Etymologia a językowo-kulturowy obraz jałowca i kaliny
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.10.2015.19.12Słowa kluczowe:
etymologia, etnolingwistyka, językowy obraz świata, jałowiec, kalinaAbstrakt
Etymology and the cultural-linguistic image of jałowiec ‘juniper’ and kalina ‘viburnum’
The paper tries to answer the question about the onomastic base of the names for ‘juniper’ and ‘viburnum’, i.e. which of their features or what image of these plants has been preserved in their names. The author tests whether the features captured in literary and dialectal Polish names for these shrubs are confirmed by folk texts, popular narratives and beliefs. Hypotheses put forward by etymologists are verified and confronted with the linguistic material which the author used to reconstruct the linguistic-cultural image of juniper and viburnum in colloquial and folk Polish. The paper is a yet another voice in the discussion about the suitability of ethnolinguistic research for the study of etymology, and the usefulness of etymology for ethnolinguists.
Pobrania
Bibliografia
Bart PANLub: L. Bielawski (red.), Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, t. 4: J. Bartmiński (red.), Lubelskie, cz. 4: Pieśni powszechne, Lublin 2011.
View in Google Scholar
Baz Tatr: B. Bazińska, Wierzenia i praktyki magiczne pasterzy w Tatrach Polskich, [w:] W. Antoniewicz (red.), Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, t. 7: Życie i folklor pasterzy Tatr Polskich i Podhala, Wrocław 1967, s. 65–227.
View in Google Scholar
Bieg Lecz: H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1929.
View in Google Scholar
Fisch Prus: A. Fischer, Etnografia dawnych Prusów, „Wydawnictwo Instytutu Bałtyckiego”, Gdynia 1937.
View in Google Scholar
Folf Zag: S. Folfasiński (oprac.), Polskie zagadki ludowe, Warszawa 1975.
View in Google Scholar
K 1 Pieś: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 1: Pieśni ludu polskiego, Wrocław 1961, [wyd. fotoofsetowe z: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Przedstawił… Serya I…, 1857].
View in Google Scholar
K 26 Maz: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 26: Mazowsze, cz. 3, Wrocław 1963, [wyd. fotooffset. z: Mazowsze. Obraz etnograficzny skreślił…, t. 3: Mazowsze leśne, 1887].
View in Google Scholar
Kul Rop: R. Reinfuss, Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, Kraków 1965.
View in Google Scholar
LL 1966/2–3/47–59: J.P. Dekowski, Pieśni ludowe z powiatu opoczyńskiego, „Literatura Ludowa” 10.
View in Google Scholar
MAAE 1908/50–344: A. Saloni, Lud rzeszowski. Materyały etnograficzne, „Materiały Antropologiczno- Archeologiczne i Etnograficzne” X.
View in Google Scholar
Nieb Przes: S. Niebrzegowska, Przestrach od przestrachu, Lublin 2000.
View in Google Scholar
Ol Podl: A. Oleszczuk, Pieśni ludowe z Podlasia, Wrocław 1965.
View in Google Scholar
Pieś Śl: Pieśni ludowe z polskiego Śląska z rękopisów zebranych przez Ks. Emila Szramka oraz zbiorów dawniejszych A. Cinciały i J. Rogera, z. 1 Pieśni balladowe, wydał i komentarzem zaopatrzył J. S. Bystroń, Kraków 1934.
View in Google Scholar
Wisła: „Wisła. Miesięcznik geograficzno-etnograficzny”:
View in Google Scholar
Wisła 1890/1–31: t. 4: E. Orzeszkowa, Ludzie i kwiaty nad Niemnem.
View in Google Scholar
Wisła 1897/716–737: t. 11: H. Windakiewiczowa, Rytmika ludowej poezji polskiej.
View in Google Scholar
Wisła 1899/337–341: t. 13: K. Kietlicz Rayski, Kilka bajek i śpiewek z Małopolski.
View in Google Scholar
Wisła 1901/7–12: t. 15: A. Rumel, Obrzędy weselne we wsi Masi (pow. białostocki).
View in Google Scholar
Wisła 1903/133–172: t. 15: E. Majewski, W. Jarecki, Bydło w mowie, pojęciach i praktykach ludu polskiego.
View in Google Scholar
Ziół Gaw: M. Ziółkowska, Gawędy o drzewach, Warszawa 1988.
View in Google Scholar
ZWAK 1877/113–129: I. Kopernicki, Zagadki i łamigłówki Górali Beskidowych spisane w okolicach Rabki, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” t. 1.
View in Google Scholar
Materiały kartoteki Słownika gwar polskich PAN; wykaz miejscowości: Gaj, pow. nowomiejski, Poręby Majdańskie, pow. kolbuszowski, Poronin, pow. tatrzański, Wężerów, pow. miechowski, Zemborzyce, pow. wadowicki, Żarzyn, pow. sanocki
View in Google Scholar
Nagrania terenowe
View in Google Scholar
TN 1757 Mielnik 2012
View in Google Scholar
Słowniki
View in Google Scholar
Dub OWM: S. Dubisz, Nazwy roślin w gwarach ostródzko-warmińsko-mazurskich, Wrocław 1977.
