Ile ojca, ile matki jest w polskiej ojczyźnie?
Jeszcze raz o roli danych etymologicznych w rekonstrukcji językowego obrazu świata
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.19.2024.37.14Keywords:
etymology, linguistic picture of the world, ethnolinguistic dictionary, axiological lexicon, homelandAbstract
HOW MUCH OF A FATHER, HOW MUCH OF A MOTHER IS THERE IN THE POLISH OJCZYZNA [FATHERLAND]? ONCE AGAIN ABOUT THE ROLE OF ETYMOLOGICAL DATA IN THE RECONSTRUCTION OF THE LINGUISTIC WORLDVIEW
The author assumes that (1) etymological data are ethnolinguistically relevant, (2) the task of etymological research is to detect the original meaning of a word (to find the original semantic motivation) and to reach a world that disappeared, but, at the same time, remained a part of the present, (3) the focus of the research should shift from formal interests to broadly understood semantics (reconstruction of the conceptualization processes that accompany the nominations and of the linguistic image of the words hiding behind words). Based on this, the author undertakes the analysis of the names for the fatherland in the Polish language. To do this, she compares the Polish lexis and its onomasiological basis with the corresponding vocabulary of other Slavic languages. According to the author, studying the semantics of a whole group of words allows us to discover the basic cognitive situation, i.e. the generalized experience of a specific linguistic and cultural community. Using dictionary data and studies of the concept of the “fatherland” in Slavic languages, the author analyses the names related to the Polish concept of OJCZYZNA: lexical and semantic nests such as “ojczyzna i patria” [homeland and patria], “macierz [“motherland”], “państwo” [“state”] and “kraj” [country], and she extracts the underlying cultural “codes”: (1) kin and family, (2) home, (3) power and dominion, and (4) land. The author also shows the coherence of these codes and the image of the fatherland that emerges from them.
Downloads
References
Bartmiński J., 1990, Punkt widzenia, perspektywa, językowy obraz świata, [w:] J. Bartmiński (red.), Językowy obraz świata, Lublin, s. 109−127.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 1993, Polskie rozumienie ojczyzny i jego warianty, [w:] J. Bartmiński (red.), Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, Lublin, s. 23–48.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2006, Niektóre problemy i pojęcia etnolingwistyki lubelskiej, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 18, s. 77–90.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2008, Etnolingwistyka, lingwistyka kulturowa, lingwistyka antropologiczna?, [w:] A. Dąbrowska (red.), Język a Kultura, t. 20: Tom jubileuszowy, Wrocław, s. 15−33.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2010, Pojęcie językowego obrazu świata i sposoby jego operacjonalizacji, [w:] P. Czapliński, A. Legeżyńska, M. Telicki (red.), Jaka antropologia literatury jest dzisiaj możliwa?, „Poznańskie Studia Polonistyczne”, Poznań, s. 155−178.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2013, Rola etymologii w rekonstrukcji językowego obrazu świata, „LingVaria” VIII, nr 2 (16), s. 233−245. DOI: 10.12797/LV.08.2013.16.15. DOI: https://doi.org/10.12797/LV.08.2013.16.15
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2016, O aktualnych zadaniach etnolingwistyki, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 28, s. 7−29. DOI: 10.17951/et.2016.28.7. DOI: https://doi.org/10.17951/et.2016.28.7
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2018, O założeniach i postulatach lingwistyki kulturowej (na przykładzie definicji pracy), „Półrocznik Językoznawczy Tertium” 3 (1), s. 26–55. DOI: 10.7592/tertium2018.3.1.bartminski. DOI: https://doi.org/10.7592/Tertium2018.3.1.Bartminski
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2022, Folk, national, and transnational dimensions of ethnolinguistics, [w:] S. Niebrzegowska-Bartmińska, A. Głaz (red.), Etnolingwistyka – bilans dyscypliny. Metody i postulaty badawcze, t. 1, Lublin, s. 13−29.
View in Google Scholar
Bartmiński J., Niebrzegowska-Bartmińska S., 2016, PRACA w kręgu wartości słowiańskich i europejskich, [w:] J. Bartmiński (red. nacz.), Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, t. 3: Praca, J. Bartmiński, M. Brzozowska, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Lublin, s. 13−42.
View in Google Scholar
Brzozowska M., 2009, Etymologia a konotacja słowa. Studia semantyczne, Lublin.
View in Google Scholar
Damborský J., 1993, Ojczyzna w języku czeskim, [w:] J. Bartmiński (red.), Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, Lublin, s. 167−176.
View in Google Scholar
Długosz-Kurczabowa K., 2003, Wstęp, [w:] K. Długosz-Kurczabowa, Nowy słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa, s. 5−8.
View in Google Scholar
Grzegorczykowa R., 1995, Wpływ etymologii na współczesne rozumienie znaczeń wyrazów, [w:] F. Sławski, H. Mieczkowska (red.), Studia z językoznawstwa słowiańskiego, „Prace Instytutu Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego”, nr 14, Kraków, s. 59–62.
