Dlaczego Bałtowie i Słowianie liczyli pokrewieństwo w kolanach, czyli o etymologii słow. kolěno ‘kolano; ród’ i lit. kẽlis ‘kolano; ród’
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.15.2020.29.16Słowa kluczowe:
etymologia, języki bałtyckie, języki słowiańskie, indoeuropeistyka, prawo zwyczajoweAbstrakt
Why did Balts and Slavs count kinship in knees, or the etymology of slav. Kolěno ‘knee; tribe’ and lith. Kẽlis ‘knee; tribe’
OCS. kolěno ‘knee; tribe, generation’ (cf. Polish pokolenie ‘generation’) and Lith. kẽlis ‘knee; joint in a plant; tribe; degree of kinship’ come from old adjectives with possessive suffixes (-ěn- in Slavic and -ija- in Baltic). Their primary meaning was ‘a joint in the body’ (*‘a rotating part of the body’). Both were formed from nouns with the meaning ‘wheel’ (OCS. kolo, kolese ‘wheel’, Old Prussian kelan ‘wheel’, Latvian duceles ‘chaise’; IDE. *kwelh1- ‘to turn, to rotate’). The hypothesis proposed in this paper explains the semantic relationship between Slav. kolěno ‘knee; tribe, generation’ and Proto-Slav. *kel-nŭ- > *čelnŭ- > Slovenian člèn // Serbo-Croatian člȃn ‘joint; ankle, talus’. Assuming that the meaning ‘joint’ was the original one, OCS. kolěno ‘tribe, generation’ and Lith. kẽlis ‘degree in relationship; tribe’ can be interpreted as old terms of customary law in the field of succession. The counting of kinship by enumeration of body parts from the head to the middle fingernail has been preserved in Middle Low German customary law, so-called “Sachsenspiegel”. The hypothesis is supported by numerous parallels: Lith. sąnarys ‘a joint in the body; (OLith.) ‘generation’, Lith. stráipsnis ‘body part; (OLith.) generation’, OPr. streipstan ‘body part; generation’, Middle High German Gelied ‘body part; generation’, and Middle Low German lede ‘a joint in the body; body part; degree of kinship’.
Pobrania
Bibliografia
Teksty źródłowe i słowniki:
View in Google Scholar
Baetke W., 2006, Wörterbuch zur altnordischen Prosaliteratur. Digital; vollständiges Faksimile der 1. Auflage (Berlin 1965–1968) zusammen mit Titelei und beiden Vorwörtern der zweiten, durchgesehenen Auflage (Darmstadt 1976) samt Korrekturen, erweitert um einen alphabetischen Stichwortindex aller im Wörterbuch verzeichneten altnordischen Wörter mit Flexions- und Wortklassenangaben, oprac. H. Fix, N. Endres, A. Schabalin, współpr. A. Braml, S. Holtzhauer, J. Ilgner, A.-K. Müller, F. Schwabe, Greifswald.
View in Google Scholar
Blaise A., 1975, Lexicon latinitatis medii aevi. Dictionnaire latin-français des auteurs du moyen âge, Turnholti.
View in Google Scholar
Bosworth J., Northcote Toller T., 1898, An Anglo-Saxon Dictionary, Oxford, [on-line:] http://www.bosworthtoller.com/about.
View in Google Scholar
DP: Postilla Catholicka. Tái est: Iźguldimas Ewangeliu kiekwienos Nedelos ir szwętes per wissús metús. Per Kúnigą Mikaloiv Davkszą Kanonîką Médnikų… 1599, [w:] J. Palionis (red.), Mikalojaus Daukšos 1599 metų Postilė ir jos šaltiniai, Vilnius 2000, s. 36–1303.
View in Google Scholar
Karulis K., 1992, Latviešu etimoloģijas vārdnīca divos sējumos, t. 1–2, Rīga.
View in Google Scholar
Katkus M., 1931, Balanos Gadynė. Vaizdai iš netolimos praeities, „Mūsų Tautosaka” 4.
View in Google Scholar
Köbler G., 2014, Mittelniederdeutsches Wörterbuch, wyd. 3, [on-line:] http://www.koeblergerhard.de/mndwbhin.html.
View in Google Scholar
LKŽ: K. Ulvydas (red.), Lietuvių kalbos žodynas, t. 12, Vilnius 1981.
View in Google Scholar
Mažiulis V., 1993, Prūsų kalbos etimologijos žodynas, t. 2: I–K, Vilnius.
View in Google Scholar
Niermeyer J.F., 1976, Mediae Latinitatis lexicon minus, Leiden.
View in Google Scholar
Repgow E. von, 1861, Des Sachsenspiegels erster Theil, oder das sachsische Landrecht: nach der Berliner Handschrift v. J. 1369, Berlin.
