Wariancje semantyczne pojęcia "kołtuna" w wybranych tekstach kultury polskiej i litewskiej

Autor

  • Zofia Sawaniewska-Mochowa Instytut Slawistyki PAN image/svg+xml
  • Małgorzata Kasner Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa

DOI:

https://doi.org/10.12797/LV.15.2020.29.12

Słowa kluczowe:

kołtun, pojęcie kulturowe, derywacja semantyczna, język polski, język litewski, teksty kultury

Abstrakt

Semantic variations of the concept of kołtun ‘polish plait’ in selected text of polish and lithuanian cultures

The paper discusses semantic changes and stylistic derivation of the cultural concept of kołtun ‘Polish plait’ (Plica polonica) in Polish and Lithuanian. Although today it is impossible to meet a person with a kołtun on their head, the concept itself, as an element of socially established knowledge of the world, has survived and is still used in various discourses (ranging from dialectal texts and folklore, belles-lettres and journalistic writing, to contemporary Internet messages), to communicate different meanings, both literal and metaphorical.
There are similarities and differences between the conceptualizations of kołtun in texts of Polish and Lithuanian cultures. The unifying element is the perception of kołtun as a formation of entangled hair or a mysterious disease that is inscribed into the folk system of beliefs and magical rituals. On the other hand, what sets the analysed concept apart in the two languages, is a much richer resource of folk and colloquial forms (compounds, hybrid words, phrasemes) in Lithuanian, and in addition, the lack of negative evaluation of kołtun in Lithuanian, whereas in Polish the word is often used to describe a backward, small-minded person.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Adelung J.Ch., 1811, Grammatisch-kritisches Wörterbuch der hochdeutschen Mundart, [on-line:] http://lexika.digitale-sammlungen.de/adelung/online/angebot.
View in Google Scholar

Andriušis A., Rimavičienė A., 2006, Institucinė medicinos mokslų pradžia Vilniaus universitete: nuo Vilniaus medicinos mokyklos iki Collegium Medicum (1775–1781), [w:] A. Andriušis (red.), Vilniaus medicinos istorijos almanachas, t. 2, Vilnius, s. 17–25.
View in Google Scholar

Bartmiński J., 2006a, O pojęciu językowego obrazu świata, [w:] idem, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin, s. 11–21.
View in Google Scholar

Bartmiński J., 2006b, Punkt widzenia, perspektywa, językowy obraz świata, [w:] idem, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin, s. 76–88. Pierwodruk w: J. Bartmiński (red.), Językowy obraz świata, Lublin 1990, s. 109–121.
View in Google Scholar

Bartmiński J., 2009, Czy możemy wyzwolić się ze stereotypów? Stereotypy a wzory kultury, [w:] idem, Stereotypy mieszkają w języku. Studia etnolingwistyczne, Lublin, s. 106–111.
View in Google Scholar

Bartmiński J., Niebrzegowska-Bartmińska S., 2006, Dynamika kategorii punktu widzenia w języku, tekście, dyskursie, [w:] J. Bartmiński, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin, s. 106–130. Pierwodruk w: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska, R. Nycz (red.), Punkt widzenia w języku i w kulturze, Lublin 2004, s. 321–358.
View in Google Scholar

Brodski J., 2000, Divertimento litewskie, [w:] idem, Tym tylko byłem. Wybór wierszy, tłum. S. Barańczak, Kraków, s. 51–54.
View in Google Scholar

DLKT: Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas (Korpus Współczesnego Języka Litewskiego), [on-line:] https://semantika.lt/Resources/CorporaSearchDLKT.
View in Google Scholar

DLKŽ: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, wydanie elektroniczne, [on-line:] http://lkiis.lki.lt/dabartinis.
View in Google Scholar

DW: J. Grimm, W. Grimm, Deutsches Wörterbuch, I–XXXII, Leipzig 1854–1961, [on-line:] http://woerterbuchnetz.de/cgi-bin/WBNetz/wbgui_py?sigle=DWB. http://woerterbuchnetz.de/cgi-bin/WBNetz/wbgui_py?sigle=DWB&mode=Vernetzung&lemid=GW13121#XGW13121.
View in Google Scholar

Engelking A., 2000, Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Wrocław.
View in Google Scholar

FŽe: Frazeologijos žodynas, [on-line:] http://lkiis.lki.lt/frazeologizmu.
View in Google Scholar

