Ustalanie znaczeń symbolicznych w słowniku etnolingwistycznym
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.08.2013.15.12Słowa kluczowe:
znaczenia symboliczne, słownik etnolingwistyczny, stereotyp, etnolingwistyka kognitywnaAbstrakt
Determination of meanings in an ethnolinguistic dictionary
The notion of symbol, though popular and commonly used, has not so far received a satisfactory operational definition, i.e. a methodology of description that would allow to assign specific symbolic meanings to images in a foreseeable, “controllable” way. This is revealed by the different symbolic meanings which dictionaries assign to the same images.
The paper uses examples from the Lublin Słownik stereotypów i symboli ludowych ‘Dictionary of stereotypes and folk symbols’ to question the rules for determining symbolic meanings and the “linguistic and cultural proofs” connected with the assignment of those senses – the rules that link the sun with life, truth and perfection, fire with love and passion, light with the God and heaven, dew with life-giving force and male sperm, wind with life-giving spirit, rainbow with the sign of peace, &c. The article reveals that the symbolic sense is sometimes prompted by the etymology, metaphorical meanings, parallel constructions, equivalence, or may also result from the genre convention of the text (an erotic, a dream book, a wishing carol), or finally from the beliefs and practices of bearers of folk culture. Regardless of all those attempts at determining symbolic meanings, the formulation of such meanings remains a hypothesis of a kind. Texts, especially artistic ones (where also folk texts belong), contain an unclosed semantic potential and remain unsaid, open and susceptible to new symbolic readings.
Pobrania
Bibliografia
Adamowski J., 1999, Kategoria przestrzeni w folklorze. Studium etnolingwistyczne, Lublin.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 1974, „Jaś koniki poił”. Uwagi o stylu erotyku ludowego, „Teksty” nr 2, s. 11–24.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 1986, Czym zajmuje się etnolingwistyka, „Akcent” nr 4, s. 16–22.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 1993, Ludowy styl artystyczny, [w:] J. Bartmiński (red.), Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2: Współczesny język polski, Wrocław, s. 213–222.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 1996, O „Słowniku stereotypów i symboli ludowych”, [w:] SSiSL, s. 9–34.
View in Google Scholar
Brzozowska-Krajka A., 1994, Symbolika dobowego cyklu powszedniego w folklorze tradycyjnym, Lublin.
View in Google Scholar
Cassirer E., 2004, Symbol i język, Poznań.
View in Google Scholar
Frazer J.G., 1890/1971, Złota gałąź, Warszawa.
View in Google Scholar
Fromm E., 1951/1994, Zapomniany język. Wstęp do rozumienia snów, baśni i mitów, Warszawa.
View in Google Scholar
Jakobson R., 1960/1989, Poetyka w świetle językoznawstwa, [w:] R. Jakobson, W poszukiwaniu istoty języka. Wybór pism, t. 2, wybór, red. i wstęp M.R. Mayenowa, Warszawa, s. 77–124.
View in Google Scholar
Kmita J., 1987a, Myślenie „mitologiczne” w świetle strukturalistycznej opozycji metonimii i metafory, [w:] T. Kostyrko (red.), Symbol i poznanie. W poszukiwaniu koncepcji integrującej, Poznań, s. 139–156.
View in Google Scholar
Kmita J., 1987b, Symbolizowanie jako relacja aksjologiczna oraz jako relacja semantyczna, [w:] T. Kostyrko (red.), Symbol i poznanie. W poszukiwaniu koncepcji integrującej, Poznań, s. 188–198.
View in Google Scholar
Max SPSK: С. Mahlina, Slovarʹ po semiotike kulʹtury, Sankt-Peterburg 2009.
View in Google Scholar
Niebrzegowska S., 1996, Polski sennik ludowy, Lublin.
View in Google Scholar
Niebrzegowska S., 2001, Ekwiwalencja w przestrzeni wewnątrztekstowej, [w:] A. Pajdzińska, R. Tokarski (red.), Semantyka tekstu artystycznego, Lublin, s. 131–147.
