Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle nazw słowiańskich i europejskich
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.09.2014.17.08Słowa kluczowe:
etymologia, nazwy odziedziczone, nazwy autentycznie gwarowe, zapożyczenia, kalkiAbstrakt
Polish dialectal wild herbaceous plant names in the context of Slavic and European names
The article claims that many Polish dialectal plant names are not folk in their origin. The only way to ascertain the true origin of a given name is by analysing the history of the dialectal name and the related names in other languages. Such analysis leads to the conclusion that Polish dialectal names have various origins. A part of them constitute truly dialectal names, i.e. such that originate from Polish dialects, another group consists of colloquial non-dialectal native names that have been adopted by given dialects, if they are relatively new or have been inherited. Yet another part comprises relatively new borrowings, and new calques. Yet another group originates from Old Polish forms no longer in use in non-dialectal Polish. The latter do not comprise a homogenous collection. They fall into three subgroups: Polish names originating in the Polish language or inherited from Old Slavic, old loanwords in use in Old Polish and no longer in use today with the exception of Polish dialects, and finally, there is also the often misclassified group of old calques. The recapitulation of this work emphasises the importance of a diachronic and comparative approach to the analysis of dialectal plant names. It highlights the existence of numerous calques, especially old ones, whose presence was previously overlooked due to their native and sometimes even truly dialectal character. Therefore, a superficial, synchronic analysis does not reveal their long and rich history, and the fact that they have their counterparts also in non-Slavic languages and often originate in antiquity.
Pobrania
Bibliografia
André J., 1956, Lexique des termes de botanique en latin, Paris.
View in Google Scholar
Basaj M., Siatkowski J., 2006, Bohemizmy w języku polskim. Słownik, Warszawa.
View in Google Scholar
Buffa F., 1972, Vznik a vývin slovenskej botanickej nomenklatúry. K histórii slovenského odborného slovníka, Bratislava.
View in Google Scholar
Czyż L.M., Wysakowska B., 1993, Ziołolecznictwo regionu rzeszowskiego w badaniach Franciszka Kotuli, [w:] Historia, t. III, s. 83–118.
View in Google Scholar
Čouka F., 1929, Lidové názvy rostlin z Moravy, „Časopis Vlasteneckého spolku musejního v Olomouci” XLI–XLII, s. 122–124.
View in Google Scholar
Falimirz S., 1534, O ziołach i mocy jich, Kraków.
View in Google Scholar
FF: F. Czyżewski, D. Urban (red.), Flora i fitonimy na pograniczu polsko-ukraińskim, Lublin 2006.
View in Google Scholar
Genaust H., 2005, Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen, Dritte, vollständig überarbeitete und erweiterte Ausgabe, Hamburg.
View in Google Scholar
Handke K., 1997a, Łacińska terminologia a polskie słownictwo botaniczne, [w:] eadem, Rozważania i analizy językoznawcze, Warszawa, s. 165–172, [przedruk z:] Polono-Slavica Varsoviensia: Słowiańsko-niesłowiańskie kontakty językowe, Warszawa 1992, s. 131–139.
View in Google Scholar
Handke K., 1997b, Polskie nazewnictwo botaniczne oczami językoznawcy, [w:] eadem, Rozważania i analizy językoznawcze, Warszawa, s. 173–185, [przedruk z:] Historia, t. IV, Warszawa 1993, s. 11–23.
View in Google Scholar
Havlová E., 1998, Benennungen des Keulen-Bärlapps in den slavischen Sprachen, Sborník prací Filozofické fakulty Brněnské univerzity, Řada jazykovědná (A), t. 46, s. 27–38.
View in Google Scholar
Historia: B. Kuźnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. I: Źródła do dziejów etnofarmacji polskiej, Warszawa 1986, t. II: Natura i kultura – współzależność w dziejach lekoznawstwa, Warszawa 1989, t. III: Ziołoznawstwo w dawnej i współczesnej kulturze Rzeszowszczyzny, Warszawa 1993, t. IV: Z historii i etymologii polskich nazw roślin leczniczych, Warszawa 1993, t. V: Materia pharmaceutica, Warszawa 1999.
View in Google Scholar
Hladká Z., 2000, Přenesená pojmenování rostlin v českých dialektech. K sémantickému tvoření lexikálních jednotek v nářečích, Brno.
View in Google Scholar
Karlin M., 1964, Slovenska imiena naših zdravilnih rastlin, Ljubljana.
View in Google Scholar
kart. SGP: Kartoteka Słownika gwar polskich, oprac. przez Zakład Dialektologii Polskiej Instytutu Języka Polskiego PAN w Krakowie.
View in Google Scholar
Knapiusz TPLG 1621–1632: G. Knapiusz, Thesaurus polono-latino-graecus in tres tomos divisus, t. I–III, Cracoviae 1621–1632.
View in Google Scholar
Kosík V., 1941, Slovník lidových názvů rostlin, Praha.
View in Google Scholar
Köhler P., 1993, Nazewnictwo i użytkowanie roślin leczniczych na ziemiach polskich w XIX wieku na podstawie ankiety Józefa Rostafińskiego, [w:] Historia, t. IV, s. 61–85.
View in Google Scholar
Machek V., 1954, Česká a slovenská jména rostlin, Praha.
View in Google Scholar
Majewski: E. Majewski, Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich […], t. I–II, Warszawa 1889–1898.
View in Google Scholar
Makowiecki S., 1936, Słownik botaniczny łacińsko-małoruski, Kraków.
