Kategoria jednokrotności w polskich czasownikach
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.15.2020.30.07Słowa kluczowe:
iteratywność, jednokrotność, aspekt, wartość inchoatywna, wartość finitywna, gniazda słowotwórcze, blokady w systemie słowotwórczymAbstrakt
The Category of Semelfactivity in Polish Verbs
Iterativity occurs in opposition to semelfactivity; when no contrast is present, these terms lose their meaning. Iterativity may be difficult to perceive in verbs such as robić ‘to do’, smucić się ‘to be sad’, malować ‘to paint’, which can be used both in an iterative and a semelfactive capacity. It is therefore worthwhile to consider the problem of the opposition between iterativity and semelfactivity; it is worthwhile to investigate the morphological form of verbs which refer to actions that only happen once; it is worthwhile to examine the role of the aspect in those verbs, and to analyse their semantic marking (apart from semelfactivity). The issue is important for the Polish language, and yet it is commonly said that iterativity is in Polish in a state of decline. It is, however, only one certain type of the iterative : semelfactive pairs that is in decline; the emergence of the aspect changed the morphological nature of these pairs.
The final part of the article (Section 6) poses the problem of word formation properties of verbs that refer to one-time acts. In those verbs in which the prefix only has an inchoative or final value in reference to the base (pomyśleć ‘to think’, zrobić ‘to do’), a blocking of the formation of iterativa can be observed. It might be even said that if such a verb is formed, it is an indication that the prefix introduced not only the value of perfectiveness, but perhaps another meaning as well. The peculiarity of semelfactivity has further consequences for the derivational system. It turns out that verbs which refer to actions that happen only once are incapable of creating substantive derivatives apart from names of actions, e.g. kopnięcie ‘a kick’, przewrócenie się ‘falling over’, zmartwienie się ‘becoming worried’. The problem is illustrated on the basis of examples furnished by dictionaries of word formation nests edited and developed by Mirosław Skarżyński.
Pobrania
Bibliografia
Bogusławski A., 2003, Aspekt i negacja, Warszawa.
View in Google Scholar
Burkacka I., 2003, Aspekt stylistyczny opisu gniazdowego, [w:] M. Skarżyński (red.), Słowotwórstwo gniazdowe. Historia, metoda, zastosowania, Kraków, s. 114–136.
View in Google Scholar
Burkacka I., 2012, Kombinatoryka sufiksalna w polskiej derywacji odrzeczownikowej, Warszawa.
View in Google Scholar
Czelakowska A., 2019, Nazwy czynności i nazwy rezultatów czynności w derywacji semantycznej, „LingVaria” nr 2 (28), s. 73–92.
View in Google Scholar
Dunaj B., 1971, Iteratiwa typu bierać, pisywać w języku polskim, Kraków.
View in Google Scholar
Jadacka H., 1998, Opis gniazdowy jako podstawa badania łączliwości formantów, „Prace Filologiczne” XLIII, s. 205–211.
View in Google Scholar
Janowska A., Pastuchowa M., 1995, Niebezpieczna kompetencja, „Poradnik Językowy” nr 8, s. 11–19.
View in Google Scholar
Janowska A., Pastuchowa M., 2005, Słowotwórstwo czasowników staropolskich: stan i tendencje rozwojowe, Kraków.
View in Google Scholar
Kallas K., 2003, Struktura gniazd słowotwórczych konstytuowanych przez rzeczowniki nazywające państwa (kraje), [w:] M. Skarżyński (red.), Słowotwórstwo gniazdowe. Historia, metoda, zastosowania, Kraków, s. 64–85.
View in Google Scholar
Karpìlovsʹka Ê.A., 2002, Korenevij gnìzdovij slovnik ukraïnsʹkoï movi. Gnìzda slìv z veršinami – omografìčnimi korenâmi, Kiïv.
View in Google Scholar
Kleszczowa K., 1998, Staropolskie kategorie słowotwórcze i ich perspektywiczna ewolucja. Rzeczowniki, Katowice.