View in Google Scholar
Kemp SInd: A.M. Kempiński, Słownik mitologii ludów indoeuropejskich, Poznań 1993.
View in Google Scholar
KSGP: Kartoteka Słownika gwar polskich w Zakładzie Dialektologii Polskiej Instytutu Języka Polskiego PAN w Krakowie.
View in Google Scholar
SEBor: W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2006.
View in Google Scholar
SEBr: A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1985 [przedruk z 1927].
View in Google Scholar
SEMel: O.S. Melnyczuk [= О.С. Мельничук] (red.), Etimologіčnij slovnik ukraїnsʹkoї movi, t. I–VII, Kiїv 1982–2012.
View in Google Scholar
SESł: F. Sławski, Słownik etymologiczny języka polskiego, t. I−V, Kraków 1952–1982.
View in Google Scholar
SETrub: O.N. Trubaczow [= О. Н. Трубачёв], Ètimologičeskij slovarʹ slavânskih âzykov, t. 1–37, Moskva 1974–2011.
View in Google Scholar
SEVas: M. Vasmer [= М. Фасмер], Ètimologičeskij slovarʹ russkogo âzyka, t. 1–4, Moskva 1986–1987.
View in Google Scholar
SJPD: W. Doroszewski (red.), Słownik języka polskiego, t. I–XI, Warszawa 1958–1969.
View in Google Scholar
SKarł: J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, t. I–VI, Kraków 1900–1911.
View in Google Scholar
SL: S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. I–VI. Warszawa 1951 [wyd. 3. fotooffset. wg wyd. 2 z 1854–1860].
View in Google Scholar
SSiSL: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Słownik stereotypów i symboli ludowych, Lublin, t. 1: Kosmos, cz. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, 1996; cz. 2: Ziemia, woda, podziemie, 1999; cz. 3: Meteorologia, 2012; cz. 4: Świat, światło, metale, 2012.
View in Google Scholar
SStp: S. Urbańczyk (red.), Słownik staropolski, t. II, Wrocław – Warszawa – Kraków 1960–1962.
View in Google Scholar
SW: J. Karłowicz, A.A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Słownik języka polskiego, t. I–VIII, Warszawa 1900–1927.
View in Google Scholar
SychSGK: B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. I–VII, Wrocław 1967–1976.
View in Google Scholar
SychSKoc: B. Sychta, Słownictwo kociewskie na tle kultury ludowej, t. I–III, Wrocław 1980–1985.
View in Google Scholar
USJP: S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 1–4, Warszawa 2003.
View in Google Scholar
Literatura
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2013, Rola etymologii w rekonstrukcji językowego obrazu świata, „LingVaria” nr 2 (16), s. 233–245.
View in Google Scholar
Brzozowska M., 2009, Etymologia a konotacja słowa. Studia semantyczne, Lublin.
View in Google Scholar
Cienkowski W., 1963, Kadyk – warmińsko-mazurska nazwa „jałowca”, „Poradnik Językowy” nr 5–6, s. 221–226.
View in Google Scholar
Jakubowicz M., 1999, Badania etymologiczne w rekonstrukcji językowego obrazu świata, [w:] A. Pajdzińska, P. Krzyżanowski (red.), Przeszłość w językowym obrazie świata, „«Czerwona Seria» Instytutu Filologii Polskiej UMCS” nr 13, Lublin, s. 117–128.
View in Google Scholar
Jakubowicz M., 2012, Badania etnolingwistyczne a etymologia, „Etnolingwistyka. Problemy języka i kultury” nr 24, s. 173–181.
View in Google Scholar
Kielak O., 2012, Czarny bez w ludowym lecznictwie, [w:] M. Sidor (red.), Przestrzeń kulturowa Słowian, t. 1, Lublin, s. 55–70.
View in Google Scholar
Kielak O., 2013, Językowo-kulturowy obraz krzewów w polszczyźnie potocznej i ludowej. Praca magisterska napisana pod kierunkiem dr hab. Stanisławy Niebrzegowskiej-Bartmińskiej w ZTiGWJP IFP UMCS, Lublin [mszps].
View in Google Scholar
Kielak O., 2014, „Chcąc djabła odpędzić, trzeba pokadzić jałowcem.” O apotropeicznych właściwościach jałowcowego krzewu, „Twórczość Ludowa” nr 3-4, s. 30-35.
View in Google Scholar
Libera Z., 1987, Semiotyka barw w polskiej kulturze ludowej i innych kulturach słowiańskich, „Etnografia Polska” t. 31, z. 1, s. 115–138.
