Polska grzeczność językowa w XXI w.: problemy, kierunki i metodologie badań
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.21.2026.42.09Słowa kluczowe:
grzeczność językowa, norma grzecznościowa, zmiany w komunikacji, język inkluzywny, prosty językAbstrakt
CHALLENGES IN RESEARCH ON CONTEMPORARY LINGUISTIC POLITENESS
The text discusses the challenges in contemporary research on Polish linguistic politeness. Classical studies described a relatively coherent model of politeness norms. Today, however, the situation is different – language, culture, and social relations are changing dynamically, and researchers have access to new methodologies and analytical tools. The author outlines three areas that pose the greatest challenges for scholars of contemporary Polish linguistic politeness. The first is the destabilization of norms, which concerns both changes in the principles of linguistic politeness and debates surrounding the very concept of a ‘norm’. The second is the expansion of the research field (studies on linguistic politeness cannot ignore new phenomena such as inclusive language and plain language). The third area discussed relates to contemporary research methodologies, which emphasize the contextuality, relationality, and subjectivity of politeness evaluations.
Pobrania
Bibliografia
Bąba S., 1989, Innowacje frazeologiczne współczesnej polszczyzny, „Filologia Polska – Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu”, nr 37, Poznań.
View in Google Scholar
Bielska B., 2020, „Prawo do nienaznaczania”. O języku w badaniach i o kilku sposobach budowania zespołów, które mogą ten język poprawić, „Przegląd Socjologiczny” nr 69 (3), s. 169–188, https://doi.org/10.26485/PS/2020/69.3/8. DOI: https://doi.org/10.26485/PS/2020/69.3/8
View in Google Scholar
Brown P., Levinson S.C., 1978/1987, Universals in Language Usage: Politeness Phenomena, [w:] E.N. Goody (red.), Questions and Politeness: Strategies in Social Interaction, Cambridge, s. 56–311; [przedr. w:] iidem, Politeness: Some Universals in Language Usage, „Studies in Interactional Sociolinguistics”, 4, Cambridge, https://doi.org/10.1017/CBO9780511813085. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511813085
View in Google Scholar
Buttler D., 1985, Zróżnicowanie współczesnej normy językowej, „Prasa Techniczna” nr 3, s. 18–27.
View in Google Scholar
Charzyńska E., Dębowski Ł., Gruszczyński W., Hadryan M., 2015, Historia badań nad zrozumiałością tekstu polskiego, [w:] W. Gruszczyński, M. Ogrodniczuk (red.), Jasnopis, czyli mierzenie zrozumiałości polskich tekstów użytkowych, Warszawa, s. 28–37.
View in Google Scholar
Chlebda W., 1991, Elementy frazematyki: wprowadzenie do frazeologii nadawcy, „Studia i Monografie – Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Śląskich w Opolu”, nr 180, Opole.
View in Google Scholar
Chlebda W., 2005, Szkice o skrzydlatych słowach. Interpretacje lingwistyczne, „Studia i Monografie – Uniwersytet Opolski”, nr 356, Opole.
View in Google Scholar
Chojnacka-Kuraś M., 2024, Grubancypacja jako struktura słowotwórcza i pojęciowa w polskim dyskursie o otyłości, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica” 58 (2), s. 103–122, https://doi.org/10.18778/0208-6077.58.2.06. DOI: https://doi.org/10.18778/0208-6077.58.2.06
View in Google Scholar
Dąbkowska A., 2023, Zmiany w polskim modelu grzeczności na przykładzie językowych sposobów zwracania się firm do klientów w mediach społecznościowych, „Poradnik Językowy” 3, s. 66–78, https://doi.org/10.33896/PorJ.2023.3.5. DOI: https://doi.org/10.33896/PorJ.2023.3.5
View in Google Scholar
Dąbkowska A., 2025, Stygmatyzacja osób chorujących na otyłość w komunikacji internetowej, „Poradnik Językowy” 10, s. 46–61, https://doi.org/10.33896/PorJ.2025.10.5. DOI: https://doi.org/10.33896/PorJ.2025.10.5
View in Google Scholar
Eelen G., 2001, A Critique of Politeness Theories, „Encounters”, t. 1, Manchester.
