Właściwości językowe taks wojewodzińskich dla piekarzy krakowskich z lat 1573-1630
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.20.2025.40.12Słowa kluczowe:
taksy wojewodzińskie, fonetyka historyczna , fleksja historyczna, leksyka piekarskaAbstrakt
LINGUISTIC PROPERTIES OF LOCAL TAXES FOR KRAKÓW BAKERS FROM THE YEARS (1573–1630)
In the National Archives in Kraków, within the series Libri taxarum victualium et rerum mechanicarum, under reference number 29/667/115, there is a folder containing manuscript documents of exceptional value for historical and linguistic research: Voivodeship Price Regulations for Bakers from July 15, 1573 to August 16, 1630. These regulations are subjected to a linguistic analysis in the present article which is divided into four parts. The first part addresses the generic features of the price regulations, as the structure of these documents for bakers is relatively uniform. It can be captured within a certain compositional framework, allowing the hypothesis that the regulations represented a distinct genre of official text in the 16th and 17th centuries. The second part reviews selected characteristic phonetic features of these documents, namely: the realization of nasal vowels, closed vowels, the pronunciation of e before j in the ending -ej>ėj and in the suffix of the comparative degree of adverbs, vowel changes in dependent positions (i. e., the development of i, y before l, ł into e), the influence of other half-open vowels on preceding vowels, the pronunciation of l’, the anticipation of palatalization, and the unification of consonants in terms of voicing in medial position and at word boundaries. The third part, focused on inflection, examines the following forms of adjectives and nouns: instrumental singular of the pronominal-adjectival declension; genitive, dative, and locative singular as well as genitive plural of the feminine declension; accusative singular of vowel-stem feminine nouns; the expansive use of the -ow ending from the -ŭ- declension to other masculine nouns in this case; the locative singular of the -ŏ- stem declension; remnants of the dual number in the regulations. In the fourth part, an analysis of the superlative forms of adjectives and the puzzling form jemny/odjemny is presented.
Pobrania
Bibliografia
Bardel F., 1901, Cech Piekarzy Krakowskich w czasach Rzeczypospolitej polskiej. Na podstawie ksiąg i dokumentów tego cechu, Kraków.
View in Google Scholar
Bargieł M., 1969, Cechy dialektyczne polskich zabytków rękopiśmiennych pierwszej połowy XVI wieku, „Prace Językoznawcze Komitetu Językoznawstwa PAN”, nr 55, Wrocław.
View in Google Scholar
Bostel E. (wyd.), 1891, Taryfy cen dla województwa krakowskiego z roku 1565, „Archiwum Komisji Historycznej”, t. 6, Kraków, s. 298–316.
View in Google Scholar
Chojnacki J., 2020, Zabytki rękopiśmienne z Pyzdr z drugiej połowy XVI wieku. Uwarunkowania historyczne. Właściwości językowe w kontekście tendencji rozwojowych i unifikacyjnych języka narodowego, „Językoznawstwo. Współczesne Badania, Problemy i Analizy Językoznawcze” 1 (14), s. 163–191. DOI: https://doi.org/10.25312/2391-5137.14/2020_11jch
View in Google Scholar
Dunaj B., 1975, Język polski najstarszej doby piśmiennej (XII–XIII w.), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Językoznawcze”, z. 46, Kraków.
View in Google Scholar
Dunaj B., 2021, Kształtowanie się polskiego języka literackiego, Kraków. DOI: https://doi.org/10.12797/9788381382090
View in Google Scholar
Falniowska-Gradowska A., 1993, Podwojewodowie województwa krakowskiego w XVI do XVIII wieku, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny. Prace Historyczne” 16, z. 158, s. 143–202.
View in Google Scholar
Frąś M., 2019, Taksa wojewodzińska Zbąszynia w XVIII w. jako źródło do badań nad historią gospodarczą miasta szlacheckiego, „Przegląd Archiwalno-Historyczny” t. 6, s. 125–131. DOI: https://doi.org/10.4467/2391-890XPAH.19.007.14936
View in Google Scholar
Klemensiewicz Z., 1980, Historia języka polskiego, „Z Prac Instytutu Badań Literackich PAN”, Warszawa.
