Odproprialny czy odapelatywny? – problemy opisu motywacji związków frazeologicznych z nazwą własną

Autor

DOI:

https://doi.org/10.12797/LV.18.2023.36.06

Słowa kluczowe:

związek frazeologiczny, motywacja, nazwa własna, apelatywizacja

Abstrakt

FROM A PROPER NOUN OR FROM A COMMON NOUN? ON SOME PROBLEMS IN THE MOTIVATION OF PHRASEOLOGICAL UNITS WITH PROPER NAMES

The paper addresses the issue of the motivation of some phraseologisms which include components homonymous with proper names (e.g., dookoła wojtek, lit. ‘Wojtek in circles’; w koło macieju, lit.‘Maciej in circles’, both these idioms meaning ‘to keep talking or doing the same thing all the time’; bosy antek, lit. ‘barefoot Antek’, referring to a person from central Poland, historically under Russian occupation; cienki bolek, lit. ‘thin Bolek’ meaning a person who is weak and incompetent). The aim of the study is to indicate some difficulties in an analysis of the origin of such units, which illustrates more general problems in the description of their motivation. In the discussed expressions, the original source of their nominal components remains unclear, which distinguishes them from such unitsas Achilles heel, the shirt of Nessus. The problems identified in the analysis relate to the phenomenon of apelativisation of proper nouns, which is part of the broader issue of the relationship between phraseologism and proper nouns.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Bogdanowicz E., 2017, Konotacje nazw własnych (na materiale publicystyki prasowej), Białystok.
View in Google Scholar

Celej P., 2021, Historyczne zdjęcia gdyńskiego portu. Jak wyglądały urządzenia najnowocześniejszego, przedwojennego trójmiejskiego nabrzeża?, „Gdynia. Nasze Miasto” 15 grudnia 2021, [on-line:] https://gdynia.naszemiasto.pl/historyczne-zdjecia-gdynskiego-portujak-wygladaly/ar/c3-8593833?kategoria=1 (dostęp: 24 II 2023).
View in Google Scholar

Dyszak A.S., 2015, Gwara miejska bydgoszczan, Bydgoszcz.
View in Google Scholar

Fliciński P., 2012, Wielki słownik frazeologiczny, Poznań.
View in Google Scholar

Gloger Z., 1893, Słownik gwary ludowej w okr. tykocińskim, „Prace Filologiczne” IV, z. 3, s. 795–904.
View in Google Scholar

Glosbe: bosy Antek, [on-line:] https://pl.glosbe.com/pl/pl/bosy%20Antek (dostęp: 5 I 2023).
View in Google Scholar

ISJP: M. Bańko (red.), Inny słownik języka polskiego PWN, t. I–II, Warszawa 2000.
View in Google Scholar

Jaracz M., 2003, Stereotyp onimiczny w przysłowiach polskich, „Studia Językoznawcze” II, s. 113–123.
View in Google Scholar

Jordanskaja L., Mielczuk I., 1988, Konotacja w semantyce lingwistycznej i leksykografii, przeł. W. Fal, [w:] J. Bartmiński (red.), Konotacja, Lublin, s. 9–34.
View in Google Scholar

Jucewicz L.A., 1846, Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona przez Ludwika z Pokiewia, Wilno.
View in Google Scholar

Kalkowska N., 2019, Kociewska gwara ludowa a gwara miejska Bydgoszczy, [w:] A.S. Dyszak (red.), 45 lat bydgoskiego językoznawstwa polonistycznego, „Linguistica Bidgostiana”, vol. IV, Warszawa, s. 29–50.
View in Google Scholar

Kosek I., 2023, Zapis komponentów odproprialnych we frazeologizmach języka polskiego, „Prace Językoznawcze” XXV, nr 2, s. 115-128, https://doi.org/10.31648/pj.8917. DOI: https://doi.org/10.31648/pj.8917
View in Google Scholar

Krawczyk-Tyrpa A., 2001, Tabu w dialektach polskich, Bydgoszcz.
View in Google Scholar

Kucharzyk R., 2007, Imiona a gwarowe nazwy ptaków, „Onomastica” LII, s. 253–266.
View in Google Scholar