View in Google Scholar
Fliciński P., 2011, Innowacje frazeologiczne w świetle danych korpusowych, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza” t. 18 (38), z. 2, s. 9–19, https://doi.org/10.14746/pspsj.2011.18.2.1. DOI: https://doi.org/10.14746/pspsj.2011.18.2.1
View in Google Scholar
Grażul-Luft A., Piekot T., 2025, Między przystępnością a nakłanianiem. Wykorzystanie efektu H2H w badaniach komunikacji marek, „Stylistyka” nr XXXV, s. 299–323, https://doi.org/10.25167/Stylistyka35.2025.16. DOI: https://doi.org/10.25167/Stylistyka35.2025.16
View in Google Scholar
Gruszczyński W., Ogrodniczuk M. (red.), 2015, Jasnopis, czyli mierzenie zrozumiałości polskich tekstów użytkowych, Warszawa.
View in Google Scholar
Hebal-Jezierska M., 2019, Wybrane problemy związane z wprowadzeniem prostego języka, „Oblicza Komunikacji” nr 11, s. 17–26, https://doi.org/10.19195/2083-5345.11.2. DOI: https://doi.org/10.19195/2083-5345.11.2
View in Google Scholar
Huszcza R., 2006, Honoryfikatywność. Gramatyka, pragmatyka, typologia, Warszawa.
View in Google Scholar
Kępa-Figura D., 2022, Grzeczność w mediach społecznościowych – projekt procedury badawczej, „Roczniki Humanistyczne” t. LXX, z. 6, s. 97–112, https://doi.org/10.18290/rh22706.5. DOI: https://doi.org/10.18290/rh22706.5
View in Google Scholar
Kiełbiewska A., 2022, Grzeczność językowa jako narzędzie kształtowania etosu mówcy w wypowiedziach współczesnych polskich polityków, „Res Rhetorica” t. 9, nr 2, s. 61–83, https://doi.org/10.29107/rr2022.2.4. DOI: https://doi.org/10.29107/rr2022.2.4
View in Google Scholar
Kita M., 2005, Językowe rytuały grzecznościowe, Katowice.
View in Google Scholar
Kita M., 2016, „Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna”. O wielości odmian grzeczności językowej, „Postscriptum Polonistyczne” t. 17, nr 1, s. 193–212.
View in Google Scholar
Kłosińska K., 2017, Istnienie i kształt normy językowej po przełomie cyfrowym, „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego” LXXIII, s. 81–90.
View in Google Scholar
Kłosińska K., 2018, Czy jeszcze istnieje norma frazeologiczna?, [w:] A. Pstyga, T. Kananowicz, M. Buchowska (red.), Słowo z perspektywy językoznawcy i tłumacza, t. VII: Frazeologia z perspektywy językoznawcy i tłumacza, Gdańsk, s. 17–29.
View in Google Scholar
Kłosińska K., 2020, Archipelag normatywny w przestrzeni przepływów, [w:] A. Hącia, K. Kłosińska, P. Zbróg (red.), Polszczyzna w dobie cyfryzacji, Warszawa, s. 97–103.
View in Google Scholar
Kłosińska K., Hącia A., Mandes S., Adamczyk M., Kiełpińska K., 2017, Postawy wobec języka. Raport z badań przeprowadzonych w ramach programu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Obserwatorium Kultury” 2016–2017, Warszawa, [on-line:] http://postawywobecjezyka.uw.edu.pl (dostęp: 23 II 2026).
View in Google Scholar
Koczy J., Kania T., Kubanek O., Damek D., Skrzypczyńska E., Dzwonek E., 2025, Język inkluzywny w oczach pracowników z pokolenia X: postawy i emocje wobec feminatywów, prostego języka i komunikacji wewnętrznej uwzględniającej różnorodność kulturową w organizacji, „Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu” t. 69, nr 3, s. 52–65, https://doi.org/10.15611/pn.2025.3.04. DOI: https://doi.org/10.15611/pn.2025.3.04
View in Google Scholar
Kołodziejek E., 2022, Normatywne aspekty komunikacji inkluzywnej, „Studia Językoznawcze.