View in Google Scholar
Kleszczowa K., 2000, Vliânie sintaksisa na formu i kategorii derivatov, [w:] I. Ohnheiser (red.), Wortbildung interaktiv im Sprachsystem – interdisziplinär als Forschungsgegenstand. Slovoobrazovanie v ego otnošeniâh k drugim sferam âzyka. Materialien der 3. Konferenz der Kommission für slawische Wortbildung beim Internationalen Slawistenkomitee, Innsbruck, 27.09.–2.10.1999, Innsbruck, s. 175–184.
View in Google Scholar
Kleszczowa K., 2007, Słowotwórstwo gniazdowe na usługach lingwistyki diachronicznej, „Rozprawy Komisji Językowej Łódzkiego Towarzystwa Naukowego” LII, s. 59–72.
View in Google Scholar
Kubaszczyk J., 2007, Substantywizowany czasownik w przekładzie z języka niemieckiego na język polski, Poznań.
View in Google Scholar
Kucała M., 1966, Rozwój iteratiwów dokonanych w języku polskim, Wrocław.
View in Google Scholar
Laskowski R., 1998, Aspekt czasowników przemieszczania (ukierunkowanego ruchu liniowego), „Z polskich studiów slawistycznych. Językoznawstwo”, Seria 9, s. 175–181.
View in Google Scholar
Lisczyk-Kubina K., 2015, Fazowość i jej wykładniki w polszczyźnie, Katowice.
View in Google Scholar
Němec I., 1957, Polskie czasowniki na -nąć, „Poradnik Językowy” nr 6, s. 255–263.
View in Google Scholar
SGS: Słownik gniazd słowotwórczych współczesnego języka ogólnopolskiego, t. I: Gniazda odprzymiotnikowe, T. Vogelgesang, Kraków 2001, t. II: Gniazda odrzeczownikowe, H. Jadacka (red.) oraz M. Bondkowska, I. Burkacka, E. Grabska-Moyle, T. Karpowicz, Kraków 2001, t. III: Gniazda odczasownikowe, M. Skarżyński (red.) oraz M. Berend, M. Bondkowska, I. Burkacka, H. Jadacka, M. Olejniczak, T. Vogelgesang, cz. 1–2, Kraków 2004, t. IV: Gniazda motywowane przez liczebniki, przysłówki, zaimki, przyimki, modulanty, onomatopeje, wykrzykniki, M. Skarżyński, Kraków 2004.
View in Google Scholar
Skarżyński M., 2001, W kręgu gramatyk polskich XIX i XX wieku, Kraków.
View in Google Scholar
Skarżyński M., 2004, Metoda analizy gniazdowej w badaniach słowotwórczych – przelotny epizod czy szansa badawcza?, „Poradnik Językowy” nr 2, s. 81–90.
View in Google Scholar
Skulina T., 1959, O aspekcie czasowników w słowniku Jana Mączyńskiego, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Filologia” 3 (23), s. 109–152.
View in Google Scholar
Sokolová M., Ološtiak M., Ivanová M., 2005, Slovník koreňových morfém slovenčiny, Prešov.
View in Google Scholar
SStp: S. Urbańczyk (red.), Słownik staropolski, t. I–XI, Wrocław – Warszawa – Kraków 1953–2002.
View in Google Scholar
Stawnicka J., 2007, Aspekt – iteratywność – określniki kwantyfikacyjne (na materiale form czasu przeszłego w języku polskim), Katowice.
View in Google Scholar
Stawnicka J., 2018, O magiczności momentu, „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego” LXIV, s. 143–157.
View in Google Scholar
Stramljič Breznik I., 2004, Besednodružinski slovar slovenskega jezika: poskusni zvezek za iztočnice na B., Maribor.
View in Google Scholar
Tichonov A.N., 1985, Slovoobrazovatel’nyj slovar’ russkogo âzyka, t. 1–2, Moskva.
View in Google Scholar
Vogelgesang T., 2003, Gniazda słowotwórcze przymiotników nazywających kolory i wymiary, [w:] M. Skarżyński, Słowotwórstwo gniazdowe. Historia, metoda, zastosowania, Kraków, s. 86–113.
View in Google Scholar
Wierzbicka A., 1969, Zagadka „nazw wykonawców”, [w:] eadem, Dociekania semantyczne, Wrocław, s. 159–176.
View in Google Scholar
Wróbel H., 1984, Słowotwórstwo czasowników, [w:] R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel (red.), Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia, Warszawa, s. 467–512.
View in Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
