Zagadka bratka. Nazwa jako narzędzie językowego porządkowania świata
DOI:
https://doi.org/10.12797/LV.14.2019.27.13Keywords:
ethnolinguistics, linguistic image of the world, models (botanical and cultural) of the names of Viola tricolorAbstract
The Pansy Puzzle. Name as a Tool of Linguistic Ordering of the World
The paper analyses Polish names for ‘wild pansy’. Two fitonymic models have been reconstructed: a botanical, and a cultural one. The former is represented by the Linnean name Viola tricolor; the latter also refers to the botanical characteristics of the plant, but can be reinterpreted in accordance with the knowledge of the world which is fixed, and conventionalized, in the given community. This is an internally diversified model, dynamic, open to the influence of other cultures, and determined by the context. Among others, it is realized by names connected to family relationships, such as macoszki ‘stepmothers’ which refers to Germanic beliefs, or brat ‘brother’ and siostra ‘sister’ related to Eastern and Western Slavic culture.
Downloads
References
Bartmiński J., 2000, Rzeka w językowo-kulturowym obrazie świata Polaków, [w:] J. Kułtuniak (red.), Rzeki. Kultura – cywilizacja – historia, t. IX, Katowice, s. 41–54.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2009, Aspects of Cognitive Ethnolinguistics, red. J. Zinken, tłum. A. Głaz, Londyn.
View in Google Scholar
Bartmiński J., 2010, Pojęcie „językowy obraz świata” i sposoby jego operacjonalizacji, [w:] P. Czapliński, A. Legeżyńska, M. Telicki (red.), Jaka antropologia literatury jest dzisiaj możliwa?, Poznań, s. 155–178.
View in Google Scholar
BeckSym: U. Becker, Enciclopedia de los símbolos, tłum. J.A. Bravo, Barcelona 2008.
View in Google Scholar
BiedLek: H. Biedermann, Leksykon symboli, tłum. J. Rubinowicz, Warszawa 2001.
View in Google Scholar
BudzSłow: W. Budziszewska, Słowiańskie słownictwo dotyczące przyrody żywej, Wrocław 1965.
View in Google Scholar
Chodurska H., 2013, Bratki i siostrzyczki, macoszki, sierotki i wdówki, czyli jeszcze o nazwach Viola tricolor (L.) w językach słowiańskich, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Russologica” 6, s. 4–15.
View in Google Scholar
Chodurska H., 2014, Rośliny o dwubarwnych kwiatach w podaniach i nomenklaturze Słowian Wschodnich, „Studia Językoznawcze” 13, s. 39–50.
View in Google Scholar
CirSym: J.E. Cirlot, Słownik symboli, tłum. I. Kania, Kraków 2000.
View in Google Scholar
Czeczot J., 1840, Piosnki wieśniacze znad Dźwiny. Książeczka 3, Wilno.
View in Google Scholar
Gaylor A.L. (red.), 2011, Women without Superstition. No Gods – No Masters. The Collected Writings of Women Freethinkers of the Nineteenth and Twentieth Centuries, Michigan.
View in Google Scholar
Grimm J., 1864–1890, Kleinere Schriften: Im 8 Bd., Berlin.
View in Google Scholar
Grzegorczykowa R., 1999, Pojęcie językowego obrazu świata, [w:] J. Bartmiński (red.), Językowy obraz świata, Lublin, s. 43–45.
View in Google Scholar
Handke K., 1992/1997, Łacińska terminologia a polskie słownictwo botaniczne, [w:] eadem, Rozważania i analizy językoznawcze. Wybór prac wydany z okazji 65. urodzin Autorki, Warszawa, s. 165–172.
View in Google Scholar
Handke K., 1993/1997, Polskie nazewnictwo botaniczne oczami językoznawcy, [w:] eadem, Rozważania i analizy językoznawcze. Wybór prac wydany z okazji 65. urodzin Autorki, Warszawa, s. 173–185.
View in Google Scholar
Henslowa M., 1976, Z badań nad wiedzą ludową o roślinach, I. Hypericum perforatum L. – Dziurawiec zwyczajny, „Slavia Antiqua” 23, s. 228–250.
View in Google Scholar
HerdLek: M. Oesterreicher-Mollwo (oprac.), Leksykon symboli, tłum. J. Prokopiuk, Warszawa 1992.
View in Google Scholar
Ivanov V.V., Toporov V.N., 1974, Issledovaniâ v oblasti slavânskih drevnostej, Moskva.