View in Google Scholar
Marzell H., 2000, Wörterbuch der deutschen Pflanzennamen, t. I–V, Fotomechanischer Nachdruck der Erstausgabe 1943–1958, Köln.
View in Google Scholar
Mączyński J., 1564, Lexicon latino-polonicum ex optimis latinae linguae scriptoribus concitatum, Regiomonti Borussiae, [Królewiec].
View in Google Scholar
Orłoś T.Z., 1967, Zapożyczenia polskie w słowniku Jungmanna, Wrocław–Warszawa–Kraków.
View in Google Scholar
Pastusiak K., 2007, Pogranicze polsko-białorusko-ukraińskie w świetle danych językowych i etnograficznych na podstawie nazw roślin, Warszawa.
View in Google Scholar
PZL: E. Kuźniewski, J. Augustyn-Puziewicz, Przewodnik ziołolecznictwa ludowego, Warszawa–Wrocław 21986.
View in Google Scholar
PZZ: J. Kwaśniewska, J. Skulimowski, H. Tumiłowicz, Poradnik zbieracza ziół, Warszawa 1956.
View in Google Scholar
Radyserb-Wjela J., [1909], Serbske rostlinske mjena w dwěmaj dźělomaj a sedmjoch stawach po abejcejskim rjedźe. Čestny pomnik za serbskeho přirodospytnika njeboh Michała Rostoka zestajał njeboh Jan Radyserb-Wjela, zrjadował a za ćišć přihotował Matej Urban, faraŕem., Budyšin.
View in Google Scholar
Rostafiński J., 1900, Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin […], Kraków.
View in Google Scholar
Rystonová I., 2007, Průvodce lidovými názvy rostlin i jiných léčivých přírodnin a jejich produktů, Praha.
View in Google Scholar
SEBr: A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, wyd. III, Warszawa 1974.
View in Google Scholar
SESł: F. Sławski, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1952–1982.
View in Google Scholar
SGP: Słownik gwar polskich, t. I, red. M. Karaś, J. Reichan, t. II−V, red. J. Reichan, S. Urbańczyk, t. VI, red. J. Okoniowa, J. Reichan, t. VII, red. J. Okoniowa, J. Reichan, B. Grabka, t. I–III, Wrocław, t. IV–VII, Kraków 1977–2007.
View in Google Scholar
SGRT: Z. Radwańska-Paryska, Słownik gwarowy góralskich nazw roślin z Tatr i Podtatrza, Zakopane 1992.
View in Google Scholar
Siennik M., 1568, Herbarz, to iest zioł tutecznych, postronnych i zamorskich opisanie […], Kraków.
View in Google Scholar
Simonović BR: D. Simonoviћ, Botanički rečnik. Imena biљaka, Beograd 1959.
View in Google Scholar
SKarł: J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, Kraków 1900−1911.
View in Google Scholar
SL: S.B. Linde, Słownik języka polskiego, Warszawa 1807–1814.
View in Google Scholar
Spiczyński H., 1542, O ziołach tutecznych i zamorskich i mocy ich, Kraków.
View in Google Scholar
Spólnik A., 1990, Nazwy polskich roślin do XVIII wieku, „Prace Komisji Językoznawstwa PAN w Krakowie” nr 58, Wrocław.
View in Google Scholar
SSSL: Indeks do Słownika stereotypów i symboli ludowych, t. II: Rośliny (nieopublikowany wydruk udostępniony mi uprzejmie przez prof. Annę Tyrpę za zgodą prof. Jerzego Bartmińskiego).
View in Google Scholar
Symb.: J. Rostafiński, Symbola ad historiam naturalem medii aevi […], Cracoviae MCM.
View in Google Scholar
Syreniusz Sz., 1613, Zielnik herbarzem z języka łacińskiego zowią […], Kraków.
View in Google Scholar
Szymon z Łowicza, 1537, Enchiridion medicinae […], Kraków.
View in Google Scholar
Šugar HBI: I. Šugar, Hrvatski biljni imenoslov. Nomenclator botanicus croaticus, Zagreb MMVIII.
View in Google Scholar
Šulek B., 1879, Jugoslavenski imenik bilja, Zagreb.
View in Google Scholar
Trotz A., 1764, Mownik polsko-niemiecko-francuski […], Leipzig.
View in Google Scholar
USK: Cz. Robotycki (red.), Układ słów kluczowych dla bazy danych o źródłach etnograficznych (kultura ludowa Karpat polskich), Kraków 1995.
View in Google Scholar
Waniakowa J., 2011, O pewnych słowiańskich dialektalnych nazwach babki ‘Plantago’, „Rocznik Slawistyczny” LX, s. 149–160.
View in Google Scholar
Waniakowa J., 2012, Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle słowiańskim. Zagadnienia ogólne, Kraków.
View in Google Scholar
Wróbel H., 2004, Związki staroczesko-staropolskie w terminologii botanicznej, Kraków, [przedruk z:] „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Katowicach”, „Prace Katedry Języka Polskiego” II, 1962, s. 105–137.
View in Google Scholar
ZDK: Zielnik dla każdego, czyli opis ziół wykorzystywanych w leczeniu domowym wraz z praktycznym zastosowaniem (napary, wywary i wyciągi zdrowotne), zebr. i oprac. J. Rogala i R. Maciej, Ożarów Mazowiecki 2009.
View in Google Scholar
ZL: A. Dziak, B. Kuźnicka, Zioła lecznicze, Warszawa 1960.
View in Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
