Nazwy czynności i nazwy rezultatów czynności w derywacji semantycznej
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.14.2019.28.05Słowa kluczowe:
nazwy rezultatów, nazwy czynności, derywacja semantyczna, nominalizacja, przesunięcia semantyczne, polisemia regularna, polisemia systematycznaAbstrakt
Names of Actions and Names of Results in Semantic Derivation
Przedmiotem artykułu jest semantyczna kategoria nazw rezultatów wchodzących w relację polisemii z nazwami owych czynności (np. odlew, publikacja, podpis), w słownikach zatem notowanych zwykle w relacji polisemii systematycznej. Autorka rozpatruje ją jako produkt derywacji semantycznej opartej na mechanizmie metonimii, uwzględniając współczesne badania i narzędzia semantyczne o aspekcie poznawczym. Model derywacji semantycznej ‘czynność’ – ‘rezultat czynności’ okazuje się mieć liczne współczesne realizacje w systemie językowym polszczyzny i znaczną produktywność. Przesunięcie metonimiczne zachodzi w przewidywalnych klasach semantycznych czasowników (głównie tzw. działaniach, jako prowadzących do powstania nowego stanu w sytuacji telicznej), uzasadnione jest przy tym przesunięciem uwagi mówiącego na to, co stanowi najważniejszą treść jego wypowiedzi: spodziewany wynik działań agensa lub procesu X. Zarazem sprzyjający kontekst zdaniowy i leksykalny wydają się prawdopodobnie środkiem tej derywacji semantycznej, kluczowym dla utrwalenia wyrazu w nowych połączeniach
Pobrania
Bibliografia
Apresjan Ju.D., 1980, wyd. II popr. i uzup. 2000, Semantyka leksykalna. Synonimiczne środki języka, tłum. Z. Kozłowska, A. Markowski, Wrocław.
View in Google Scholar
Bierwiaczonek B., 2013, Metonymy in Language, Thought and Brain, Sheffield – Bristol.
View in Google Scholar
Czelakowska A., 2012, Marginalia do opisu leksykograficznego polisemii regularnej, [w:] E. Kislova, K. Knapik-Gawin, E. Kubicka, K. Szafraniec, M. Tomancova, S. Ulrich (red.), Beiträge der Europäischen Slavistischen Linguistik (POLYSLAV). 15, „Die Welt der Slaven”, t. 46, München, s. 55–62.
View in Google Scholar
Czelakowska A., 2014, Polisemia regularna – między semantyką a kontekstem, „LingVaria” nr 1 (17), s. 45–58, [on-line:] http://dx.doi.org/10.12797/LV.09.2014.17.03.
View in Google Scholar
Czelakowska A., 2016, Nazwy osób jako produkty derywacji semantycznej, [w:] E. Gutiérrez Rubio, E. Kislova, E. Kubicka (red.), Beiträge der Europäischen Slavistischen Linguistik (POLYSLAV). 19, „Die Welt der Slaven”, t. 60, Wiesbaden, s. 54–63.
View in Google Scholar
Danielewiczowa M., 2017, Polskie nazwy czynności i wytworów czynności w świetle walencji motywujących je czasowników, „Prace Filologiczne” LXX, s. 143–157.
View in Google Scholar
Fillmore Ch., 1968, The Case for Case, [w:] E. Bach, R.T. Harms (red.), Universals in Linguistic Theory, New York, s. 1–88.
View in Google Scholar
Grzegorczykowa R., 1986, Warianty tekstowe znaczeń leksykalnych wyrazów, „Prace Filologiczne” XXXIII, s. 113–120.
View in Google Scholar
Grzegorczykowa R., 1988, Problem derywatów i wyrazów polisemicznych w opisie słownikowym, [w:] W. Lubaś (red.), Wokół słownika współczesnego języka polskiego. Materiały konferencji w Paszkówce 26–28 XI 1986 r., Wrocław, s. 63–77.
View in Google Scholar
Grzegorczykowa R., 1990/2010, Wprowadzenie do semantyki językoznawczej, wyd. IV rozsz., Warszawa.
View in Google Scholar
Grzegorczykowa R., Puzynina J., 1979, Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. Rzeczowniki sufiksalne rodzime, Warszawa.
View in Google Scholar
GWJP I–II: R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel (red.), Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia, t. I–II, wyd. III popr., Warszawa 1999.
View in Google Scholar
ISJP: M. Bańko (red.), Inny słownik języka polskiego, Warszawa 2000.
View in Google Scholar
Jackendoff R., 1993, Semantic Structures, wyd. III, Cambridge, Mass..
View in Google Scholar
Jędrzejko E., 1993, Nominalizacje w systemie i tekstach współczesnej polszczyzny, Katowice.
View in Google Scholar
Kleszczowa K., 1998, Staropolskie kategorie słowotwórcze i ich perspektywiczna ewolucja. Rzeczowniki, Katowice.
View in Google Scholar
Kleszczowa K., 2012a, Metafora SZUFLADY a problem redundancji leksykalnej. Rzecz o nazywaniu zbiorów ludzi (2002), [w:] eadem, Tajemnice dynamiki języka. Księga jubileuszowa, Katowice, s. 123–130.
View in Google Scholar
Kleszczowa K., 2012b, Wpływ płaszczyzny składniowej na kształt i zasób derywatów (2000), [w:] eadem, Tajemnice dynamiki języka. Księga jubileuszowa, Katowice, s. 193–200.
