Zwierzęta domowe w trzech modelach ludowego opisu świata
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.14.2019.27.14Keywords:
pets, folklore, ethnolinguistics, linguistic image of the worldAbstract
Pets in Three Models of Folk Description of the World
The goal of the paper is to show how three models of the world co-exist in folk narrations about pets. Identified in accordance with the methodology of the Lublin Słownik stereotypów i symboli ludowych (‘A dictionary of folk stereotypes and symbols’), the three models are: the mythological (inherited from the Proto-Indo-European and Proto-Slavic past), the religious (biblical, Judaeo-Christian), and the colloquial (common-sense, pragmatic). The author also speculates whether it is possible to connect the individual models with specific genres of folklore. The basis for the analyses is the rich material covering contexts from the end of the 18th to the beginning of the 21st century, which comprises three types of data: lexicographic, folkloristic, and ethnographic.
Downloads
References
AfanPoet: A. Afanas’ev, Poètičeskie vozzreniâ slavân na prirodu, t. 1–3, Moskva 1994 [reprint wyd. 1 z lat 1865–1869].
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2013, Obraz mira v pol’skoj narodnoj tradicii, [w:] S.M. Tolstaâ, T.A. Agapkina (red.), Ethnolinguistica Slavica. K 90-letiju akademika Nikity Il’iča Tolstogo, Moskva, s. 26–41.
View in Google Scholar
Bartwicka H., 1992, „Metafory zwierzęce” w języku polskim i rosyjskim, [w:] J. Wawrzyńczyk (red.), Lexicographica slavica. Profesorowi Andrzejowi Bogusławskiemu, Toruń, s. 7–14.
View in Google Scholar
Chmielowiec M., 1931, Czasowniki zwierzęce (przyczynek do obrazowości języka), „Język Polski” XVI, s. 87–90.
View in Google Scholar
Dźwigoł R., 2004, Polskie ludowe słownictwo mitologiczne, Kraków.
View in Google Scholar
GieyMit: A. Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 1982.
View in Google Scholar
GlogTyk: Z. Gloger, Słownik gwary ludowej w okręgu tykocińskim, Warszawa 1894.
View in Google Scholar
ISJP: M. Bańko (red.), Inny słownik języka polskiego, Warszawa 2000.
View in Google Scholar
Ivanov V.V., Toporov V.N., 1974, Issledovaniâ v oblasti slavânskih drevnostej, Moskva.
View in Google Scholar
JakInd: M. Jakimowicz-Shah, A. Jakimowicz, Mitologia indyjska, Warszawa 1982.
View in Google Scholar
Jakubowicz M., 2016, O stosunku ludzi do zwierząt w świetle „odzwierzęcych” derywatów, „Akcent” 37, nr 1, s. 151–154.
View in Google Scholar
Kempf Z., 1985, Wyrazy „gorsze” dotyczące zwierząt, „Język Polski” LXV, s. 125–144.
View in Google Scholar
Kempf Z., 1989, Dwa aspekty wyrazów negatywnych dotyczących zwierząt, „Język Polski” LXIX, s. 208–209.
View in Google Scholar
Kielak O., 2018, Językowo-kulturowy obraz zwierząt domowych w polskiej tradycji ludowej, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, rozprawa doktorska, mps.
View in Google Scholar
KopSSym: W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1990.
View in Google Scholar
KowLek: P. Kowalski, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa – Wrocław 1998.
View in Google Scholar
KrzPBL: J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. I–II, Wrocław 1962–1963.
View in Google Scholar
Łuczyński M., 2011, Kognitywna definicja Peruna. Etnolingwistyczna próba rekonstrukcji fragmentu słowiańskiego tradycyjnego mitologicznego obrazu świata, „Studia Mythologica Slavica” 14, s. 219–230.
View in Google Scholar
Mosiołek-Kłosińska K., 1997, Antropocentryzm leksyki „zwierzęcej”, [w:] R. Grzegorczykowa, Z. Zaron (red.), Semantyczna struktura słownictwa i wypowiedzi, Warszawa, s. 71–77.
View in Google Scholar
Niebrzegowska-Bartmińska S., 2016a, „Ryczy wół na sto gór”. Motywy zwierzęce w polskiej meteorologii ludowej, [w:] A.A. Alekseev i in. (red.), Slavische Geisteskultur: ethnolinguistische und philologische Forschungen, cz. 1, Frankfurt am Main, s. 109–122.