View in Google Scholar
Jakubowicz M., 1999, Badania etymologiczne w rekonstrukcji językowego obrazu świata, [w:] A. Pajdzińska, P. Krzyżanowski (red.), Przeszłość w językowym obrazie świata, Lublin, s. 117–127.
View in Google Scholar
Jakubowicz M., 2012, Badania etnolingwistyczne a etymologia, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 24, s. 173–181.
View in Google Scholar
Jakubowicz M., 2015, Co możemy wyczytać ze struktury słowa? Poszukiwania przy okazji badań diachronicznych, [w:] M. Misiak, J. Kamieniecki (red.), Język a Kultura, t. 25: Struktura słowa a interpretacja świata, Wrocław, s. s. 11–20.
View in Google Scholar
Kaczan A., 2015, Hipotezy etymologiczne nazwy jęczmień a językowo-kulturowy obraz tego zboża w polszczyźnie ludowej, „LingVaria” X, nr 1 (19), s. 171–180. DOI: 10.12797/lV.10.2015.19.11. DOI: https://doi.org/10.12797/LV.10.2015.19.11
View in Google Scholar
Kielak O., 2015, Etymologia a językowo-kulturowy obraz jałowca i kaliny, „LingVaria” X, nr 1 (19), s. 181–193. DOI: 10.12797/lV.10.2015.19.12. DOI: https://doi.org/10.12797/LV.10.2015.19.12
View in Google Scholar
Kłoskowska A., 1991, Kultura narodowa, [w:] A. Kłoskowska (red.), Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 1: Pojęcia i problemy wiedzy o kulturze, Wrocław, s. 51–62.
View in Google Scholar
Łesiów M., 1993, Bat’kiwszczyzna, witczyzna, ridnyj kraj. Ojczyzna w języku ukraińskim, [w:] J. Bartmiński (red.), Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, Lublin, s. 93–104.
View in Google Scholar
Niewiara A., 2000, Badania etymologii a odtwarzanie językowego obrazu świata, [w:] A. Dąbrowska, J. Anusiewicz (red.), Język a Kultura, t. 13: Językowy obraz świata i kultura, Wrocław, s. 97–105.
View in Google Scholar
Pilecka T., 1993, Pojęcie ojczyzny w literaturze i publicystyce bułgarskiej, [w:] J. Bartmiński (red.), Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, Lublin, s. 191–204.
View in Google Scholar
Popowska-Taborska H., 2012, Rola etymologii w kształtowaniu językowego obrazu świata (rozważania oparte na słowiańskim materiale językowym), „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 24, s. 155–171.
View in Google Scholar
Proharava S., 1993, Moj rodny kut, jak ty mne mily… (‘radzima’ u belaruskaj movy), [w:] J. Bartmiński (red.), Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, Lublin, s. 141–154.
View in Google Scholar
Rejakowa B., 1993, Ojczyzna Słowaka niejedno ma imię, [w:] J. Bartmiński (red.), Pojęcie ojczyzny w językach europejskich, Lublin, s. 177–189.
View in Google Scholar
Sajewicz M., 1993, Wyobrażenie „małej ojczyzny” w białoruskojęzycznych wspólnotach wiejskich na Białostocczyźnie, [w:] J. Bartmiński (red.), Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, Lublin, s. 127–139.
View in Google Scholar
Sławski F., 1998, Matka, mać, macica, macierz, maciora, mama, „Język Polski” LXXVIII, nr 1–2, s. 6–15.
View in Google Scholar
Tokarski R., 1999, Przeszłość i współczesność w językowym obrazie świata. Metodologiczne pytania i propozycje, [w:] A. Pajdzińska, P. Krzyżanowski (red.), Przeszłość w językowym obrazie świata, Lublin, s. 9−23.
View in Google Scholar
Tolstaâ S.M., 2006, Kul’turnaâ semantika i ètimologiâ, [w:] I. Janyšková, H. Karliková (red.), Studia etymologica Brunensia 3, Praha, s. 385−297.
View in Google Scholar
Tołstaja S., 1993, Ojczyzna w ludowej tradycji słowiańskiej, [w:] J. Bartmiński (red.), Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, Lublin, s. 17−22.
View in Google Scholar
Tołstoj N.I., Policastro P., Bartmiński J., 1993, Zamknięcie konferencji, [w:] J. Bartmiński (red.), Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, Lublin, s. 291−294.
View in Google Scholar
Waniakowa J., 2020, Etymologia a etnolingwistyka: różne metodologie – wspólny cel, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 32, s. 21−34. DOI: 10.17951/et.2020.32.21. DOI: https://doi.org/10.17951/et.2020.32.21
View in Google Scholar
Wojtyła-Świerzowska M., 1998, Kognitywizm w etymologii, „Rocznik Slawistyczny” LI, s. 17−31.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