View in Google Scholar
Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny” t. 21, s. 23–34, https://doi.org/10.18276/sj.2022.21-02. DOI: https://doi.org/10.18276/sj.2022.21-02
View in Google Scholar
Kozioł-Chrzanowska E., 2025, Prosty język w urzędzie – największe wyzwania. Z czym (nie) radzą sobie twórcy tekstów, „Poradnik Językowy” 821 (2), s. 121–131, https://doi.org/10.33896/PorJ.2025.2.6. DOI: https://doi.org/10.33896/PorJ.2025.2.6
View in Google Scholar
Kurkowska H., 1977, Polityka językowa a zróżnicowanie społeczne współczesnej polszczyzny, „Socjolingwistyka” 1, s. 17–25.
View in Google Scholar
Lakoff R., 1977, What You Can Do with Words: Politeness, Pragmatics and Performatives, [w:] A. Rogers, R. Wall, J. Murphy (red.), Proceedings of the Texas Conference on Performatives, Presuppositions and Implicatures, https://eric.ed.gov/?id=ED140617, Arlington, s. 79–106.
View in Google Scholar
Leech G.N., 1983, Principles of Pragmatics, „Longman Linguistics Library”, 30, London.
View in Google Scholar
Lewicki A.M., 1982, Problemy metodologiczne wariantywności związków frazeologicznych, [w:] A.M. Lewicki (red.), Stałość i zmienność związków frazeologicznych, Lublin, s. 37–46.
View in Google Scholar
Liberek J., Ruta-Korytowska K., 2022, Prosty język w pismach urzędowych. Poradnik dla osób pracujących w Urzędzie Miasta Poznania oraz w miejskich jednostkach organizacyjnych, Poznań.
View in Google Scholar
Locher M.A., Watts R.J., 2005, Politeness Theory and Relational Work, „Journal of Politeness Research” t. 1 (1), s. 9–33, https://doi.org/10.1515/jplr.2005.1.1.9. DOI: https://doi.org/10.1515/jplr.2005.1.1.9
View in Google Scholar
Łaziński M., 2023, Feminatywy oraz inne spory o słowa. Próba diagnozy i propozycje pozytywne, „Socjolingwistyka” t. 37, nr 1, s. 345–368, https://doi.org/10.17651/SOCJOLING.37.19. DOI: https://doi.org/10.17651/SOCJOLING.37.19
View in Google Scholar
Marcjanik M., 1997, Polska grzeczność językowa, Kielce.
View in Google Scholar
Marcjanik M., 2007, Grzeczność w komunikacji językowej, Warszawa.
View in Google Scholar
Marcjanik M., 2009, Mówimy uprzejmie. Poradnik językowego savoir-vivre’u, Warszawa.
View in Google Scholar
Marcjanik M., 2020, Słownik językowego savoir-vivre’u, Warszawa. DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323540717
View in Google Scholar
Markowski A., 1995, Uwagi wstępne, [w:] A. Markowski (red.), Praktyczny słownik poprawnej polszczyzny nie tylko dla młodzieży, „Słowniki Języka Polskiego”, Warszawa, s. 9–16.
View in Google Scholar
Miodek J., Maziarz M., Piekot T., Poprawa M., Zarzeczny G., 2010, Jak pisać o Funduszach Europejskich?, Warszawa, https://doi.org/10.5281/zenodo.3747511.
View in Google Scholar
Niewiara A., 2025, Polska etykieta językowa dziś, [w:] M. Błaszak, S. Sojda (red.), Folia Philologica Macedono-Polonica, t. 11, Katowice, s. 73–84.
View in Google Scholar
Ożóg K., 1984, Grzecznościowe akty mowy, [w:] B. Dunaj, K. Ożóg (red.), Studia nad polszczyzną mówioną Krakowa, t. 2, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Językoznawcze”, z. 79, Kraków, s. 147–157.
View in Google Scholar
Ożóg K., 1990, Zwroty grzecznościowe współczesnej polszczyzny mówionej (na materiale języka mówionego mieszkańców Krakowa), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Językoznawcze”, z. 98, Warszawa–Kraków.
View in Google Scholar
Ożóg K., 2005, Współczesny model polskiej grzeczności językowej, [w:] A. Dąbrowska, A. Nowakowska (red.), Życzliwość i agresja w języku i kulturze, „Acta Universitatis Wratislaviensis”, nr 2796; „Język a Kultura”, t. 17, Wrocław, s. 9–15.