View in Google Scholar
Niewiadomski D., 1989, Semantyka jajka w rytach orki i siewu, „Etnolingwistyka” 2, s. 61–72.
View in Google Scholar
Tołstaja S.M., 1994, [= С.М. Толстая], K ponâtiû funkcii v âzyke kulʹtury, „Sla-vânovedenie”, nr 5, s. 91–97.
View in Google Scholar
Tołstaja S.M., 1997, [= С.М. Толстая], Vremâ kak instrument magii: kompressiâ i ras-tâgivanie vremeni v slavânskoj narodnoj tradicii, [w:] N.D. Arutûnova, T.E. Ânko (red.), Logičeskij analiz âzyka. Âzyk i vremâ, Moskva, s. 28–35.
View in Google Scholar
Tołstaja S., 2001, Magiczne funkcje negacji w sakralnych tekstach, „Etnolingwistyka” 13, s. 117–125.
View in Google Scholar
Tołstaja S.M., 2005, [= С.М. Толстая] Simvoličeskij âzyk odeždy, [w:] Slavânskaâ tradicionnaâ kulʹtura i sovremennyj mir. Sbornik materialov naučnoj konfe-rencii, Moskva, s. 42–53.
View in Google Scholar
Tołstaja S.M., 2006, [= С.М. Толстая] Postulaty moskovskoj ètnolingvistiki, „Etnolingwistyka” 18, Lublin, s. 7–27.
View in Google Scholar
Tołstaja S.M., 2010, [= С.М. Толстая] Semantičeskie kategorii âzyka kulʹtury. Očerki po slavânskoj ètnolingvistike, Moskva.
View in Google Scholar
Tołstoj N.I., 1982/1995, [= Н.И. Толстой], Iz grammatiki slavânskih obrâdov, [w:] Âzyk i narodnaâ kulʹtura. Očerki po slavânskoj mifologii i ètnolingvistike, Moskva, s. 63–77. [Tekst opracowany na podstawie artykułu w: Trudy po znakovym sistemam. 15. Tipologiâ kulʹtury i vzaimnoe vozdejstvie kulʹtur, Tartu 1982, s. 51–71].
View in Google Scholar
Tołstoj N.I., 1988, [= Н.И. Толстой], Ètnografičeskij kommentarij k drevnim slavâno-russkim tekstam. Setʹ (mreža), [w:] Literatura i isskustvo v sisteme kulʹtury, Moskva, s. 122–129.
View in Google Scholar
Tołstoj N.I., 1990, [= Н.И. Толстой], Perevoračivanie predmetov v slavânskom pogre-balʹnom obrâde, [w:] Issledovaniâ v oblasti balto-slavânskoj duhovoj kulʹtury. Pogrebalʹnyj obrâd, Moskva, s. 119–128.
View in Google Scholar
Tołstoj N.I., 1995, [= Н.И. Толстой], Âzyk i narodnaâ kulʹtura. Očerki po slavânskoj mifologii i ètnolingvistike, Moskva.
View in Google Scholar
Tołstoj N.I., Tołstaja S.M., 1994, [= Н.И. Толстой , С.М. Толстая], O vtoričnoj funkcii obrâdovogo simvola (na materiale slavânskoj narodnoj tradicii), [w:] Istoriko-ètnografičeskie issledovaniâ po folʹkloru, Moskva, s. 238–255.
View in Google Scholar
Winogradowa L.N., Tołstaja S.M., 1993, [= Л. Виноградова, С.М. Толстая], Simvoliče-skij âzyk veŝej: venik (metla) v slavânskih obrâdah i verovaniâh, [w:] S. M. Tolstaâ, I. A. Sedakova (red.), Simvoličeskij âzyk tradicionnoj kulʹtury. Balkanskie čteniâ−2, Moskva, s. 3–36.
View in Google Scholar
Wężowicz-Ziółkowska D., 1991, Miłość ludowa. Wzory miłości wieśniaczej w polskiej pieśni ludowej XVIII–XX wieku, Wrocław.
