O kształtowaniu się staropolskiej formuły Jakoby rzekł
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.16.2021.31.11Słowa kluczowe:
apokryf, formuliczność, komentarz, staropolszczyzna, styl religijnyAbstrakt
On Shaping the jakoby rzekł Formula in the Old Polish Language
In the 15th century, a commenting formula: jakoby rzekł appeared in Polish as a calque of the Latin: quasi dicat. Its accumulation can be seen in those old Polish apocrypha that are multi-source and focused on theology, not just events. The jakoby rzekł formula occurs almost exclusively in dialogue and introduces a paraphrase of the quoted statement of a Biblical character. It serves various purposes: theological exegesis, especially explaining controversial issues and, sometimes, simplifying theological content, making the figure of Jesus more familiar, or changing the emotional attitude of the reader; also, it introduces explanations of foreign terms. The formula: jakoby rzekł became especially popular in the 16th-century religious texts. They include all functions of the formula noticed in the medieval materials. The formula was used in the Polish language until the 19th century.
Pobrania
Bibliografia
Źródła
View in Google Scholar
apocrypha.amu.edu.pl, oprac. zespół pod kierownictwem D. Rojszczak-Robińskiej (tu: RP, RD, ŻPJK, SCh, EN, HTK).
View in Google Scholar
Biblia łacińsko-polska, czyli Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Podług textu łacińskiego Wulgaty, i przekładu polskiego x. Jakóba Wujka T.J. z komentarzem Menochiusza T.J. przełożonym na język polski; przedruk: Komorów 1997.
View in Google Scholar
Comestor P., 1543, Historia scholastica, red. Lugduni (cyt. za: https://la.wikisource.org/wiki/Historia_Scholastica).
View in Google Scholar
Commentarii: Grzegorz Wielki, Commentarii in librum I Regum, księga V, [w:] J.P. Migne (red.), Patrologiae Latinae…, t. 79, Parisis 1849.
View in Google Scholar
Ewangelia Nikodema, rkps Biblioteki Narodowej, sygn. 3040 IV.
View in Google Scholar
Historyja Trzech Kroli, rkps Biblioteki Narodowej, sygn. 3040 IV.
View in Google Scholar
KorBa: Elektroniczny Korpus Tekstów Polskich z XVII i XVIII w. (do 1772 r.), [on-line:] korba.edu.pl.
View in Google Scholar
Kuczborski W., 1843, Wykład na lament Jeremiasza Proroka, Poznań.
View in Google Scholar
NKJP: Narodowy Korpus Języka Polskiego, [on-line:] nkjp.pl.
View in Google Scholar
Paprocki B., 1584/1858, Herby rycerstwa polskiego, wyd. K.J. Turowski, Kraków.
View in Google Scholar
Psałterz puławski, [w:] Korpus tekstów staropolskich, [on-line:] https://ijp.pan.pl/publikacje-i-materialy/zasoby/korpus-tekstow-staropolskich.
View in Google Scholar
Rozmyślania dominikańskie, rkps Biblioteki Klasztoru Karmelitanek Bosych w Krakowie, sygn. 287.
View in Google Scholar
Rozmyślanie przemyskie, rkps Biblioteki Narodowej, sygn. 8024 III.
View in Google Scholar
Serwatowski W., 1844, Wykład Pisma Świętego Nowego Zakonu, t. 2, Wiedeń.
View in Google Scholar
Sprawa chędoga o męce Pana Chrystusowej, rkps Biblioteki Narodowej, sygn. 3040 IV.
View in Google Scholar
Literatura
View in Google Scholar
Adamczyk M., 1980, Biblijno-apokryficzne narracje w literaturze staropolskiej do końca XVI wieku, „Filologia Polska” nr 19, Poznań.
View in Google Scholar
Ambrosini M.L., Willis M., 1995, Tajne archiwa Watykanu, przeł. T. Szafrański, wyd. 2, Warszawa.
View in Google Scholar
Bajerowa I., 1994, Swoistość języka religijnego i niektóre problemy jego skuteczności, „Łódzkie Studia Teologiczne” nr 3, s. 99–113.
View in Google Scholar
Belcarzowa E., 1981–2001, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średniowiecznych, „Prace Instytutu Języka Polskiego”, cz. 1, Wrocław 1981, cz. 2, Wrocław 1983, cz. 3, Kraków 1997, cz. 4, Kraków 2001.