View in Google Scholar
Ożóg K., 2014, Współczesna polska grzeczność językowa a postmodernizm, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica” 9, s. 49–60.
View in Google Scholar
Piechnik A., 2021, Grzecznościowe formuły pożegnalne stosowane w sytuacji oficjalnej (na przykładzie e-maili nauczycieli do rodziców), „Język Polski” CI, z. 4, s. 90–99, https://doi.org/10.31286/JP.101.4.7. DOI: https://doi.org/10.31286/JP.101.4.7
View in Google Scholar
Piela A., 2024, Wariantywność związków frazeologicznych w dawnej i dzisiejszej polszczyźnie, „Polonica” t. XLIV, s. 91–104, https://doi.org/10.17651/POLON.44.6. DOI: https://doi.org/10.17651/POLON.44.6
View in Google Scholar
Rosińska-Mamej A., 2020, (Nie)grzeczność w kontaktach z ludźmi starszymi, „Res Rhetorica” t. 7, nr 3, s. 31–46, https://doi.org/10.29107/rr2020.3.3. DOI: https://doi.org/10.29107/rr2020.3.3
View in Google Scholar
Ryszkiewicz M., 2020, Grzeczność akademicka. Retoryczna analiza recenzji w postępowaniu habilitacyjnym, „Res Rhetorica” t. 7, nr 3, s. 16–31, https://doi.org/10.29107/rr2020.3.2. DOI: https://doi.org/10.29107/rr2020.3.2
View in Google Scholar
Sikora K., 2010, Grzeczność językowa wsi. Cz. 1: System adresatywny, Kraków.
View in Google Scholar
Sikora K., 2023, Polska grzeczność językowa – dawniej i dziś, „Studia Pigoniana” t. 6, nr 6, s. 35–48, https://doi.org/10.12775/SP.2023.002. DOI: https://doi.org/10.12775/SP.2023.002
View in Google Scholar
Skaryszewska A., 2022, Ruch prostego języka w Polsce w latach 2012–2022, „Poradnik Językowy” 8, s. 64–80, https://doi.org/10.33896/PorJ.2022.8.5. DOI: https://doi.org/10.33896/PorJ.2022.8.5
View in Google Scholar
Skorupka S., 1972, Idiomatyzmy frazeologiczne we współczesnej polszczyźnie, „Poradnik Językowy” 3, s. 121–132.
View in Google Scholar
Skorupka S., 1986, Zagadnienie wariantu frazeologicznego, „Prace Filologiczne” nr 33, s. 149–153.
View in Google Scholar
Skowronek B., 2020, Nowe media a funkcjonowanie dyskursu społecznego, [w:] A. Hącia, K. Kłosińska, P. Zbróg (red.), Polszczyzna w dobie cyfryzacji, Warszawa, s. 7–15.
View in Google Scholar
Sztabnicka-Gradowska E., 2019, Współczesne teorie grzeczności językowej i ich wpływ na badania w obszarze glottodydaktyki polonistycznej, „Acta Universitatis Lodziensis.
View in Google Scholar
Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców” t. 26, s. 97–119, http://doi.org/10.18778/0860-6587.26.06. DOI: https://doi.org/10.18778/0860-6587.26.06
View in Google Scholar
Wróż A., 2019, Relacyjność w reklamacjach na Facebooku (na przykładzie ING Banku Śląskiego i mBanku), „Oblicza Komunikacji” nr 11, s. 235–247, https://doi.org/10.19195/2083-5345.11.15. DOI: https://doi.org/10.19195/2083-5345.11.15
View in Google Scholar
Zarzeczny G., Piekot T., 2017, Przystępność tekstów urzędowych w internecie, Wrocław, [on-line:] https://www.atutoficyna.pl/open-access?wid=51&func=productPage&pid=638 (dostęp: 23 II 2026).
View in Google Scholar
Zdunkiewicz-Jedynak D., 2021, Poprawne vs. właściwe użycia języka. Uwagi w kontekście Słownika właściwych użyć języka, „Język Polski” CI, z. 2, s. 5–16, https://doi.org/10.31286/JP.101.2.1. DOI: https://doi.org/10.31286/JP.101.2.1
View in Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Ewa Kozioł-Chrzanowska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