View in Google Scholar
Wierciński A., 1987, Antropologiczna koncepcja procesów symbolizacji, [w:] T. Kostyrko (red.), Symbol i poznanie. W poszukiwaniu koncepcji integrującej, Poznań, s. 175–187.
View in Google Scholar
Źródła
View in Google Scholar
Bart Lub: J. Bartmiński, C. Hernas (red.), Kolędowanie na Lubelszczyźnie, Wrocław 1986, „Literatura Ludowa” 25 za rok 1981.
View in Google Scholar
Bart PANLub: L. Bielawski (red.), Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, T. 4. Lubelskie, J. Bartmiński (red.), cz. 1: Pieśni i obrzędy doroczne; cz. 2: Pieśni i obrzędy rodzinne; cz. 3: Pieśni i teksty sytuacyjne; cz. 4: Pieśni powszechne; cz. 5: Pieśni stanowe i zawodowe; cz. 6: Muzyka instrumentalna. Instrumentarium – wykonawcy – repertuar, Lublin 2011.
View in Google Scholar
Bart PKL: J. Bartmiński, Polskie kolędy ludowe. Antologia, Kraków 2002.
View in Google Scholar
Bel Vol: Т. Valodzina i dr. (red.), Mifologiâ belarusaў. Èncyklapedičgy sloўnik, Minsk 2011.
View in Google Scholar
Bied Lek: H. Biedermann, Leksykon symboli, Warszawa 2001.
View in Google Scholar
Biel Kasz: L. Bielawski, A. Mioduchowska, Kaszuby. Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały,
View in Google Scholar
cz. 1. Pieśni obrzędowe, cz. 2. Pieśni powszechne, cz. 3. Pieśni powszechne i zawodowe, Warszawa 1998.
View in Google Scholar
Bułg Mit: A. Stojnev (sʺst.), Bʺlgarska mitologiâ. Enciklopedičen rečnik, Sofiâ 1994.
View in Google Scholar
Cir Ssym: J.E. Cirlot, Słownik symboli, Kraków 2012.
View in Google Scholar
Chev Dic: J. Chevalier, A. Gheerbrant, Dictionnaire des symboles. Mythes, rêves, coutumes, gestes, formes, figures, couleurs, nombres, t. 1−4, Paris 1969.
View in Google Scholar
Duf SNT: X. Léon-Dufour, Słownik Nowego Testamentu, Poznań 1986.
View in Google Scholar
Etnl 1989 Biłg: Relacje o kosmosie. Teksty gwarowe z okolic Biłgoraja (pod red. J. Bartmińskiego), „Etnolingwistyka” 2, 1989, s. 95−149.
View in Google Scholar
Etnl 1989 Niew: Niewiadomski D., Semantyka jajka w rytach orki i siewu, „Etnolingwistyka” 2, 1989, s. 61−72.
View in Google Scholar
Etnl 1990 Mat: G. Czaplak, Relacje o Kosmosie. Teksty gwarowe ze wsi Matiaszówka, „Etnolingwistyka” 3, 1990, s. 171−183.
View in Google Scholar
Folf Zag: Polskie zagadki ludowe, wybrał i oprac. S. Folfasiński, Warszawa 1975.
View in Google Scholar
For Sym: D. Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej, przekł. i oprac. [z niem. wyd. 5] W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzyński, Warszawa 1990.
View in Google Scholar
Gąs Mazur: Stoi lipa, lipuleczka. Pieśni mazurskie przez Józefa Gąsiorowskiego w 1884 zebrane, Warszawa 1976.
View in Google Scholar
Her Lek: Leksykon symboli, oprac. M. Oesterreicher-Mollwo, Warszawa 1992.
View in Google Scholar
K: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, Wrocław – Poznań.
View in Google Scholar
K 2 San: t. 2: Sandomierskie, 1962 [wyd. fotoofset. z „Lud”… Serya I [2]…, 1865].