Gloger Z., 1978, Kołtun, [w:] idem, Encyklopedia staropolska ilustrowana, wstęp J. Krzyżanowski, t. 3, Warszawa, s. 63–64 [1900–1903].
View in Google Scholar

Greimas A.J., 1974, Kaukai ir aitvarai. Antroji dalis: Aitvaras, „Metmenys. Jaunosios kartos kultūros žurnalas” nr 28, s. 22–67.
View in Google Scholar

Greimas A.J., 1979, Apie dievus ir žmones: lietuvių mitologijos studijos, Chicago.
View in Google Scholar

Grimm J., 1835, Wickelt der nachtalb, [w:] idem, Deutsche Mythologie, Göttingen, s. 262, [on-line:] https://books.google.de/books?id=IutAAAAAcAAJ&pg=PA262&lpg=PA262&dq=%22wickelt+der+nachtalb%22&source=bl&ots=a3HKpinB-w&sig=_8LlswiKb_4UW5prVycF6X26UNY&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwj9xeKWjJ_cAhVGQhoKHUfjC1gQ6AEIKjAB.
View in Google Scholar

K3Kuj: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 3: Kujawy, cz. 1, Wrocław – Poznań 1962 [1867].
View in Google Scholar

K11Poz3: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 11: Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. 3, Wrocław – Poznań 1982 [1877].
View in Google Scholar

LEW: E. Fraenkel, Litauisches etymologisches Wörterbuch, t. I–II, przy współpr. A. Słupski, E. Hofmann, E. Tangl, Heidelberg – Göttingen 1955–1965.
View in Google Scholar

LKIIS: Lietuvių kalbos ištieklių informacinė sistema (System Informacyjny Zasobów Języka Litewskiego), [on-line:] http://lkiis.lki.lt.
View in Google Scholar

LKŽe: G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, Z. Šimėnaitė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė (red.), Lietuvių kalbos žodynas, wyd. 2 elektroniczne, t. 1–20, Vilnius 2013 [1941–2002].
View in Google Scholar

LUž: D. Vaitkevičienė (red.), Lietuvių užkalbėjimai: gydymo formulės. Lithuanian Verbal Healing Charms, Vilnius 2008.
View in Google Scholar

Łopatyńska H.M., 2013. Kołtun pilnie poszukiwany, Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu, [on-line:] http://etnomuzeum.pl/koltun-pilnieposzukiwany/.
View in Google Scholar

Łotman J., Uspienski B., 1977, O semiotycznym mechanizmie kultury, [w:] E. Janus, R.M. Mayenowa (wybór i oprac.), Semiotyka kultury, Warszawa, s. 147–170.
View in Google Scholar

Marczewska M., 2012, Ja cię zamawiam, ja cię wypędzam… Choroba. Studium językowo-kulturowe, Kielce.
View in Google Scholar

Miežutavičiūtė V., 1991, Kaltūno etiologijos tyrinėjimai Vilniaus medicinos draugijos veikloje, „Medicina” nr 7–8 (27), s. 88–89.
View in Google Scholar

Miliauskaitė N., 1999, *** ateina gerokai po vidurnakčio…, [w:] eadem, Sielos labirintas, Vilnius, s. 446–447.
View in Google Scholar

Nagórko A., 2004, Metody kontrastywne a etnolingwistyka (lingwistyka kulturowa), [w:] É. Fórián (red.), Wielokulturowość, tożsamość narodowa, mniejszości na Węgrzech i w Polsce. Język – literatura – kultura, Debreczyn, s. 23–33.
View in Google Scholar

Narodowy Korpus Języka Polskiego, praca zbiorowa, red. A. Przepiórkowski, M. Bańko, R.L. Górski, B. Lewandowska-Tomaszczyk, Warszawa 2012.
View in Google Scholar

Nitsch K., 1968, Wybór polskich tekstów gwarowych, wyd. 3, Warszawa.
View in Google Scholar

NKJP: Narodowy Korpus Języka Polskiego, [on-line:] https://nkjp.pl.
View in Google Scholar

Otrębski J., 1932, Wschodniolitewskie narzecze twereckie, cz. 3: Zapożyczenia słowiańskie, Kraków.
View in Google Scholar

Patackas A., Žarskus A., 2013, Virsmų knyga. Vestuvių virsmas, gimties virsmas, mirties virsmas, wyd. 2, Kaunas.
View in Google Scholar