View in Google Scholar
Niebrzegowska-Bartmińska S., 2016b, „W najwyższe góry bije piorun z chmury”. Trzy modele pioruna w polskim ludowym obrazie świata, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” nr 3–4, s. 473–482.
View in Google Scholar
NKPP: J. Krzyżanowski i in. (oprac.), Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, t. 1–4, Warszawa 1969–1978.
View in Google Scholar
Pajdzińska A., 2001, My, to znaczy… (z badań językowego obrazu świata), „Teksty Drugie” nr 1, s. 33–53.
View in Google Scholar
Pajdzińska A., 2017, „Śmiercią jakby płytszą nie umierają, ale zdychają zwierzęta” (obraz zwierząt w polszczyźnie na tle ustaleń nauk przyrodniczych), „Etnolingwistyka” 29, s. 135–148, [on-line:] http://dx.doi.org/10.17951/et.2017.29.135.
View in Google Scholar
PodDem: B. i A. Podgórscy, Wielka księga demonów polskich. Leksykon i antologia demonologii ludowej, Katowice 2005.
View in Google Scholar
PSWP: H. Zgółkowa (red.), Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, Poznań, t. 7 – 1996, t. 12 – 1997, t. 14 – 1998, t. 15 – 1998, t. 19 – 2005, t. 42 – 2005.
View in Google Scholar
Rak M., 2010, Czym nie jest językowy obraz świata?, [w:] R. Przybylska, J. Kąś, K. Sikora (red.), Symbolae grammaticae in honorem Boguslai Dunaj, „Biblioteka LingVariów”, t. 9, Kraków, s. 485–495.
View in Google Scholar
SF: S. Skorupka, Słownik frazeologiczny języka polskiego, t. I–II, Warszawa 1967–1968.
View in Google Scholar
SGK: B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. I–VII, Wrocław 1967–1976.
View in Google Scholar
SGP: Słownik gwar polskich, red. M. Karaś (Źródła, t. 1), J. Reichan (t. 2–9, z. 2), S. Urbańczyk (t. 2–5), J. Okoniowa (t. 6–9, z. 2), B. Grabka (t. 7–9, z. 2), R. Kucharzyk (t. 9, z. 2), t. 1–3: Wrocław – Warszawa – Kraków 1977–1991, t. 4–9, z. 4: Kraków 1992–2017.
View in Google Scholar
SJPD: W. Doroszewski (red.), Słownik języka polskiego, Warszawa 1958–1969.
View in Google Scholar
SKarł: J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, t. I–VI (t. IV–VI do druku przygot. J. Łoś), Kraków 1900–1911.
View in Google Scholar
SL: S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. I–VI, Warszawa 1951 [fotooffset. wg wyd. 2 z lat 1854–1860].
View in Google Scholar
SlavMif: S.M. Tolstaâ (red.), Slavânskaâ mifologiâ. Ènciklopedičeskij slovar’, Moskva 2002.
View in Google Scholar
SlavTol: N.I. Tolstoj (red.), Slavânskie drevnosti. Ètnolingvističeskij slovar’ v 5-ti tomah, Moskwa 1995–2012.
View in Google Scholar
SSiSL: J. Bartmiński (red.), Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. I: Kosmos, z. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, Lublin 1996; z. 2: Ziemia, woda, podziemie, Lublin 1999; z. 3: Meteorologia, Lublin 2012; z. 4: Świat, światło, metale, Lublin 2012; t. II: Rośliny, z. 1: Zboża, Lublin 2017.
View in Google Scholar
Steffen W., 1986, Wyrazy „lepsze” i „gorsze”, „Język Polski” LXVI, s. 336–340.
View in Google Scholar
SW: J. Karłowicz, A.A. Kryński, W. Niedźwiedzki (red.), Słownik języka polskiego, t. I–VIII, Warszawa 1952–1953 [wyd. fotooffset. z lat 1900–1927].
View in Google Scholar
SzyjRS: A. Szyjewski, Religia Słowian, Kraków 2003.
View in Google Scholar
Tokarski R., 1988, Konotacja jako składnik treści słowa, [w:] J. Bartmiński (red.), Konotacja, Lublin, s. 35–54.
View in Google Scholar
Tokarski R., 1991, Wartościowanie człowieka w metaforach językowych, „Pamiętnik Literacki LXXXII, s. 144–157.