View in Google Scholar
K 8 Krak: t. 8: Krakowskie, cz. 4, 1962 [wyd. fotoofset. z „Lud”… Serya VIII…, 1875].
View in Google Scholar
K 16 Lub: t. 16: Lubelskie cz. 1, 1962, [wyd. fotoofset. z „Lud”… Serya XVI…, 1883].
View in Google Scholar
K 21 Rad: t. 21: Radomskie, cz. 2, 1964, [wyd. fotoofset. z: „Lud”… Serya XXI…, 1888].
View in Google Scholar
K 23 Kal: t. 23: Kaliskie, 1964, [wyd. fotoofset. z: „Lud”… Serya XXIII…, 1890].
View in Google Scholar
K 26 Maz: t. 26: Mazowsze, cz. 3, 1963 [wyd. fotoofset. z: Mazowsze Leśne. Obraz …, t. 3: Mazowsze leśne, 1887].
View in Google Scholar
K 28 Maz: t. 28: Mazowsze, cz. 5, 1964, [wyd. fotoofset. z: Mazowsze Stare. Obraz…, t. 5: Mazowsze stare. Mazury. Podlasie, 1890].
View in Google Scholar
K 44 Gór: t. 44: Góry i Podgórze, cz. 1, z rękopisów oprac. Z. Jasiewicz, D. Pawlak, red. E. Miller, 1968.
View in Google Scholar
Kop Smit: W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1985.
View in Google Scholar
Kop Ssym: W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1990.
View in Google Scholar
Kot Las: F. Kotula, Folklor słowny osobliwy Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórzan, Lublin 1969.
View in Google Scholar
Kot Zn: F. Kotula, Znaki przeszłości. Odchodzące ślady zatrzymać w pamięci, Warszawa 1976.
View in Google Scholar
Kow Lek: P. Kowalski, Leksykon. Znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa – Wrocław 1998.
View in Google Scholar
Krzyż WiM: B. Krzyżaniak, A. Pawlak, Warmia i Mazury. Polska pieśń i muzyka ludowa.
View in Google Scholar
Źródła i materiały, cz. 1: Pieśni doroczne i weselne, cz. 2: Pieśni balladowe i społeczne, cz. 3: Pieśni zalotne i miłosne, cz. 4: Pieśni rodzinne i taneczne, cz. 5: Pieśni religijne i popularne, Warszawa 2002.
View in Google Scholar
Kur Opol: C. Kurek, Tradycja i współczesność opolskich starostów weselnych, Opole 1978. Lud 1924/50-111: E. Frankowski, Zabiegi magiczne przy pożyczaniu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, „Lud” XXIII, 1924.
View in Google Scholar
Lur Słow: M. Lurker, Słownik obrazów i symboli biblijnych, Poznań 1989.
View in Google Scholar
ŁSE: „Łódzkie Studia Etnograficzne”, Wydawnictwo Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Łódź − Warszawa 1959−.
View in Google Scholar
MAAE: „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne wydawane staraniem Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie”, Kraków 1896−1919.
View in Google Scholar
Miłk Pas: Pastorałki i kolędy, czyli piosnki wesołe ludu w czasie świąt Bożego Narodzenia oraz Modlitwy i Pieśni kościelne na rozmaite święta zebrane z różnych dzieł, oprac. na nowo i popr. S. Miłkowski, Częstochowa 1897.
View in Google Scholar
Miod Pas: Pastorałki i kolędy z melodyjami, czyli piosnki wesołe ludu w czasie Świąt Bożego Narodzenia po domach śpiewane, zebrał M.M. Mioduszewski, Kraków 1843.
View in Google Scholar
Mosz Kul: K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Kraków, cz. 1, 1929, cz. 2, z. 1, 1934, z. 2, 1939.
View in Google Scholar
MSGP: Mały słownik gwar polskich, oprac. zesp.: R. Kucharzyk, A. Niezabitowska, J. Reichan, M. Tokarz, W. Wójcicka, J. Wronicz, pod red. J. Wronicz, Kraków 2010.