View in Google Scholar
Kleszczowa K., 2012c, Przypadek i prawidłowość w przemianach systemu słowotwórczego (2004), [w:] eadem, Tajemnice dynamiki języka. Księga jubileuszowa, Katowice, s. 133–148.
View in Google Scholar
Kubaszczyk J., 2007, Substantywizowany czasownik. W przekładzie z języka niemieckiego na język polski, Poznań.
View in Google Scholar
Laskowski R., 1996, Aspekt a znaczenie czasowników (Predykaty zmiany stanu), [w:] H. Wróbel (red.), Studia z leksykologii i gramatyki języków słowiańskich. VI Polsko-Szwedzka Konferencja Slawistyczna, Mogilany, 1–3 października 1995, „Prace Instytutu Języka Polskiego PAN”, nr 99, Kraków, s. 39–48.
View in Google Scholar
Littlemore J., 2015, Metonymy. Hidden Shortcuts in Language, Thought and Communication, Cambridge.
View in Google Scholar
Narodowy Korpus Języka Polskiego, praca zbiorowa, red. A. Przepiórkowski, M. Bańko, R.L. Górski, B. Lewandowska-Tomaszczyk, Warszawa 2012.
View in Google Scholar
NKJP: Narodowy Korpus Języka Polskiego, [on-line:] nkjp.pl.
View in Google Scholar
Paducheva E.V., 2000, Verbs implying semantic role of Result: correlation between diathesis and aspectual meaning, [w:] G. Zybatow (red.), 3 Europäische Konferenz „Formale Beschreibung slavischer Sprachen, Leipzig, 1999”, „Linguistische Arbeitsberichte”, t. 75, Leipzig, s. 125–136.
View in Google Scholar
Padučeva E.V., 2001, Aspektual’naâ specifika glagolov s aktantom Rezul’tat: paradoks imperfektiva, „Glossos” nr 1, [on-line:] https://slaviccenters.duke.edu/sites/slaviccenters.duke.edu/files/media_items_files/paducheva.original.pdf.
View in Google Scholar
Padučeva E.V., 2004, Dinamičeskie modeli v semantike leksiki, Moskva.
View in Google Scholar
Panther K.-U., Radden G. (red.), 1999, Metonymy in Language and Thought, Amsterdam – Philadelphia.
View in Google Scholar
Puzynina J., 1969, Nazwy czynności we współczesnym języku polskim (słowotwórstwo, semantyka, składnia), Warszawa.
View in Google Scholar
Rozina R.I., 2002, Kategorial’nyj sdvig aktantov v semantičeskoj derivacii, „Voprosy âzykoznaniâ” 2, s. 3–15.
View in Google Scholar
Tabakowska E., 1998, Profilowanie w języku i w tekście – perspektywa językoznawcy, tłumacza i poety, [w:] J. Bartmiński, R. Tokarski (red.), Profilowanie w języku i w tekście, Lublin, s. 167–184.
View in Google Scholar
Tokarski R., 1981, Derywacja semantyczna jako jedno ze źródeł polisemii wyrazowej, [w:] J. Bartmiński (red.), Pojęcie derywacji w lingwistyce, Lublin, s. 91–105.
View in Google Scholar
Tokarski R., 1987, Znaczenie słowa i jego modyfikacje w tekście, Lublin.
View in Google Scholar
Topolińska Z., 1984, Składnia grupy imiennej, [w:] eadem (red.), Gramatyka współczesnego języka polskiego. Składnia, Warszawa, s. 301–389.
View in Google Scholar
Twardowski K., 1912/1965, O czynnościach i wytworach. Kilka uwag z pogranicza psychologii, gramatyki i logiki, [w:] idem, Wybrane pisma filozoficzne, Warszawa, s. 217–240.
View in Google Scholar
USJP: S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, Warszawa 2004 (CD-ROM).
View in Google Scholar
Waszakowa K., 1993, Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. Rzeczowniki z formantami paradygmatycznymi, Warszawa.
View in Google Scholar
Waszakowa K., 1994, Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. Rzeczowniki sufiksalne obce, Warszawa.
View in Google Scholar
Waszakowa K., 1996, Słowotwórstwo w gramatyce kognitywnej (problem nominalizacji), „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego” LII, s. 113–125.
View in Google Scholar
Wielki słownik języka polskiego PAN. Geneza, koncepcja, zasady opracowania, praca zbiorowa, red. P. Żmigrodzki, M. Bańko, B. Batko-Tokarz, J. Bobrowski, A. Czelakowska, M. Grochowski, R. Przybylska, J. Waniakowa, K. Węgrzynek, Kraków 2018.
View in Google Scholar
WSJP: P. Żmigrodzki (red.), Wielki słownik języka polskiego PAN, [on-line:] wsjp.pl.
View in Google Scholar
Zaliznâk A.A., 2001, Semantičeskaâ derivaciâ v sinhroniii diahronii: proekt sozdaniâ „Kataloga semantičeskih perehodov”, „Voprosy âzykoznaniâ” 2, s. 13–25.
View in Google Scholar
Zaliznâk A.A., 2004, Fenomen mnogoznačnosti i sposoby ego opisaniâ, „Voprosy âzykoznaniâ” 2, s. 20–45.
View in Google Scholar
Zaliznâk A.A., 2006, Mnogoznačnost’ v âzyke i sposoby ee predstavleniâ, Moskva.
View in Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2019 Anna Czelakowska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