View in Google Scholar
SD 3: Dictionarium trium lingvarum. In usum Studiosae Iuventutis, avctore […] Constantino Szyrwid… (1642), [w:] K. Pakalka, J. Kruopas, A. Lyberis, J. Marcinkevičius, A. Ivaškevičius (red.), Pirmasis lietuvių kalbos žodynas, Vilnius 1979, s. 95–658.
View in Google Scholar
SP: Šyrwids Punktay sakimu (Punkty kazań). Teil I: 1629, Teil II: 1644; litauisch und polnisch, wstęp F. Specht, Göttingen 1929.
View in Google Scholar
SPsł: F. Sławski (red.), Słownik prasłowiański, t. 2: C–Davьnota, Wrocław 1976, s. 95–658.
View in Google Scholar
Sreznevskij I.I., 1893, Materialy dlja slovarja drevnerusskogo jazyka, t. 1: A–K, Sankt Peterburg.
View in Google Scholar
Literatura:
View in Google Scholar
Arumaa P., 1985, Urslavische Grammatik. Einführung in das vergleichende Studium der slavischen Sprachen, t. 3: Formenlehre, Heidelberg.
View in Google Scholar
Benveniste É., 1927, Notes sogdiennes, „Mémoires de la Société de Linguistique” 27, s. 51–53.
View in Google Scholar
Białuński G., 2014, „Cognati” czy „agnati”? Przyczynek w sprawie rodu u pogańskich Prusów, „Pruthenia” 9, s. 183–205.
View in Google Scholar
Casaretto A., 2004, Nominale Wortbildung der gotischen Sprache. Die Derivation der Substantive, Heidelberg.
View in Google Scholar
Derksen R., 1996, Metatony in Baltic, Amsterdam – Atlanta.
View in Google Scholar
Endzelin J., 1922, Lettische Grammatik, Riga.
View in Google Scholar
Griepentrog W., 1995, Die Wurzelnomina des Germanischen und ihre Vorgeschichte, Innsbruck.
View in Google Scholar
Gulczyński A., Lesiński B., Walachowicz J., Wiewiorowski J., 2002, Historia państwa i prawa. Wybór tekstów źródłowych, wyd. 2 popr. i zm., Poznań.
View in Google Scholar
Heubeck A., 1985, Zu den mykenischen Stoffadjektiven, „Münchener Studien zur Sprachwissenschaft” 46, s. 123–138.
View in Google Scholar
Kabašinskaitė B., 2014, Etimologijos metmenys. Istorija – teorija – skaitiniai, Vilnius.
View in Google Scholar
Kroonen G., 2013, Etymological Dictionary of Proto-Germanic, Leiden – Boston.
View in Google Scholar
Kuryłowicz J., 1966, Bałtycka deklinacja na -ē-, „Acta Baltico-Slavica” 3, s. 83–88. Przedruk w: Les thémes en -ē- du Baltique, s. 418–425, [w:] idem, Esquisses linguistiques II, München 1975.
View in Google Scholar
Loth J., 1917–1919, Notes étymologiques et lexicographiques, „Revue Celtique” 37, s. 65–69, 297–316.
View in Google Scholar
Loth J., 1923, Le mot désignant le genou au sens de génération chez les Celtes, les Germains, les Slaves, les Assyriens, „Revue Celtique” 40, s. 143–152.
View in Google Scholar
Otrębski J., 1965, Gramatyka języka litewskiego, t. II: Nauka o budowie wyrazów, Warszawa.
View in Google Scholar
Pârvulescu A., 1997, ‘Knee’ and ‘generation/people’ in Indo-European: Lat. „poples” ‘knee’ vs. „populus” ‘people’ and parallels, „Indogermanische Forschungen” 102, s. 74–83, https://doi.org/10.1515/9783110243437.74.
View in Google Scholar
Risch E., 1974, Wortbildung der homerischen Sprache, Berlin – New York.
View in Google Scholar
Schindler J., 1975, Zum Ablaut der neutralen s-Stämme des Indogermanischen, [w:] H. Rix (red.), Flexion und Wortbildung. Akten der V. Fachtagung der Indogermanischen Gesellschaft. Regensburg, 9.-14. September 1973, Wiesbaden, s. 259 –267.
View in Google Scholar
Schwyzer E., 1990, Griechische Grammatik. Erster Band. Allgemeiner Teil. Lautlehre. Wortbildung. Flexion, München.
View in Google Scholar
Sławski F., 1974, Zarys słowotwórstwa prasłowiańskiego, [w:] idem (red.), Słownik prasłowiański, t. 1: A–B, Wrocław, s. 43–141.
View in Google Scholar
Stang Ch., 1966, Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen, Oslo.
View in Google Scholar
Stüber K., 2002, Die primären s-Stämme des Indogermanischen, Wiesbaden.
View in Google Scholar
