawa 1989.
View in Google Scholar
Lud: „Lud. Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego” 1898 (4), 1931 (10), 1986 (70).
View in Google Scholar
NowMed: J. Nowak, Z medycyny ludowej w Żywieckim, „Gronie” 1938, 2, s. 67–78.
View in Google Scholar
PalLas: Z. Libera, A. Paluch, Lasowiacki zielnik, Kolbuszowa 1993.
View in Google Scholar
PalRoś: A. Paluch, Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej, wyd. 2, Wrocław 1988.
View in Google Scholar
PalZer: A. Paluch, „Zerwij ziele z dziewięciu miedz”… Ziołolecznictwo ludowe w Polsce w XIX i początku XX wieku, Wrocław 1989.
View in Google Scholar
PirPodl: E. Pirożnikow, Tradycje użytkowania dziko rosnących roślin leczniczych i pokarmowych wschodniego Podlasia, [w:] A. Górniak, B. Poskrobko (red.), Park Krajobrazowy Puszczy Knyszyńskiej w systemie ochrony przyrody i edukacji środowiskowej, Białystok 2008, s. 64–80.
View in Google Scholar
RogKasz: E. Rogowska, Kaszubskie nazwy roślin uprawnych, Gdańsk 1998.
View in Google Scholar
RogWag: E. Rogowska-Cybulska, Gwarowy obraz roślin w świetle aktywności nominacyjnej ich nazw (na przykładzie gwary wsi Wagi w powiecie łomżyńskim), Gdańsk 2005.
View in Google Scholar
ŚwiętNadr: J. Świętek, Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny, Kraków 1893.
View in Google Scholar
UdzBiec: S. Udziela (red.), Ziemia Biecka. Lud polski w powiatach gorlickim i grybowskim, Nowy Sącz 1994.
View in Google Scholar
WajNazw: L. Wajda-Adamczykowa, Polskie nazwy drzew, Wrocław 1989.
View in Google Scholar
Wisła: „Wisła. Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny” 1887 (t. 1), 1888 (t. 2), 1905 (t. 19).
View in Google Scholar
ZWAK: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1882 (t. 6), 1890 (t. 14), 1893 (t. 17), 1895 (t. 18).
View in Google Scholar
ŻywPuszB: M. Żywirska, Puszcza Biała, jej dzieje i kultura, Warszawa 1973.
View in Google Scholar
Literatura
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2020, O (a)symetrii semantycznej wzroku i słuchu, [w:] J. Winiarska, A. Załazińska (red.), Między słowem a obrazem, Kraków, s. 41–48, https://doi.org/10.12797/9788381383158.02. DOI: https://doi.org/10.12797/9788381383158.02
View in Google Scholar
Brodskij I.V., 2017, Finno-ugorskie nazvaniâ rastenij, soderžaŝie zoosemizmy so značeniem ‛lošadʹ’ (na leksičeskom materiale finno-permskih âzykov), „Vestnik Kostromskogo gosudarstvennogo universiteta” 23/1, s. 152–158.
View in Google Scholar
Brodskij I.V., 2018, Finno-ugorskie nazvaniâ rastenij, soderžaŝie zoosemizmy so značeniem ‛ovca’ (na leksičeskom materiale finno-permskih âzykov), „Oriental Studies” 11, nr 3, s. 95–100, https://doi.org/10.22162/2619-0990-2018-37-3-95-100. DOI: https://doi.org/10.22162/2619-0990-2018-37-3-95-100
View in Google Scholar
Brzozowska M., 2000, Derywaty onomazjologiczne (asocjacyjne) w językowym obrazie świata, [w:] A. Dąbrowska, J. Anusiewicz (red.), Język a kultura, t. 13: Językowy obraz świata i kultura, Wrocław, s. 143–152.
View in Google Scholar
Budziszewska W., 1972, Mit a nazwa rośliny, „Poradnik Językowy” nr 10, s. 573–576.
View in Google Scholar
Budziszewska W., 1976, Odzwierciedlenie podań o słońcu w nazwach roślin, „Poradnik Językowy” nr 9, s. 409–411.
View in Google Scholar
Buława M., 2019, Nazwy chorób w gwarach polskich, Kraków.
View in Google Scholar
Dubrovina S.Û., 1990, Zaâčʹâ kapusta, uŝki i lapki…, „Russkaâ rečʹ” 6, s. 113–118.