Kucharzyk R., 2010, Słownictwo odantroponimiczne w gwarach polskich, Kraków.
View in Google Scholar

Lewicki A.M., 1982, O motywacji frazeologizmów, [w:] S. Basaj, D. Rytel (red.), Z problemów frazeologii polskiej i słowiańskiej, t. 1, Wrocław, s. 33–47, przedruk [w:] A.M. Lewicki, Studia z teorii frazeologii, Łask 2003, s. 259–274.
View in Google Scholar

Lewicki A.M., 1985, Motywacja globalna frazeologizmów. Znaczenie przenośne, symboliczne i stereotypowe, [w:] S. Basaj, D. Rytel (red.), Z problemów frazeologii polskiej i słowiańskiej, t. 3, Wrocław, s. 7–23, przedruk [w:] A.M. Lewicki, Studia z teorii frazeologii, Łask 2003, s. 275–289.
View in Google Scholar

Malinowski M., 2019, Dookoła Wojtek i w koło Macieju, Obcy język polski, 29 stycznia 2019, [on-line:] https://obcyjezykpolski.pl/dookola-wojtek-i-w-kolo-macieju/ (dostęp: 7 II 2023).
View in Google Scholar

MoncoPL: [on-line:] http://monco.frazeo.pl (dostęp: 6 III 2023).
View in Google Scholar

Narodowy Korpus Języka Polskiego, praca zbiorowa, red. A. Przepiórkowski, M. Bańko, R.L. Górski, B. Lewandowska-Tomaszczyk, Warszawa 2012.
View in Google Scholar

NKJP: Narodowy Korpus Języka Polskiego, [on-line:] nkjp.pl (dostęp: 6 III 2023).
View in Google Scholar

NKPP: J. Krzyżanowski (red.), Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, t. I–IV, Warszawa 1969–1978.
View in Google Scholar

Nowakowska A., 2010, Frazeologia a onomastyka, czyli frazeologia nazwoznawcza i onomastyka frazeologiczna, [w:] R. Łobodzińska (red.), Nazwy własne a społeczeństwo, t. 1, Łask, s. 97–106.
View in Google Scholar

Onet: Bose Antki, śledzie i cencioki, Onet.pl, 8 kwietnia 2014, [on-line:] https://facet.onet.pl/styl/bose-antki-sledzie-i-cencioki/8n1xy06 (dostęp: 12 III 2023).
View in Google Scholar

Pająkowska-Kensik M., Tobolski K. (red.), 2017, Kociewie. Kraina nad Wisłą, Gruczno.
View in Google Scholar

Pajdzińska A., 1988, Frazeologia a zmiany kulturowe, „Poradnik Językowy” nr 7, s. 480–487.
View in Google Scholar

Pęzik P., 2020, Budowa i zastosowania korpusu monitorującego MoncoPL, „Forum Lingwistyczne” 7, s. 133–150, https://doi.org/10.31261/FL.2020.07.11. DOI: https://doi.org/10.31261/FL.2020.07.11
View in Google Scholar

Piotrowski T., 2018, Krzyżacy, Bażanty i Śledzie vs. Bose Antki, Łańcuchy, Kopinioki… Granica zaborów wciąż dzieli, „Wyborcza.pl” 19 czerwca 2018, [on-line:] https://wyborcza.pl/7,87648,23564679,krzyzacy-bazanty-i-sledzie-vs-bose-antki-lancuchy-kopinioki.html (dostęp: 20 III 2023).
View in Google Scholar

PJ 1: K. Kłosińska, W koło Macieju, Poradnia Językowa PWN, 31 stycznia 2017, [on-line:] https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/W-kolo-Macieju;17474.html (dostęp: 11 I 2023).
View in Google Scholar

PJ 2: M. Bańko, Wojtek, Poradnia Językowa PWN, 2 czerwca 2011, [on-line:] https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/Wojtek;12204.html (dostęp: 3 XI 2022).
View in Google Scholar

PSFJP: S. Bąba, J. Liberek, Popularny słownik frazeologiczny języka polskiego (CD), Warszawa 2010.
View in Google Scholar