View in Google Scholar
Marczewska M., 2002, Drzewa w języku i kulturze, Kielce.
View in Google Scholar
Marczewska M., 2005, Dane etymologiczne w rekonstrukcji językowego obrazu drzew, „Studia Filologiczne Akademii Świętokrzyskiej” t. 18, Kielce, s. 29–42.
View in Google Scholar
Niebrzegowska-Bartmińska S., 2010, Sakronimy w polskim ludowym obrazie ziół, [w:] H. Pelcowa (red.), W świecie nazw. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Czesławowi Kosylowi, Lublin, s. 277–289.
View in Google Scholar
Nitsch K., 1954, Język polski w Prusiech Wschodnich, [w:] idem, Wybór pism polonistycznych, t. III, Wrocław – Kraków, s. 362–369.
View in Google Scholar
Pawłowski E., 1974, Polskie nazwy roślin. Próba klasyfikacji semantycznej, „Studia Indoeuropejskie”, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk, s. 163–169.
View in Google Scholar
Pelcowa H., 2001, Nazwy roślin w świadomości językowej ludności wiejskiej, [w:] A. Dąbrowska, I. Kamińska-Szmaj (red.), Język a Kultura, t. 16: Świat roślin w języku i kulturze, Wrocław, s. 99–116.
View in Google Scholar
Popowska-Taborska H., 1997, Sprawki kaducze, [w:] H. Popowska-Taborska, J. Duma (red.), Onomastyka i dialektologia. Prace dedykowane pani profesor Ewie Rzetelskiej-Feleszko, Warszawa, s. 205–208.
View in Google Scholar
Popowska-Taborska H., 2006, O specyfice pewnych wybranych zbieżności leksykalnych kaszubsko-pruskich, [w:] eadem, Szkice z Kaszubszczyzny. Dzieje badań, dzieje języka, zabytki, etymologie, Gdańsk, s. 165–169 [przedr. z:] A. A. Gippius, L. G. Nevskaâ, T. M. Nikolaeva (otvetstvennyj redaktor), T. V. Civʹân (red.), Πoλγτροπον. K 70-letiû Vladimira Nikolaeviča Toporova, Moskva 1998, s. 148–153.
View in Google Scholar
Popowska-Taborska H., 2012, Rola etymologii w kształtowaniu językowego obrazu świata, „Etnolingwistyka: Problemy języka i kultury” nr 24, s. 155–171.
View in Google Scholar
Szcześniak K., 2014, Kadyk, czym i na jakich obszarach jest?, „Studia Rossica Gedanensia” nr 1, s. 89-99.
View in Google Scholar
Tokarski R., 1993, Słownictwo jako interpretacja świata, [w:] J. Bartmiński (red.), Współczesny język polski. Encyklopedia kultury polskiej XX w., t. 2, Wrocław, s. 335–362.
View in Google Scholar
Toporow W.N. [= В.Н. Топоров], 1978, K obʺâsneniû neskolʹkih «kulʹturnyh» slov v prusskom âzyke, „Ètimologiâ”, s. 153–169.
View in Google Scholar
Tyborczyk J., 1964a, Południowa granica zasięgu wyrazu kadyk ‘ jałowiec’, „Językoznawca” nr 11/12, s. 114–124.
View in Google Scholar
Tyborczyk J., 1964b, Południowa granica zasięgu wyrazu kadyk ‘ jałowiec’, „Poradnik Językowy” nr 6, s. 262–269.
View in Google Scholar
Usaczewa W.W. [= В.В. Усачева], 1999, Kalina, [w:] N. I. Tolstoj (red.), Slavânskie drevnosti. Etnolingvističeskij slovarʹ, t. 2, Moskva, s. 446–448.
View in Google Scholar
Waniakowa J., 2012a, Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle słowiańskim, Kraków.
View in Google Scholar
Waniakowa J., 2012b, Słowiańskie nazwy roślin w świetle badań etymologicznych (na wybranych przykładach), [w:] M. Furlan, A. Šivic-Dular (red.), Praslovanska dialektizacija v luči etimoloških raziskav. Ob stoti obletnici rojstva akademika Franceta Bezlaja. Zbornik referatov z mednarodnega znanstvenega simpozija v Ljubljani, 16-18. septembra 2010, Ljubljana, s. 307–322.
View in Google Scholar
Wojan K., 2014, Jałowiec/kadyk w świetle „etymologii globalnej”, „Studia Rossica Gedanensia” nr 1, s. 100-141.
View in Google Scholar
Wojtyła-Świerzowska M., 1998, Kognitywizm w etymologii, „Rocznik Slawistyczny” LI, s. 17–31.
View in Google Scholar
Żajworonok W. [= В. Жайворонок], 2006, Kalina, [w:] idem, Znaki ukraїnsʹkoї etnokulʹturi. Slovnik-dovіdnik, Kiїv, s. 269–271.
View in Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