View in Google Scholar
Dubrovina S.Û., 1991, Russkaâ botaničeskaâ terminologiâ v ètnolingvističeskom osveŝenii (na materiale nazvanij rastenij, obrazovannyh ot nazvanij životnyh i ptic), praca magisterska, mszps.
View in Google Scholar
Dubrovina S.Û., 2010, Zoonimnye nazvaniâ rastenij. Voloviki i „volovʹi” travy, [w:] V.B. Kolosova, A.B. Ippolitova (red.), Ètnobotanika: rasteniâ v âzyke i kulʹture, „Acta Linguistica Petropolitana”, t. 6, cz. 1, Sankt-Peterburg, s. 62–68.
View in Google Scholar
Dubrovina S.Û., 2014, Ètnokulʹturnye predstavleniâ slavân o pticah v svete narodnoj botaniki, „Voprosy kognitivnoj lingvistiki” nr 2 (39), s. 110–118.
View in Google Scholar
Grzegorczykowa R., Puzynina J., 1984, Problemy ogólne słowotwórstwa, [w:] R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel (red.), Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia, Warszawa, s. 307–331.
View in Google Scholar
Handke K., 1993, Polskie nazewnictwo botaniczne oczami językoznawcy, [w:] B. Kuźnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. IV: Z historii i etymologii polskich nazw roślin leczniczych, Warszawa, s. 11–23.
View in Google Scholar
Kaczan A., 2015, Hipotezy etymologiczne nazwy jęczmień a językowo-kulturowy obraz tego zboża w polszczyźnie ludowej, „LingVaria” nr 1 (19), s. 171–180, https://doi.org/10.12797/LV.10.2015.19.11. DOI: https://doi.org/10.12797/LV.10.2015.19.11
View in Google Scholar
Kempf Z., 1985, Wyrazy „gorsze” dotyczące zwierząt, „Język Polski” LXV, s. 125–144.
View in Google Scholar
Kempf Z., 1989, Dwa aspekty wyrazów negatywnych dotyczących zwierząt, „Język Polski” LXIX, s. 208–209.
View in Google Scholar
Kielak O., 2015, Etymologia a językowo-kulturowy obraz jałowca i kaliny, „LingVaria” nr 1(19), s. 181–193, https://doi.org/10.12797/LV.10.2015.19.12. DOI: https://doi.org/10.12797/LV.10.2015.19.12
View in Google Scholar
Kielak O., 2018, Językowo-kulturowy obraz zwierząt domowych w polskiej tradycji ludowej, rozprawa doktorska, mszps.
View in Google Scholar
Kielak O., 2020, Zwierzęta domowe w języku i kulturze. Studium etnolingwistyczne, Lublin.
View in Google Scholar
Kolosova V.B., 2012, „Medvežʹi” rasteniâ v russkih govorah, „Russkaâ rečʹ” 5, s. 94–97.
View in Google Scholar
Kolosova V.B., 2014, „Medvežʹi” rasteniâ v slovackom âzyke, „Slavica Slovaca” 49, nr 1, s. 31–36.
View in Google Scholar
Kolosova V.B., 2016, Zaâčʹi” travy v narodnoj botanike slavân, „Slavânskij alʹmanah” 3–4, s. 321–335.
View in Google Scholar
Kołosowa W. [= Kolosova V.B.], 2009, Obraz świetlika i innych ziół związanych ze wzrokiem w słowiańskiej kulturze ludowej, [w:] S. Niebrzegowska-Bartmińska, S. Wasiuta (red.), Stereotypy w języku i w kulturze, Lublin, s. 173–179.
View in Google Scholar
Machek V., 1954, Česká a slovenská jména rostlin, Praha.
View in Google Scholar
Marczewska M., 2005, Dane etymologiczne w rekonstrukcji językowego obrazu drzew, „Studia Filologiczne Akademii Świętokrzyskiej” 18, s. 29–42.
View in Google Scholar
Niebrzegowska-Bartmińska S., 2010, Sakronimy w polskim ludowym obrazie ziół, [w:] H. Pelc (red.), W świecie nazw. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Czesławowi Kosylowi, Lublin, s. 277–289.
View in Google Scholar
Niebrzegowska-Bartmińska S., 2017, Jakie dane są relewantne etnolingwistycznie?, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 29, s. 11–29, https://doi.org/10.17951/et.2017.29.11. DOI: https://doi.org/10.17951/et.2017.29.11
View in Google Scholar
Niebrzegowska-Bartmińska S., 2020, Definiowanie i profilowanie pojęć w (etno)lingwistyce, Lublin.