View in Google Scholar
Bieńkowska D., 2002, Polski styl biblijny, Łódź.
View in Google Scholar
EJO: K. Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 3 bez zm., Wrocław – Warszawa – Kraków 2003.
View in Google Scholar
Izydorczyk Z., Wydra W. (red.), 2007, A Gospel of Nicodemus Preserved in Poland. Evangelium Nicodemi in Polonia asservatum, „Corpus Christianorum. Series Apocryphorum. Instrumenta” 2, Turnhout.
View in Google Scholar
Krążyńska Z., 1995, Warstwy stylistyczne „Rozmyślania przemyskiego”, [w:] Z. Krążyńska, Z. Zagórski (red.), Język polski – historia i współczesność: materiały z sesji naukowej zorganizowanej dla uczczenia 75. rocznicy powstania Uniwersytetu im. A. Mickiewicza (Poznań 4–5 maja 1994 r.), „Prace Komisji Językoznawczej – Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Wydział Filologiczno-Filozoficzny”, t. 23, Poznań, s. 45–52.
View in Google Scholar
Leńczuk M., 2013, Staropolskie przekazy kanonu Mszy Świętej: wariantywność leksykalna, „Studia Staropolskie. Series Nova”, t. 34, Warszawa.
View in Google Scholar
Puda-Blokesz M., 2009, Formuły i formuliczność jako wyznaczniki stylu biblijnego, [w:] S. Koziara, W. Przyczyna (red.), Polszczyzna biblijna – między tradycją a współczesnością, t. 1, „Teolingwistyka”, t. 6, Tarnów, s. 35–52.
View in Google Scholar
Rojszczak-Robińska D., 2012, Jak pisano Rozmyślanie przemyskie, Poznań.
View in Google Scholar
Rojszczak-Robińska D., 2014, O powiązaniu analizy stylistycznej i źródłoznawczej. Znad Rozmyślania przemyskiego, „Slavia Occidentalis” 71/1, s. 123–144.
View in Google Scholar
Rojszczak-Robińska D., 2015, Łacińskie źródła Rozmyślania przemyskiego. Pytania, problemy perspektywy, [w:] T. Mika, D. Rojszczak-Robińska, O. Stramczewska (red.), Jak badać teksty staropolskie, „Staropolskie Spotkania Językoznawcze”, t. 1, Poznań, s. 135–172.
View in Google Scholar
Rospond S., 1985, Kościół w dziejach języka polskiego, „Prace Językoznawcze – Polska Akademia Nauk”, t. 103, Wrocław.
View in Google Scholar
Sobczykowa J., 2001, Myśl o języku w komentarzu biblijnym ks. Jakuba Wujka, „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach”, nr 1987, Katowice.
View in Google Scholar
Spxvi : Słownik polszczyzny XVI wieku, t. I–IV, red. komitet redakcyjny, t. V–XVII, red. M.R. Mayenowa, t. XVIII–XXXIV, red. F. Pepłowski, t. XXXV–XXXVI, red. K. Mrowcewicz, P. Potoniec, Wrocław – Warszawa – Kraków 1966–2012.
View in Google Scholar
SStp: S. Urbańczyk (red.), Słownik staropolski, t. I–XI, Wrocław 1953–2002 (od t. X, z. 4 – Kraków).
View in Google Scholar
Starowieyski M., 2006, Judasz: historia, legenda, mity, Poznań.
View in Google Scholar
Starowieyski M., 2015, Barwny świat apokryfów, wyd. 3 popr. i uzup., Poznań.
View in Google Scholar
Woźniak E., 2007, Ofiary i krzywdziciele: studium postaci w przedtrydenckim piśmiennictwie pasyjnym: analiza językoznawcza, „Rozprawy Habilitacyjne Uniwersytetu Łódzkiego”, Łódź.
View in Google Scholar
Ziółkowska O., 2020, O wieloznaczności i funkcjonalności terminu dopowiedzenie. Na przykładzie nowotestamentalnych apokryfów staropolskich, „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego” LIIVI, s. 281–292, [on-line:] https://biuletynptj.com/resources/html/article/details?id=212318&language=pl.
View in Google Scholar