View in Google Scholar
Nieb Sen: S. Niebrzegowska, Polski sennik ludowy, Lublin 1996.
View in Google Scholar
NKPP: J. Krzyżanowski (red.) Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, Warszawa 1970, t. 1−3, t. 4, oprac. S. Świrko przy współ. D. Świerczyńskiej i S. Świrko, Warszawa 1978.
View in Google Scholar
Pieś Śl 1: Pieśni ludowe z polskiego Śląska z rękopisów zebranych przez Ks. Emila Szramka oraz zbiorów dawniejszych A. Cinciały i J. Rogera, z. 1: Pieśni balladowe, wydał i komentarzem zaopatrzył J. S. Bystroń, Kraków 1927.
View in Google Scholar
Pieś Śl 2: Pieśni ludowe z polskiego Śląska, wydali i komentarzem zaopatrzyli J. Ligęza i S.M. Stoiński, t. 2, Kraków 1938.
View in Google Scholar
PSL: „Polska Sztuka Ludowa”, Warszawa, R. 3, 1949, R. 10, 1956, R. 11, 1957, R. 13, 1959, R. 15, 1961, R. 19, 1965.
View in Google Scholar
Rog Śląsk: J. Roger, Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku, Opole 1976 [wyd. fototypiczne z 1863 r.].
View in Google Scholar
SGP PAN: Słownik gwar polskich, oprac. przez Zakład Dialektologii Polskiej IJP PAN w Krakowie pod kier. M. Karasia, [od t. 2] J. Reichana, [od. t. 6] J. Okoniowej, Wrocław − Kraków, t. 1, 1982, t. 2, 1983, t. 3, 1989−1991, t. 4, 1992−1993, t. 5, 1994−1998, t. 6, 2001−2004, t. 7, 2005−2010, t. 8, 2011.
View in Google Scholar
SEBor: W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005.
View in Google Scholar
Siedl Śp: J. Siedlecki, Śpiewniczek zawierający pieśni kościelne z melodyami dla użytku młodzieży szkolnej przez … zebrany, Kraków 1908.
View in Google Scholar
Slaw Mif: В.Я. Petruhin, T.A. Agapkina, L.N. Vinogradova, S.M. Tolstaâ (red.), Slavânskaâ mifologiâ: Ènciklopedičeskij slovarʹ, Moskva 1995.
View in Google Scholar
Slaw Toł: N.I. Tolstoj (red.), Slavânskie drevnosti. Ètnolingvističeskij slovarʹ, t. 1−5, Moskva 1995−2012.
View in Google Scholar
S SFr: S. Skorupka, Słownik frazeologiczny języka polskiego, t. 1−2, Warszawa 1967.
View in Google Scholar
SSiSL: Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. I: Kosmos, koncepcja całości i redakcja J. Bartmiński, zastępca red.: S. Niebrzegowska-Bartmińska, cz. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, Lublin, 1996; cz. 2: Ziemia, woda, podziemie, Lublin 1999; cz. 3: Meteorologia, Lublin 2012; cz. 4: Świat, światło, metale, Lublin 2012.
View in Google Scholar
Szcz Ant: J. Szczawiej, Antologia współczesnej poezji ludowej, wyd. 2 popr. i uzup., Warszawa 1972.
View in Google Scholar
Świr Pieś: Z pieśnią i karabinem. Pieśni partyzanckie i okupacyjne z lat 1939−1945, wyboru dokonał S. Świrko, Warszawa 1971.
View in Google Scholar
TN: Taśmoteka nagrań terenowych dokumentowanych w Pracowni „Archiwum Etnolingwistyczne” w IFP UMCS.
View in Google Scholar
Tres Ssym: J. Tresidder, Słownik symboli. Ilustrowany przewodnik po tradycyjnych wyobrażeniach obrazowych, znakach ikonicznych i emblematach, Warszawa 2001. Wisła: „Wisła. Miesięcznik geograficzno-etnograficzny” t. 16, 1902.
View in Google Scholar
ZWAK: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej wydawany staraniem Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności”, 1877–1895.
View in Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