View in Google Scholar
Tolstoj N.I., 1994, Eŝe raz o teme „tuči – govâda, dožd’ – moloko”, [w:] idem (red.), Slavânskij i balkanskij folʹklor. Verovaniâ. Tekst. Ritual, Moskva, s. 3–16.
View in Google Scholar
Tomicki R., 1976, Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska” XX, z. 1, s. 47–97.
View in Google Scholar
Tomicki R., 1979, Ludowa kosmogonia dualistyczna Słowian w świetle samojedzkich mitów stworzenia, „Etnografia Polska” XXIII, z. 2, s. 169–184.
View in Google Scholar
Trubačev O.N., 1960, Proishoždenie nazvanij domašnih životnyh v slavânskih âzykah, Moskva.
View in Google Scholar
USJP: S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, Warszawa 2003.
View in Google Scholar
Uspieński B., 1985, Kult św. Mikołaja na Rusi, tłum. E. Janus, M.R. Mayenowa, Z. Kozłowska, Lublin.
View in Google Scholar
WarNazw: S. Warchoł, Słownik etymologiczno-motywacyjny słowiańskiej zoonimii ludowej. Słowiańskie nazwy własne zwierząt domowych i udomowionych zwierząt dzikich w środowiskach wiejskich, t. 1–4, Lublin 2007–2014.
View in Google Scholar
WörtHoff: E. Hoffmann-Krayer, H. Bächtold-Stäubli (red.), Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens, t. I–X, Berlin – Leipzig 1927–1941. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110855364
View in Google Scholar
Źródła:
View in Google Scholar
BartPANLub: J. Bartmiński (red.), Lubelskie, cz. 1: Pieśni i obrzędy doroczne, cz. 2: Pieśni i obrzędy rodzinne. Chrzciny, wesele, pogrzeb, cz. 3: Pieśni i teksty sytuacyjne, cz. 4: Pieśni powszechne, cz. 5: Pieśni stanowe i zawodowe, „Polska Pieśń i Muzyka Ludowa”, t. 4, Lublin 2011.
View in Google Scholar
BartWąż: J. Bartmiński, O. Kielak, S. Niebrzegowska-Bartmińska, Dlaczego wąż nie ma nóg? Zwierzęta w ludowych przekazach ustnych, Lublin 2015.
View in Google Scholar
BiegKoleb: H. Biegeleisen, U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą, Lwów 1929.
View in Google Scholar
DworMaz: S. Dworakowski, Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, cz. 1: Zwyczaje doroczne i gospodarskie, Białystok 1964.
View in Google Scholar
FolfZag: S. Folfasiński (oprac.), Polskie zagadki ludowe, Warszawa 1975.
View in Google Scholar
K: O. Kolberg, Dzieła wszystkie:
View in Google Scholar
K3Kuj: t. 3: Kujawy, cz. 1, Kraków – Warszawa 1962.
View in Google Scholar
K5Krak: t. 5: Krakowskie, cz. 1, Kraków – Warszawa 1962.
View in Google Scholar
K7Krak: t. 7: Krakowskie, cz. 3, Kraków – Warszawa 1962.
View in Google Scholar
K8Krak: t. 8: Krakowskie, cz. 4, Kraków – Warszawa 1962.
View in Google Scholar
K17Lub: t. 17: Lubelskie, cz. 2, Kraków 1962.
View in Google Scholar
K19Kiel: t. 19: Kieleckie, cz. 2, Kraków – Warszawa 1963.
View in Google Scholar
K42Maz: t. 42: Mazowsze, cz. 7, Kraków – Warszawa 1970.
View in Google Scholar
K45Gór: t. 45: Góry i Podgórze, cz. 2, Kraków – Warszawa 1968.
View in Google Scholar
K60Przysł: t. 60: Przysłowia, Warszawa – Kraków 1967.
View in Google Scholar
KotZn: F. Kotula, Znaki przeszłości. Odchodzące ślady zatrzymać w pamięci, Warszawa 1976.
View in Google Scholar
KupMet: W. Kupiszewski, Słownictwo meteorologiczne w gwarach i historii języka polskiego, Wrocław 1969.
View in Google Scholar
ŁSE 1963: W. Drozdowska, Magiczne normy postępowania w życiu codziennym Załęcza Wielkiego, pow. Wieluń, „Łódzkie Studia Etnograficzne” t. 5, s. 111–130.
