Koza i kozioł w polskich przysłowiach oraz wyrażeniach przysłowiowych
Jeden czy dwa językowo-kulturowe obrazy zwierząt?
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.09.2014.18.15Słowa kluczowe:
przysłowie, wyrażenie przysłowiowe, językowo-kulturowy obraz świata, entolingwistyka, koza, koziołAbstrakt
Goat and ram in Polish proverbs and proverbial expressions. One cultural-linguistic image of animals, or two?
The paper discusses proverbs and proverbial expressions relating to goats and rams. An analysis of the collected material has allowed the author to establish a series of common characteristics that are ascribed to animals of both sexes (to goats and rams), and of features that are only ascribed to one of them. The cultural-linguistic images of goats and rams, reconstructed based on proverbs and proverbial expressions, are not identical. The image of the ram is much more modest than that of the goat, a consequence of the quantitative disproportion between the data referring to the two animals. Apart from proverbs and proverbial expressions, ethnographic materials were used in the analysis, making it possible to explain the origin of the analysed proverbs.
Pobrania
Bibliografia
BiegKoleb: H. Biegeleisen, U kolebki. Przed ołtarzem. Nad mogiłą, Lwów 1929.
View in Google Scholar
BiegLecz: H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1929.
View in Google Scholar
K 15 Poz: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 15: W. Ks. Poznańskie, cz. 7, Wrocław 1962, [wyd. fotoofset. z: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Przedstawił… Serya XV…, 1882].
View in Google Scholar
K 17 Lub: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 17: Lubelskie, cz. 2, Wrocław 1962, [wyd. fotoofset. z: Lud… Serya XVII…, 1884].
View in Google Scholar
K 40 MazP: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 40: Mazury Pruskie, z rękopisów oprac. W. Ogrodziński, D. Pawlak, red. D. Pawlak, Wrocław 1966.
View in Google Scholar
LL 1994/2/43–62: J. Bohdanowicz, Demonologia ludowa. Relikty wierzeń w strzygonie i zmory, „Literatura Ludowa” t. 38.
View in Google Scholar
Lud 1986/125–139: J. Setkowicz, Koza w gospodarce i magii pasterskiej Beskidów, „Lud. Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego” t. 70.
View in Google Scholar
NKPP: Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, w oparciu o dzieło S. Adalberga opracował Zespół Redakcyjny pod kierunkiem J. Krzyżanowskiego, t. I (1969), t. II (1970), t. III (1972), t. IV (1978), Warszawa.
View in Google Scholar
PełDem: L. Pełka, Polska demonologia ludowa, Warszawa 1987.
View in Google Scholar
TomDrz: J. Tomicka, R. Tomicki, Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa 1975.
View in Google Scholar
Wisła 1893/97–155: K. Mátyás, Nasze sioło. Studjum etnograficzne, „Wisła. Miesięcznik geograficzno–etnograficzny” t. 7.
View in Google Scholar
Wisła 1893/385: S. Udziela, Pojęcie ludu o przyrodzie, „Wisła. Miesięcznik geograficzno-etnograficzny” t. 7.
View in Google Scholar
Wisła 1902/329–333: M. Maciąg, Podania i legendy, „Wisła. Miesięcznik geograficzno-etnograficzny” t. 16.
View in Google Scholar
ZowBib: M. Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wrocław 2000.
View in Google Scholar
ZWAK 1881/102–186: B. Gustawicz, Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody. Część pierwsza, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej wydawany staraniem Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności” t. 5.
View in Google Scholar
ZWAK 1883/106–119: W. Siarkowski, Podania i legendy o zwierzętach, drzewach i roślinach, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej wydawany staraniem Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności” t. 7.
View in Google Scholar
Literatura
View in Google Scholar
Anusiewicz J., 1990, Językowo-kulturowy obraz kota w polszczyźnie, „Etnolingwistyka” t. 3, s. 95–141.
View in Google Scholar
Anusiewicz J., 1992, Koń – jaki jest – w języku polskim?, „Prace Filologiczne” XXXVII, s. 201–212.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2009, Podstawy lingwistycznych badań nad stereotypem – na przykładzie stereotypu matki, [w:] Ibid., Językowe podstawy obrazu świata, Lublin, s. 151–166 [przedr. z:] J. Anusiewicz, J. Bartmiński (red.), 1998, „Język a kultura”, t. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Teoria, metodologia, analizy empiryczne, Wrocław, s. 63–83.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2011, Chodzenie ze zwierzętami, [w:] L. Bielawski (red.), Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, t. 4: J. Bartmiński (red.), Lubelskie, cz. 1: Pieśni i obrzędy doroczne, Lublin, s. 293.
View in Google Scholar
Biełowa O.V., 1999, [= О.В. Белова], Koza, [w:] SD II s. 522–524.
View in Google Scholar
Bystroń J.S., 1933, Przysłowia polskie, Kraków.
View in Google Scholar
Dąbrowska A. (red.), 2003, Język a kultura, t. 15: Opozycja homo – animal w języku i kulturze, Wrocław.
View in Google Scholar
Gura A.W., 1977, [= А.В. Гура], Simvolika životnyh v slavânskoj narodnoj tradicii, Moskv.
View in Google Scholar
Kempf Z., 1985, Wyrazy „gorsze” dotyczące zwierząt, „Język Polski” LXV, s. 125–144.
View in Google Scholar
Kolczyński J., 1996, Trójnożna koza. Uwagi o symbolice trójnożności, „Etnografia Polska” XL, z. 1–2, s. 81–107.