View in Google Scholar
Pawłowski E., 1974, Polskie nazwy roślin (Próba klasyfi kacji semantycznej), [w:] J. Kuryłowicz (red.), Studia indoeuropejskie, Wrocław, s. 163−169.
View in Google Scholar
Pelcowa H., 2001, Nazwy roślin w świadomości językowej ludności wiejskiej, [w:] A. Dąbrowska, I. Kamińska-Szmaj (red.), Język a kultura, t. 16: Świat roślin w języku i kulturze, Wrocław, s. 99–116.
View in Google Scholar
Pelcowa H., 2002, Językowy obraz roślin w gwarach Lubelszczyzny, [w:] W. Książek-Bryłowa, H. Duda (red.), Język polski. Współczesność – historia, Lublin, s. 127−144.
View in Google Scholar
Rogowska E., 1995, Kaszubskie nazwy roślin uprawnych, Gdańsk.
View in Google Scholar
Skubalanka T., 2009, Polskie nazewnictwo roślin. Struktura zbioru, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio FF: Philologiae” t. 27, s. 129–144.
View in Google Scholar
Stec W., 2016, Metafora w nazewnictwie roślinnym. Polskie i rosyjskie nazwy roślin leczniczych motywowane nazwami ze świata zwierząt, „Acta Polono-Ruthenica” XXI, s. 99–115.
View in Google Scholar
Szadura J., 2019, Zagadka bratka. Nazwa jako narzędzie językowego porządkowania świata, „LingVaria” nr 1 (27), s. 203–215, https://doi.org/10.12797/LV.14.2019.27.13. DOI: https://doi.org/10.12797/LV.14.2019.27.13
View in Google Scholar
Tokarski R., 1993, Słownictwo jako interpretacja świata, [w:] J. Bartmiński (red.), Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2: Współczesny język polski, Wrocław, s. 343–370.
View in Google Scholar
Waniakowa J., 2012, Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle słowiańskim. Zagadnienia ogólne, Kraków.
View in Google Scholar
Waniakowa J., 2015, Nazwy zwierząt w nazwach roślin, [w:] E. Wierzbicka-Piotrowska (red.), Dialog pokoleń w języku potocznym, w języku wsi i miasta, w literaturze, w publicystyce, w tekstach kultury, Warszawa, s. 187–194.
View in Google Scholar
Wróbel H., 2004, Związki staroczesko-staropolskie w terminologii botanicznej, Kraków.
View in Google Scholar
Słowniki
View in Google Scholar
AGMaz: Atlas gwar mazowieckich, t. 1, red. H. Horodyska-Gadkowska, A. Strzyżewska-Zaremba, 1971, t. 2–10, red. A. Kowalska, A. Strzyżewska-Zaremba, 1973–1992, Wrocław.
View in Google Scholar
FischRoś: M. Kujawska, Ł. Łuczaj, J. Sosnowska, P. Klepacki (oprac.), Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera, Wrocław 2016.
View in Google Scholar
ISJP: M. Bańko (red.), Inny słownik języka polskiego PWN, t. I–II, Warszawa 2000.
View in Google Scholar
KąśILG: J. Kąś, Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej, t. I: A–B, Bukowina Tatrzańska – Nowy Sącz – Nowy Targ 2015, t. II: C–Do, Bukowina Tatrzańska – Nowy Sącz – Nowy Targ 2015, t. III: Dó–Gr, Bukowina Tatrzańska – Nowy Targ 2016, t. IV: Gu–Kol, Kraków 2017, t. V: Koł–Mad, Nowy Sącz 2017, t. VI: Maf–Nie, Nowy Sącz 2018, t. VII: Nif–Pap, Nowy Sącz 2018, t. VIII: Par–Pou, Nowy Sącz 2018, t. IX: Pow–Sce, Nowy Sącz 2019, t. X: Sch–Śró, Nowy Sącz 2019, t. XI: Śry–Wych, Nowy Sącz 2019, t. XII: Wyci–Ż, Nowy Sącz 2019.
View in Google Scholar
KąśSGO: J. Kąś, Słownik gwary orawskiej, wyd. 2 popr. i poszerz., t. 1–2, Kraków 2011.
View in Google Scholar
KSGP: Kartoteka Słownika gwar polskich w Pracowni Dialektologii Polskiej Instytutu Języka Polskiego PAN, [on-line:] www.rcin.org.pl.