View in Google Scholar
Knapski: G. Knapiusz, Thesaurus polono-latino-graecus seu promptuarium linguae Latinae et Graecae […], t. I–II, Kraków 1621.
View in Google Scholar
Kuraszkiewicz W., 1986, Pochodzenie polskiego języka literackiego w świetle wyników dialektologii historycznej, [w:] idem, Polski język literacki. Studia nad historią i strukturą, Warszawa–Poznań, s. 51–128.
View in Google Scholar
Lepszy K., 1953, Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od XVI w. do poł. XIX w., Wrocław.
View in Google Scholar
Lindertówna B., 1957, Końcówka gen.-dat.-loc. sg -e i -ej w odmianie zaimkowo-przymiotnikowej rodzaju żeńskiego, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” 2, s. 139–182.
View in Google Scholar
Lisowski T., 2001, Grafia druków polskich z 1521 i 1522 roku. Problemy wariantywności i normalizacji, „Filologia Polska”, nr 68, Poznań.
View in Google Scholar
Niemcewicz J.U., 1822, Taxa żywności etc. w Krakowie w r. 1573, [w:] Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze z rękopismów, tudzież dzieł w różnych językach o Polszcze wydanych oraz z listami oryginalnemi królów i znakomitych ludzi w kraju naszym, t. 3, Warszawa, s. 449–484.
View in Google Scholar
Osiewicz M., 2020, Oznaczanie palatalności „l” w drukach polskich z XVI wieku, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza” t. 27 (47), nr 2, s. 113–128. DOI: https://doi.org/10.14746/pspsj.2020.27.2.7
View in Google Scholar
Pelc J., 1935, Ceny w Krakowie w latach 1369–1600, „Badania z Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, nr 14, Lwów.
View in Google Scholar
Piekosiński F. (wyd.), 1879, Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa 1257–1506, cz. 1, „Monumenta Medii Aevi Historica Res Gestas Poloniae Illustrantia”, t. 5, „Wydawnictwa Komisji Historycznej Akademii Umiejętności w Krakowie”, nr 13, Kraków.
View in Google Scholar
Rospond S., 1957, Dawność mazurzenia w świetle grafiki staropolskiej, „Prace Językoznawcze Komitetu Językoznawstwa PAN”, 15, Wrocław.
View in Google Scholar
SJP XVII–XVIII: W. Gruszczyński (red.), Elektroniczny słownik języka polskiego XVII i XVIII wieku, [on-line:] http://sxvii.pl (dostęp: 2–15 V 2025).
View in Google Scholar
Skulina T., 1964, Rozwój grup spółgłosek zwarto-szczelinowych w języku polskim, „Prace Komisji Językoznawczej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk”, t. 1, z. 3, Poznań.
View in Google Scholar
SL: S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. I–VI, Warszawa 1807–1814.
View in Google Scholar
SPXVI: Słownik polszczyzny XVI wieku, t. I–IV, red. komitet redakcyjny, t. V–XVII, red. M.R. Mayenowa, t. XVIII–XXXIV, red. F. Pepłowski, t. XXXV–XXXVI, red. K. Mrowcewicz, P. Potoniec, t. XXXVII, red. P. Potoniec, t. XXXVIII–XXXIX, red. K. Mrowcewicz, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966‒2021.
View in Google Scholar
Stieber Z., 1966, Historyczna i współczesna fonologia języka polskiego, Warszawa.
View in Google Scholar
Tomaszewski E., 1934, Ceny w Krakowie w latach 1601–1795, „Badania z Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, nr 15, Lwów.
View in Google Scholar
Ulanowski B. (wyd.), 1892, Kilka zabytków ustawodawstwa królewskiego i wojewodzińskiego w przedmiocie handlu i ustanawiania cen, „Archiwum Komisji Prawniczej”, t. 1, Kraków, s. 37–144.
View in Google Scholar
Wiśniewska H., 1975, Polszczyzna przemyska wieków XVII–XVIII, „Prace Językoznawcze Komitetu Językoznawstwa PAN”, 78, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.
View in Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Sylwia Przęczek-Kisielak

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