Rak M., 2007, Językowo-kulturowy obraz zwierząt utrwalony w animalistycznej frazeologii gwar Gór Świętokrzyskich i Podtatrza (na tle porównawczym), Kraków.
View in Google Scholar

Rudnicka E., 2021, Mitologiczne nazwy własne jako źródło dawnych i nowych jednostek eponimicznych, [w:] M. Rutkowski, A. Hącia (red.), Nazwy własne w języku i społeczeństwie, Olsztyn, s. 243–257.
View in Google Scholar

Rutkowski M., 2012, Słownik metafor i konotacji nazw własnych, Olsztyn.
View in Google Scholar

SEBr: A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970.
View in Google Scholar

SF: S. Skorupka, Słownik frazeologiczny języka polskiego, t. I–II, Warszawa 1967–1968.
View in Google Scholar

SGP: Słownik gwar polskich, red. M. Karaś (Źródła, t. 1), J. Reichan (t. 2–9, z. 2), S. Urbańczyk (t. 2–5), J. Okoniowa (t. 6–9, z. 2), B. Grabka (t. 7–9, z. 2), R. Kucharzyk (t. 9, z. 2; t. 10, z. 2), t. 1–3: Wrocław – Warszawa – Kraków 1977–1991, t. 4–10: Kraków 1992–2019.
View in Google Scholar

SJP.PL: Słownik języka polskiego, [on-line:] sjp.pl/bolek (dostęp: 12 II 2023).
View in Google Scholar

SJPD: W. Doroszewski (red.), Słownik języka polskiego, [on-line:] https://sjp.pwn.pl/doroszewski/(dostęp: 12 II 2023).
View in Google Scholar

SJPSz: M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego, t. I–III, Warszawa 1978–1981.
View in Google Scholar

SKarł: J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, t. I–VI, (t. IV–VI do druku przygot. J. Łoś), Kraków 1900–1911.
View in Google Scholar

Słownik gwary borowiackiej, [on-line:] https://borytucholskie.net/slownik/antki (dostęp: 12 II 2023).
View in Google Scholar

Staniewska A., 2016, Bose Antki, [w:] N. Bloch (red.), Wszyscy jesteśmy migrantami. (Od) zyskiwanie pamięci migracyjnej, Poznań, s. 189–197, [on-line:] https://ckzamek.pl/media/files/Wszyscy_jestesmy_migrantami_EXZ4kcL.pdf (dostęp: 19 III 2023).
View in Google Scholar

Szerszunowicz J., 2009, Konotacje nazw własnych i ich frazeotwórczy potencjał w ujęciu konfrontatywnym, „Prace Językoznawcze” 11, s. 191–208.
View in Google Scholar

Szulowska W., 2021, Kulturowe aspekty nazw własnych, „Prace Językoznawcze” 22, nr 2, s. 43–54, https://doi.org/10.31648/pj.6599. DOI: https://doi.org/10.31648/pj.6599
View in Google Scholar

Wieczorkiewicz B., 1966, Słownik gwary warszawskiej XIX w., Warszawa.
View in Google Scholar

Wielki słownik języka polskiego PAN. Geneza, koncepcja, zasady opracowania, praca zbiorowa, red. P. Żmigrodzki, M. Bańko, B. Batko-Tokarz, J. Bobrowski, A. Czelakowska, M. Grochowski, R. Przybylska, J. Waniakowa, K. Węgrzynek, Kraków 2018.
View in Google Scholar

WSJP PAN: P. Żmigrodzki (red.), Wielki słownik języka polskiego PAN, [on-line:] https://www.wsjp.pl/ (dostęp: 2 I – 2 III 2023).
View in Google Scholar

Pobrania

Opublikowane

14-11-2023

Numer

Dział

Polszczyzna współczesna

Jak cytować

Kosek, I. (2023) „Odproprialny czy odapelatywny? – problemy opisu motywacji związków frazeologicznych z nazwą własną”, LingVaria, 18(2(36), s. 85–95. doi:10.12797/LV.18.2023.36.06.

Podobne artykuły

1-10 z 81

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.