View in Google Scholar
MajSłow: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich, zawierający ludowe oraz naukowe nazwy i synonimy polskie, używane dla zwierząt i roślin od XV-go wieku aż do chwili obecnej, źródłowo zebrane i zestawione z synonimami naukowemi łacińskiemi w podwójnym porządku alfabetycznym i pomnożone porównawczym materyałem, zaczerpniętym z innych języków słowiańskich, zebrał i ułożył E. Majewski, t. I: Słownik polsko-łaciński, Warszawa 1889, t. II: Słownik łacińsko-polski, Warszawa 1894–1898.
View in Google Scholar
NKPP: J. Krzyżanowski (red.), Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, t. 1–4, Warszawa 1969–1978.
View in Google Scholar
ParGór: Z. Radwańska-Paryska, Słownik gwarowy góralskich nazw roślin z Tatr i Podtatrza, Zakopane 1992.
View in Google Scholar
PelcSGL: H. Pelcowa, Słownik gwar Lubelszczyzny, t. 1: Rolnictwo. Narzędzia rolnicze, prace polowe, zbiór i obróbka zbóż, Lublin 2012, t. 2: Rolnictwo. Transport wiejski, rośliny okopowe i paszowe, gleby i rodzaje pól, uprawa lnu i konopi, zbiór siana, Lublin 2014, t. 3:
View in Google Scholar
Świat zwierząt, Lublin 2015, t. 4: Sad i ogród warzywny, budownictwo i przestrzeń podwórza, Lublin 2016, t. 5: Świat roślin, Lublin 2017.
View in Google Scholar
PSWP: H. Zgółkowa (red.), Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 1–50, Poznań 1994–2005.
View in Google Scholar
RostSymb: J. Rostafiński, Symbola ad historiam naturalem medii aevi, cz. I–II, Kraków 1900.
View in Google Scholar
SCiesz: J. Krop, J. Twardzik, J. Pilch, J. Wronicz, Słownik gwarowy Śląska Cieszyńskiego, red. J. Wronicz, Wisła – Ustroń 1995.
View in Google Scholar
SF: S. Skorupka, Słownik frazeologiczny języka polskiego, t. I–II, Warszawa 1967–1968.
View in Google Scholar
SGK: B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. 1–7, Wrocław 1967–1976.
View in Google Scholar
SGOWM: Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur, t. I–III, red. Z. Stamirowska, t. IV–V, red. H. Perzowa, D. Kołodziejczykowa, t. VI, red. D. Kołodziejczykowa, K. Sobolewska, t. VII, red. K. Sobolewska, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1987 (t. I), Wrocław – Warszawa – Kraków 1991 (t. II), Warszawa – Kraków 1993–2018 (t. III–VII).
View in Google Scholar
SGP: Słownik gwar polskich, red. M. Karaś (Źrodła, t. 1), J. Reichan (t. 2–9, z. 2), S. Urbańczyk (t. 2–5), J. Okoniowa (t. 6–9, z. 2), B. Grabka (t. 7–9, z. 2), R. Kucharzyk (t. 9, z. 2–t. 10, z. 2), t. 1–3: Wrocław – Warszawa – Krakow 1977–1991, t. 4–10: Krakow 1992–2019.
View in Google Scholar
SGŚP: B. Podgórska, A. Podgórski, Słownik gwar śląskich. Godómy po naszymu, czyli po śląsku, Katowice 2008.
View in Google Scholar
SGŚWyd: B. Wyderka (red.), Słownik gwar śląskich, t. 1–15, Opole 2000–2016.
View in Google Scholar
SKarł: J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, t. I–VI (t. IV–VI do druku przygot. J. Łoś), Kraków 1900–1911.
View in Google Scholar
SSiSL: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. I: Kosmos, z. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, Lublin 1996, z. 2: Ziemia, woda, podziemie, Lublin 1999, z. 3: Meteorologia, Lublin 2012, z. 4: Świat, światło, metale, Lublin 2012, t. II: Rośliny, z. 1: Zboża, Lublin 2017, z. 2: Warzywa, przyprawy, rośliny przemysłowe, Lublin 2018, z. 3: Kwiaty, Lublin 2019, z. 4: Zioła, Lublin 2019, z. 5: Rośliny, drzewa owocowe i iglaste, Lublin 2020.
View in Google Scholar
SW: J. Karłowicz, A.A. Kryński, W. Niedźwiedzki (red.), Słownik języka polskiego, t. I–VIII, Warszawa 1900–1927.
View in Google Scholar
WietSPog: A. Wietrzyk, Słownik gwary Pogórzan (z okolic Gorlic), red. B. Grabka, R. Kucharzyk, Gorlice 2011.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