View in Google Scholar
Kowalski P., 1998, Kozioł, [w:] P. Kowalski (red.), Leksykon − znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa–Wrocław, s. 249–251.
View in Google Scholar
Krasnowolski A., 1905, Przenośnie mowy potocznej, cz. I, Warszawa.
View in Google Scholar
Krawczyk A., 1984, Z frazeologii europejskiej, ins Bockshorn jagen i cognymʹ b bapanuj рог, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” XXII, s. 111–119.
View in Google Scholar
Krawczyk-Tyrpa A., 2001, Tabu w dialektach polskich, Bydgoszcz.
View in Google Scholar
Krzyżanowski J., 1980, Szkice folklorystyczne, t. 3: Wokół legendy i zagadki. Z zagadnień przysłowioznawstwa, Kraków.
View in Google Scholar
Lewicki A. M., Pajdzińska A., 1993, Frazeologia, [w:] J. Bartmiński (red.), Encyklopedia kultury polskiej XX w., t. 2: Współczesny język polski, Wrocław, s. 307–326.
View in Google Scholar
Majewski E., Stołyhwo K., 1905, Koza w mowie, pojęciach i praktykach ludu polskiego, „Wisła. Miesięcznik geograficzno–etnograficzny” t. 19, s. 44–66.
View in Google Scholar
Mosiołek K., 1992, Stereotypy psa zawarte w języku polskim, „Poradnik Językowy” nr 4, s. 301–304.
View in Google Scholar
Mosiołek K., 1993, Obraz kota w języku polskim (w zestawieniu z francuskim), [w:] R. Grzegorczykowa, Z. Zaron (red.), Studia semantyczne, Warszawa, s. 47–70.
View in Google Scholar
Mosiołek-Kłosińska K., 1995, Motywacja związków frazeologicznych zawierających wyrazy „pies” i „kot”, „Etnolingwistyka” t. 7, s. 21–31.
View in Google Scholar
Mosiołek-Kłosińska K., 1997, Antropocentryzm leksyki „zwierzęcej”, [w:] R. Grzegorczykowa, Z. Zaron (red.), Semantyczna struktura słownictwa i wypowiedzi, Warszawa, s. 71–77.
View in Google Scholar
Mosiołek-Kłosińska K., 1998, Stereotypy konia przekazywane przez język polski i francuski, [w:] J. Anusiewicz, J. Bartmiński (red.), Język a kultura, t. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Teoria, metodologia, analizy empiryczne, Wrocław, s. 266–271.
View in Google Scholar
Mukařovský J., 1973, Przysłowie jako część kontekstu, „Literatura Ludowa” nr 4–5, s. 54–82.
View in Google Scholar
Peisert M., 2003, Sus domesticus – zwierzę, którego nazwy używać nie wypada, [w:] A. Dąbrowska (red.), Język a kultura, t. 15: Opozycja homo – animal w języku i kulturze, Wrocław, s. 149–155.
View in Google Scholar
Rak M., 2006, Antropocentryzm gwarowej frazeologii zwierzęcej z Gór Świętokrzyskich i Podtatrza, „Język Polski” LXXXVI, s. 367–375.
View in Google Scholar
Rak M., 2007, Językowo-kulturowy obraz zwierząt utrwalony w animalistycznej frazeologii gwar Gór Świętokrzyskich i Podtatrza, Kraków.
View in Google Scholar
SD: N.I. Tolstoj (red.), Slavânskie drevnosti. Etnolingvističeskij slovarʹ, t. I (A–G) 1995, t. II (D–K) 1999, t. III (K–P) 2004, t. IV (P–S) 2009, t. V (S–Â) 2012, Moskva.
View in Google Scholar
SF: S. Skorupka, Słownik frazeologiczny języka polskiego, Warszawa 1967–1968.
View in Google Scholar
SJPD: W. Doroszewski (red.), Słownik języka polskiego, Warszawa 1958–1969.
View in Google Scholar
SKarł.: J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, Kraków 1900–1911.
View in Google Scholar
SLSJ: J. Bartmiński (red.), Słownik ludowych stereotypów językowych. Zeszyt próbny, Wrocław 1980.
View in Google Scholar
SSiSL: J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Słownik stereotypów i symboli ludowych, Lublin, t. I, cz. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie – 1996; cz. 2: Ziemia, woda, podziemie – 1999; cz. 3: Meteorologia – 2012; cz. 4: Świat, światło, metale – 2012.
View in Google Scholar
SW: J. Karłowicz, A.A. Kryński, W. Niedźwiedzki (red.), Słownik języka polskiego, Warszawa 1900–1927.
View in Google Scholar
Tomicki R., 1976, Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska” t. XX, z. 1, s. 47–97.
View in Google Scholar
Tomicki R., 1979, Ludowa kosmogonia dualistyczna Słowian w świetle samojedzkich mitów stworzenia, „Etnografia Polska” t. XXIII, z. 2, s. 169–184.
View in Google Scholar
Treder J., 2005, Nazwy ptaków we frazeologii i inne studia z frazeologii i paremiologii polskiej, Gdańsk.
View in Google Scholar
Wężowicz-Ziółkowska D., 1991, Miłość ludowa. Wzory miłości wieśniaczej w polskiej pieśni ludowej XVIII–XX wieku, Wrocław.
View in Google Scholar
Wężowicz-Ziółkowska D., 1998, Biesiada wilka, czyli consummatum est, [w:] P. Kowalski (red.), Oczywisty urok biesiadowania, Wrocław, s. 85–88.
View in Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