PWJK: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska, R. Nycz (red.), Punkt widzenia w języku i w kulturze, Lublin 2004.
View in Google Scholar

PWTD: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska, R. Nycz (red.), Punkt widzenia w tekście i w dyskursie, Lublin 2004.
View in Google Scholar

Ragauskas A., 2012, Lietuviška kaltūno „ligos” istorija, Orbis Lituaniae, [on-line:] http://m.ldkistorija.lt/index.php/istoriniai-faktai/lietuviska-kaltuno-ligos-istoija/546.
View in Google Scholar

Razauskas D., 2008, Iš baltų mitinio vaizdyno juodraščių: Aitvaras, „Liaudies kultūra” nr 6 (123), s. 8–25, [on-line:] http://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Razauskas_Dainius/Razauskas_BMVJ_LK_2008_6.pdf.
View in Google Scholar

Römer M., 2017, Dzienniki, t. 1: 1911–1913, wybór J. Sienkiewicz, red. A. Knyt, Warszawa.
View in Google Scholar

Schwenck K., 1838, Wörterbuch der deutschen Sprache in Beziehung auf Abstammung und Begriffsbildung, Frankfurt am Main, [on-line:] http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10584363_00005.html.
View in Google Scholar

SEBań: A. Bańkowski, Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 1–2, Warszawa 2000.
View in Google Scholar

SEBor: W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005.
View in Google Scholar

SEBr: A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970 [1927].
View in Google Scholar

SEJL: W. Smoczyński, Słownik etymologiczny języka litewskiego, współpr. red. M. Osłon, wyd. 2, popr. i znacznie rozsz., na prawach rękopisu (data utworzenia pliku: 26 I 2020), [on-line:] https://rromanes.org/pub/alii/Smoczy%C5%84ski%20W.%20S%C5%82ownik%20etymologiczny%20j%C4%99zyka%20litewskiego.pdf.
View in Google Scholar

SESł: F. Sławski, Słownik etymologiczny języka polskiego, t. I–V, Kraków 1952–1982.
View in Google Scholar

SF: S. Skorupka, Słownik frazeologiczny języka polskiego, t. I–II, Warszawa 1967–1968.
View in Google Scholar

SKarł: J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, t. I–VI (t. IV–VI do druku przygot. J. Łoś), Kraków 1900–1911.
View in Google Scholar

SN: K. Rymut, Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych, t. 1–10, Kraków 1992–1994.
View in Google Scholar

Tokarczuk O., 2018, Opowiadania bizarne, Kraków.
View in Google Scholar

USJP: S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. I–IV, Warszawa 2003.
View in Google Scholar

Widacka H., 2008, Plica polonica czyli kołtun polski, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, [on-line:] https://www.wilanow-palac.pl/plica_polonica_czyli_koltun_polski.html.
View in Google Scholar

Wielki słownik języka polskiego PAN. Geneza, koncepcja, zasady opracowania, praca zbiorowa, red. P. Żmigrodzki, M. Bańko, B. Batko-Tokarz, J. Bobrowski, A. Czelakowska, M. Grochowski, R. Przybylska, J. Waniakowa, K. Węgrzynek, Kraków 2018.
View in Google Scholar

WSJP PAN: P. Żmigrodzki (red.), Wielki słownik języka polskiego PAN, [on-line:] https://wsjp.pl.
View in Google Scholar

Zemlevičiūtė P., 2014, Gydytojas Mikalojus Kuprevičius lietuvių medicinos terminologijos baruose. Mikalojaus Kuprevičiaus 150-osioms gimimo metinėms, „Lituanistica” 60, nr 3, s. 180–197, https://doi.org/10.6001/lituanistica.v60i3.2985.
View in Google Scholar

Żegleń U., 2000, Wprowadzenie do semiotyki teoretycznej i semiotyki kultury, Toruń.
View in Google Scholar

Pobrania

Opublikowane

16-05-2020

Numer

Dział

Etnolingwistyka

Jak cytować

Sawaniewska-Mochowa, Z. i Kasner, M. (2020) „Wariancje semantyczne pojęcia «kołtuna» w wybranych tekstach kultury polskiej i litewskiej”, LingVaria, 15(1(29), s. 179–198. doi:10.12797/LV.15.2020.29.12.

Podobne artykuły

1-10 z 475

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.