Gwarowe nazwy roślin derywowane semantycznie od nazw chorób
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.18.2023.36.15Słowa kluczowe:
leksyka gwarowa, fitonimy, nazwy chorób, neosemantyzacja, motywacja semantycznaAbstrakt
DIALECT PLANT NAMES SEMANTICALLY DERIVED FROM NAMES OF DISEASES
It is possible to distinguish three groups among dialect phytonyms derived from names of diseases:1) names which originated from names of diseases due to the process of neosemantisation, 2) names morphologically derived from names of diseases, 3) collocations a) with the name of the disease, b) with an adjective derived from the name of the disease. In the article phytonyms from the first group have been analyzed and the focus is on determining their semantic motivations and thusdepicting the factors which underlie the nomination processes that led to their appearance. In the most typical situation neosemantisation is motivated by the purpose i.e. for the treatment of which disease or ailment the plant was used for. Other motivational hypotheses are primarily connected with the look of the plant or its specific part which may resemble a disease symptom (as it is in the case of kołtun and similar names) or trigger more indirect associations with diseases (like in the case of names of the kind ślepota and kurza ślepota).
Pobrania
Bibliografia
Basaj M., Siatkowski J., 1974, Przegląd wyrazów uważanych w literaturze naukowej za bohemizmy (cz. XII), „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” XIV, s. 5–41.
View in Google Scholar
Brylak M., 1970, Medycyna ludowa, [w:] R. Reinfuss (red.), Monografia powiatu myślenickiego, t. 2: Kultura ludowa, Kraków, s. 309–329.
View in Google Scholar
Buława M., 2019, Kulturowe aspekty wyodrębniania jednostek chorobowych w medycynie ludowej, [w:] A. Małecka, J. Dębicki (red.), Obraz choroby w dyskursie kulturowym, Kraków, s. 259–270.
View in Google Scholar
Burszta J., 1967, Lecznictwo ludowe, [w:] idem (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. III, Poznań, s. 393–436.
View in Google Scholar
Czyż L.M., 1989, Ziołolecznictwo Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórzan (na podstawie materiałów Muzeum Okręgowego w Rzeszowie), [w:] B. Kuźnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. II, Warszawa, s. 161–167.
View in Google Scholar
Dalʹ: V.I. Dalʹ, Tolkovyj slovarʹ živogo velikorusskogo âzyka, t. I–IV, Moskva 1978–1980.
View in Google Scholar
Drygas A., 1988, Dawne terapie. Lek i jego formy, sposoby wytwarzania i dystrybucji, [w:] T. Brzeziński (red.), Historia medycyny, Warszawa, s. 158–184.
View in Google Scholar
Dubisz S., 1977, Nazwy roślin w gwarach ostródzko-warmińsko-mazurskich, Wrocław.
View in Google Scholar
Gr.: B.D. Grìnčenko, Slovarʹ ukraïnsʹkoï movi, t. I–IV, Kiïv 1907–1909.
View in Google Scholar
Köhler P., 1993, Nazewnictwo i użytkowanie roślin leczniczych na ziemiach polskich w XIX wieku na podstawie ankiety Józefa Rostafińskiego, [w:] B. Kuźnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. IV, Warszawa, s. 61–85.
View in Google Scholar
Kuźniewski E., Augustyniak-Puziewicz J., 1984, Przewodnik ziołolecznictwa ludowego, Warszawa – Wrocław.
View in Google Scholar
Łukuś E., 2012, Medycyna ludowa Spisza, [w:] U. Janicka-Krzywda (red.), Kultura ludowa Górali Spiskich, Kraków, s. 214–244.
View in Google Scholar
Marczewska M., 2012, Ja cię zamawiam, ja cię wypędzam… Choroba. Studium językowo-kulturowe, Kielce.
View in Google Scholar
Moszyński K., 1934, Kultura ludowa Słowian, cz. 2: Kultura duchowa, z. 1, Kraków.
View in Google Scholar
Niebrzegowska-Bartmińska S., 2000, Przestrach od przestrachu. Rośliny w ludowych przekazach ustnych, Lublin.
View in Google Scholar
Paluch A., 1984, Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej, Wrocław.
View in Google Scholar
Paluch A., 1989, Zerwij ziele z dziewięciu miedz. Ziołolecznictwo ludowe w Polsce w XIX i początku XX wieku, Wrocław.
View in Google Scholar
Pastusiak K., 2007, Pogranicze polsko-białorusko-ukraińskie w świetle danych językowych i etnograficznych na podstawie nazw roślin, Warszawa.
View in Google Scholar
Pawłowska J., 1968, Dolnośląska wieś Pracze w powiecie milickim w latach 1945–1960 (studium etnograficzne), cz. II, Wrocław.
View in Google Scholar
Sawaniewska-Mochowa Z., Kasner M., 2020, Wariancje semantyczne pojęcia kołtuna w wybranych tekstach kultury polskiej i litewskiej, „LingVaria” nr 1 (29), s. 179–198, https://doi.org/10.12797/LV.15.2020.29.12. DOI: https://doi.org/10.12797/LV.15.2020.29.12
View in Google Scholar
SBG: U.F. Mackevič (red.), Sloǔnìk belaruskìh gavorak paǔnočna-zahodnâj Belarusì ì âe pagranìčča, t. I–V, Mìnsk 1979–1986.
View in Google Scholar
SEBor: W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005.
