Od dozorcy w szkole do funkcyjnego więźnia. Rzecz o kalefaktorze w polszczyźnie
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.21.2026.42.16Słowa kluczowe:
słownictwo rzadkie, polszczyzna ogólna, gwary polskie, odmiany środowiskoweAbstrakt
FROM A SCHOOL JANITOR TO A PRISONER SERVING A SPECIFIC ROLE. A STORY ABOUT A KALEFAKTOR IN POLISH LANGUAGE
Kalefaktor (also in the forms kalifaktor, kalafaktor), and in dialects, additionally kalfaktor (also in slang) and kelfaktór in the Polish language – historical and contemporary, general and dialectal or slang – is limited-used word, and therefore little known. It has been documented since the late 16th century. Originally, according to the Medieval Latin etymon calefactor, the term was used to refer to a school janitor whose main duty was to stoke the furnace. In the first half of the 20th century, the term was adopted into prison slang to refer to a prisoner who maintained order and distributed meals. 20th-century studies of Polish dialects document it in three additional meanings – besides the prison – related one: ‘corporal’s assistant in the military’ (Opole); ‘a person who helps out at the inn’ (Słupsk County) and ‘a man who acts as a matchmaker; a matchmaker’ (Oleśnica County). It is surprising that, despite changing realities, this word has remained in use to this day.
Pobrania
Bibliografia
AJW: Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski, red. Z. Sobierajski, J. Burszta (t. I–VI), Z. Sobierajski (t. VII–XI); t. I–VII: Wrocław 1979–1992, t. VIII–XI: Poznań 1994–2005.
View in Google Scholar
Brzezina M., 1990, Zza krat i bram więziennych Marcelego Dąbrowskiego, „Socjolingwistyka” nr 9, s. 119–127.
View in Google Scholar
Dąbrowski M., 1924, Z za krat i bram więziennych. Djalogi z życia więzniów, z przedmową b. Ministra Sprawiedliwości, profesora Uniw. Warsz. p. W. Makowskiego, Warszawa.
View in Google Scholar
ES: Z. Gloger, Encyklopedja staropolska ilustrowana, t. I–IV, przedruk fotoof fsetowy, Warszawa 1958 [wyd. I: Warszawa 1900–1903].
View in Google Scholar
KorBa: Elektroniczny korpus tekstów polskich z XVII i XVIII w., [on-line:] https://korba.edu.pl/query_corpus/ (dostęp: 20 II 2026).
View in Google Scholar
KoszPog: S. Koszyk, Pogwarki opolskie, Katowice 1959.
View in Google Scholar
KSGP: Kartoteka Słownika gwar polskich PAN, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków, [on-line:] https://rcin.org.pl/ijp/dlibra/publication/37156 (dostęp: 25 II 2026).
View in Google Scholar
KwOp II 1: S. Koszyk, Wyzwiska, przezwiska i dosadne wyrażenia Opolan, „Kwartalnik Opolski” II, nr 1, 1956, s. 107–120.
View in Google Scholar
KwOp III 2: S. Koszyk, O gwarze wojouków opolskich, „Kwartalnik Opolski” III, nr 2, 1957, s. 168–184.
View in Google Scholar
Milewski S., 1971, Gwara przestępcza i jej przenikanie do języka ogólnego, „Poradnik Językowy” 2, s. 92–101.
View in Google Scholar
MPKJ VI: M. Rudnicki, Przyczynki do gramatyki i słownika narzecza słowińskiego, Kraków 1913.
View in Google Scholar
Oryńska A., 1991, Kategorie semantyczne leksyki języka potocznego i gwary więziennej, [w:] J. Puzynina, J. Bartmiński (red.), Język a kultura, t. 2: Zagadnienia leksykalne i aksjologiczne, Wrocław, s. 81–106.
View in Google Scholar
Rembiszewska D.K., 2007, Słownik dialektu knyszyńskiego Czesława Kudzinowskiego, Łomża.
View in Google Scholar
SArgot: S. Kania, Słownik argotyzmów, Warszawa 1995.
View in Google Scholar
SGP: Słownik gwar polskich, red. M. Karaś (Źródła, t. I), J. Reichan (t. II–V), J. Okoniowa (t. VI–IX, z. 2), R. Kucharzyk (t. IX, z. 2 – t. X, z. 4); t. I–V: Wrocław 1977–1998, t. VI–XI, z. 1: Kraków 2001–2025.
View in Google Scholar
SGŚD: K. Stępniak, Słownik gwar środowisk dewiacyjnych, Warszawa 1986.
View in Google Scholar
SJPD: W. Doroszewski (red.), Słownik języka polskiego, t. I–XI, Warszawa 1958–1969.
View in Google Scholar
SŁP: J. Korpanty (red.), Słownik łacińsko-polski, t. I–II, Warszawa 2001–2003.
View in Google Scholar
SŁŚ: Słownik łaciny średniowiecznej w Polsce, red. M. Plezia (t. I–VI), K. Weyssenhoff-Brożkowa (t. VII), K. Weyssenhoff-Brożkowa, M. Rzepiela (t. VIII), Wrocław–Kraków 1953–2024 [paginacja odnosi się do szpalt].
View in Google Scholar
SMiTK: W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2021.
View in Google Scholar
SPLP: Słownik polskich leksemów potocznych, red. W. Lubaś (t. I–VII), W. Lubaś, K. Skowronek (t. VIII–X), Kraków 2001–2016.
View in Google Scholar
SPXVI: Słownik polszczyzny XVI wieku, red. komitet redakcyjny (t. I–IV), M.R. Mayenowa (t. V–XVII), F. Pepłowski (t. XVIII–XXXIV), K. Mrowcewicz, P. Potoniec (t. XXXV–XXXIX), Wrocław–Warszawa–Kraków 1966–2021, [on-line:] https://spxvi.edu.pl/wersja-cyfrowa/ (dostęp: 20 II 2026).
View in Google Scholar
SPXVII: W. Gruszczyński, M. Majdak (red.), Elektroniczny słownik języka polskiego XVII i XVIII wieku, [on-line:] https://sxvii.pl/ (dostęp: 20 II 2026).
View in Google Scholar
Stasiuk A., 1992, Mury Hebronu, Warszawa.
View in Google Scholar
STGP: K. Stępniak, Słownik tajemnych gwar przestępczych, Londyn 1993.
View in Google Scholar
SW: J. Karłowicz, A.A. Kryński, W. Niedźwiedzki (red.), Słownik języka polskiego, t. I–VIII, Warszawa 1900–1927.
View in Google Scholar
SWil: A. Zdanowicz (red.), Słownik języka polskiego, t. I–II, Wilno 1861.
View in Google Scholar
USJP: S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. I–IV, Warszawa 2003.
View in Google Scholar
Wielki słownik języka polskiego PAN. Geneza, koncepcja, zasady opracowania, praca zbiorowa, red. P. Żmigrodzki, M. Bańko, B. Batko-Tokarz, J. Bobrowski, A. Czelakowska, M. Grochowski, R. Przybylska, J. Waniakowa, K. Węgrzynek, Kraków 2018.
View in Google Scholar
WSJP PAN: P. Żmigrodzki (red.), Wielki słownik języka polskiego, [on-line:] https://wsjp.pl/ (dostęp: 22 II 2026).
View in Google Scholar
WSN-P: J. Piprek, J. Ippoldt, Wielki słownik niemiecko-polski, t. I–II z suplementem, Warszawa 1985.
View in Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Emil Popławski

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