View in Google Scholar
ŁSE 1974: I. Lechowa, Relikty tradycyjnej obrzędowości dorocznej w Łęczyckiem, „Łódzkie Studia Etnograficzne” t. 16, s. 53–69.
View in Google Scholar
MAAE 1900: S. Cercha, Przebieczany, wieś w powiecie wielickim, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” 4, s. 81–210.
View in Google Scholar
MańZwycz: A. Mańkowski, Zwyczaje i wierzenia ludowe w Złotowie pod Lubawą, „Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 6, 1923–1925, s. 69–79, 86–94.
View in Google Scholar
NiebPrzes: S. Niebrzegowska, Przestrach od przestrachu. Rośliny w ludowych przekazach ustnych, Lublin 2000.
View in Google Scholar
SimDrzew: D. Simonides, Dlaczego drzewa przestały mówić? Ludowa wizja świata, Opole 2010.
View in Google Scholar
SimGad: D. Simonides, J. Ligęza (oprac.), Gadka za gadką. 300 podań, bajek i anegdot z Górnego Śląska, Opole 1975.
View in Google Scholar
SimWierz: D. Simonides, Wierzenia i zachowania przesądne, [w:] eadem (red.), Folklor Górnego Śląska, Katowice 1989, s. 225–301.
View in Google Scholar
StelPom: B. Stelmachowska, Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń 1933.
View in Google Scholar
ŚwiętNadr: J. Świętek, Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię). Obraz etnograficzny, Kraków 1893.
View in Google Scholar
Wisła 1891: E. Jeleńska, Wieś Komarowicze w powiecie mozyrskim, „Wisła” V, s. 479–520.
View in Google Scholar
Wisła 1892: M. Toeppen, Wierzenia mazurskie, tłum. E. Plizówna, „Wisła” VI, s. 145–185.
View in Google Scholar
Wisła 1893: S. Udziela, Pojęcie ludu o przyrodzie, „Wisła” VII, s. 385.
View in Google Scholar
Wisła 1894: O. Knoop, Podania i opowiadania z W. Ks. Poznańskiego, „Wisła” VIII, s. 719–774.
View in Google Scholar
Wisła 1899: S. Udziela, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego, mieszkającego po prawym brzegu Wisły, „Wisła” XIII, s. 65–88.
View in Google Scholar
Wisła 1903: E. Majewski, W. Jarecki, Bydło (pecus, bos, vacca, vitulus) w mowie, pojęciach i praktykach ludu polskiego, „Wisła” XVII, s. 133–172.
View in Google Scholar
Wisła 1905: E. Majewski, K. Stołyhwo, Owca w mowie, pojęciach i praktykach ludu polskiego, „Wisła” XIX, s. 241–273.
View in Google Scholar
ZowBib: M. Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wrocław 2000.
View in Google Scholar
ZWAK 1877: Z. Gloger, Zabobony i mniemania ludu nadnarwiańskiego tyczące ptaków, płazów i owadów, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1, s. 101–107.
View in Google Scholar
ZWAK 1879: W. Siarkowski, Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej ” 3, s. 3–61.
View in Google Scholar
ZWAK 1880: W. Siarkowski, Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 4, s. 83–184.
View in Google Scholar
ZWAK 1881: B. Gustawicz, Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody. Część pierwsza, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 5, s. 102–186.
View in Google Scholar
ZWAK 1883a: W. Kosiński, Materiały do etnografii Górali Beskidowych. Część pierwsza, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 7, s. 3–105.
View in Google Scholar
ZWAK 1883b: W. Siarkowski, Podania i legendy o zwierzętach, drzewach i roślinach, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 7, s. 106–119.
View in Google Scholar
ZWAK 1887: S. Ciszewski, Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w pow. olkuskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 11, s. 1–129.
View in Google Scholar
ZWAK 1891: S. Ulanowska, Łotysze Inflant polskich a w szczególności z gminy Wielońskiej powiatu Rzeżyckiego. Obraz etnograficzny, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 15, s. 181–282.
View in Google Scholar
ZWAK 1892: R. Zawiliński, Przesądy i zabobony z ust ludu w różnych okolicach zebrane, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 16, s. 252–267.
View in Google Scholar
Relacje potoczne:
View in Google Scholar
TNTyszowce 1985: Stefania Ruta, ur. w 1907 r., zam. Tyszowce, woj. lubelskie, pow. tomaszowski, nagranie zdeponowane w Pracowni „Archiwum Etnolingwistyczne” UMCS.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2019 Olga Kielak
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