View in Google Scholar
SEBr: A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1989.
View in Google Scholar
SEK: W. Boryś, H. Popowska-Taborska, Słownik etymologiczny kaszubszczyzny, t. I–VI, Warszawa 1994–2010.
View in Google Scholar
SESł: F. Sławski, Słownik etymologiczny języka polskiego, t. I–V, Kraków 1952–1982.
View in Google Scholar
SGK: B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. I–VII, Wrocław 1967–1976.
View in Google Scholar
SGL: H. Pelcowa, Słownik gwar Lubelszczyzny, t. V: Świat roślin, Lublin 2017.
View in Google Scholar
SGOWM: Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur, t. I–VIII, red. Z. Stamirowska (t. I–III), H. Perzowa (t. III–V), D. Kołodziejczykowa (t. IV–VI), K. Sobolewska (t. VI–VIII), Wrocław – Warszawa – Kraków 1987–1991 (t. I–II), Warszawa – Kraków 1993–2021 (t. III–VIII).
View in Google Scholar
SGP: Słownik gwar polskich, red. M. Karaś (Źródła, t. I), J. Reichan (t. I–IX, z. 2), S. Urbańczyk (t. II–V), J. Okoniowa (t. VI–IX, z. 2), B. Grabka (t. VII–X), R. Kucharzyk (t. IX, z. 2 – t. X), Wrocław – Warszawa – Kraków 1977–1991 (Źródła, t. I–III), Kraków 1992–2023 (t. IV–X).
View in Google Scholar
SKarł: J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, t. I–VI, Kraków 1900–1911.
View in Google Scholar
SL: S.B. Linde, Słownik języka polskiego, wyd. 2, poprawne i pomnożone, t. II–VI, Lwów 1854–1860.
View in Google Scholar
Spittal S., 1938, Lecznictwo ludowe w Załoźcach i okolicy, „Rocznik Podolski” I, s. 62–225.
View in Google Scholar
SPXVI: Słownik polszczyzny XVI wieku, red. M.R. Mayenowa (t. 1–34), K. Mrowcewicz (t. 35–39), t. 1–22, Wrocław – Warszawa – Kraków 1966–1994, t. 23–39, Warszawa 1995–2021.
View in Google Scholar
SRNG: F.P. Filin, F.P. Sorokoletov, S.A. Myznikov (red.), Slovarʹ russkih narodnyh govorov, vyp. I–XXXXIX, Leningrad / Sankt-Peterburg 1965–2016.
View in Google Scholar
SStp: S. Urbańczyk (red.), Słownik staropolski, t. I–XI, Wrocław – Warszawa – Kraków 1953–2002.
View in Google Scholar
Stec W., 2012, Lecznicze zastosowanie roślin a ich nazwy (część 1), „Czasopismo Aptekarskie” nr 8–9, s. 56–63.
View in Google Scholar
Stec W., 2021, Wpływ „doktryny sygnatur” Paracelsusa na nominację językową w botanice (na przykładzie nazw roślin zielarskich), „UWM Olsztyn Acta Neophilologica” XXIII (1), s. 35–48, https://doi.org/10.31648/an.5555. DOI: https://doi.org/10.31648/an.5555
View in Google Scholar
Steczko A., Steczko I., Składzień J., 2003, Katarrus, chrapota, ślinogorz, czyli o nazwach i leczeniu schorzeń laryngologicznych na podstawie zabytków języka polskiego z XV i XVI wieku, „Otolaryngologia Polska” LVII, nr 4, s. 295–300.
View in Google Scholar
SW: J. Karłowicz, A.A. Kryński, W. Niedźwiedzki (red.), Słownik języka polskiego, t. I–VIII, Warszawa 1900–1927.
View in Google Scholar
SWil: A. Zdanowicz, M. Bohusz Szyszko, J. Filipowicz, W. Tomaszewicz, F. Czepieliński, W. Korotyński, z udziałem B. Trentowskiego, Słownik języka polskiego, t. I–II, Wilno 1861.
View in Google Scholar
Szychowska-Boebel B., 1972, Lecznictwo ludowe na Kujawach. (Materiały i rozważania), Toruń.
View in Google Scholar
TSBM: K.K. Atrahovìč (red.), Tlumačalʹny sloǔnìk belaruskaj movy, t. I–V, Mìnsk 1977–1984.
View in Google Scholar
Tylkowa D., 1989, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat polskich. Tradycja i współczesność, Wrocław.
View in Google Scholar
Udziela M., 1891, Medycyna i przesądy lecznicze ludu polskiego. Przyczynek do etnografii polskiej, Warszawa.
View in Google Scholar
Waniakowa J., 2012, Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle słowiańskim. Zagadnienia ogólne, Kraków.
View in Google Scholar
Wielki słownik języka polskiego PAN. Geneza, koncepcja, zasady opracowania, praca zbiorowa, red. P. Żmigrodzki, M. Bańko, B. Batko-Tokarz, J. Bobrowski, A. Czelakowska, M. Grochowski, R. Przybylska, J. Waniakowa, K. Węgrzynek, Kraków 2018.
View in Google Scholar
WSJP PAN: P. Żmigrodzki (red.), Wielki słownik języka polskiego PAN, [on-line:] www.wsjp.pl (dostęp: 15 V 2023).
View in Google Scholar
Zioła: J. Bartmiński (red.), Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 2, z. 4, Lublin 2019.
View in Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