View in Google Scholar
KąśILG: J. Kąś, Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej, t. I–II, Bukowina Tatrzańska – Nowy Sącz 2015.
View in Google Scholar
KąśSGO: J. Kąś, Słownik gwary orawskiej, t. I–II, wyd. II, Kraków 2011.
View in Google Scholar
Kolosova V.B., 2005, Ivan-da-marja, [w:] P. Anttonen (red.), The Russian Speaking Minorities in Estonia and Latvia, „Pro-Ethnologia” 19, Tartu, s. 87–95.
View in Google Scholar
Kolosova V.B., 2009, Leksika i simvolika slavânskoj narodnoj botaniki. Ètnolingvističeskij aspekt, Moskva.
View in Google Scholar
Krogmann W., 1954, Stiefmütterchen. Ein Beitrag zur Pflanzennamenkunde, „Suomalaisen Tiedeakatemian Toimituksia. Annales Academiae scientiarum Fennicae Sarja”, ser. B Nide, t. 84, 15, Helsinki, s. 199–240.
View in Google Scholar
KrzPBL: J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. I–II, Wrocław 1962–1963.
View in Google Scholar
Machek V., 1957, Česká a slovenská jména rostlin, Praha.
View in Google Scholar
MacMit: M.I. Macioti, Mity i magie ziół. Czy kwiaty i liście, zapachy i znaki zodiaku wpływają na stosunki między ludźmi? Odpowiedź tradycji mitu i literatury u progu Trzeciego Tysiąclecia, tłum. I. Kania, Kraków 1998.
View in Google Scholar
Mierzwińska-Hajnos A., 2010, The Linguistic Worldview Revisited. A Cognitive Analysis of Plant Terms, „Poznań Studies in Contemporary Linguistics” 46, nr 4, s. 457–479, [on-line:] https://doi.org/10.2478/v10010-010-0023-5. DOI: https://doi.org/10.2478/v10010-010-0023-5
View in Google Scholar
Mierzwińska-Hajnos A., 2017, Fuga daemonum, czyli dziurawiec jako amalgamat pojęciowy. Studium kognitywne, „Etnolingwistyka” 29, s. 31–45, [on-line:] http://dx.doi.org/10.17951/et.2017.29.31.
View in Google Scholar
MifTok: S.A. Tokarev (red.), Mify narodov mira. Enciklopedija, t. I–II, Moskva 1980–1982.
View in Google Scholar
MuszRoś: J. Muszyński, Roślinne leki ludowe, Warszawa 1956.
View in Google Scholar
Nepop-Aidachyc L., 2014, Stereotypical Characteristics of the Pansy (Viola tricolor) in the Polish Language and Culture, „Europa Orientalis” 33, s. 331–342.
View in Google Scholar
Niebrzegowska-Bartmińska S., 2010, Sakronimy w polskim ludowym obrazie ziół, [w:] H. Pelc (red.), W świecie nazw. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Czesławowi Kosylowi, Lublin, s. 277–289.
View in Google Scholar
Ostaszewska D., Sławkowa E., 1999, Procesy nazwotwórcze a językowy obraz świata (na materiale średniowiecznej terminologii botanicznej), [w:] A. Pajdzińska, P. Krzyżanowski (red.), Przeszłość w językowym obrazie świata, Lublin, s. 149–162.
View in Google Scholar
Pelcowa H., 2001, Nazwy roślin w świadomości językowej ludności wiejskiej, [w:] A. Dąbrowska, I. Kamińska-Szmaj (red.), Świat roślin w języku i kulturze, „Język a Kultura”, t. 16, Wrocław, s. 66–116.
View in Google Scholar
Piekarczyk D., 2004, Kwiaty we współczesnym językowym obrazie świata, Lublin.
View in Google Scholar
PlMiędz: A. Pleszczyński, Bojarzy Międzyrzeccy. Studium etnograficzne, Warszawa 1892.
View in Google Scholar
Rogowska E., 1994, Pluralne nazwy roślin w słowniku gwar kaszubskich B. Sychty, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego”, „Prace Językoznawcze” 90–20, s. 181–187.
View in Google Scholar
Rogowska E., 1998, Z kaszubskiego zielnika: bratki polne, „Pomerania” 4, s. 60–62.
View in Google Scholar
RostProw: J. Rostafiński, Prowincjonalne, polskie nazwy roślin XVIII w., z Prus Książęcych, Kraków 1904.
View in Google Scholar
SEBor: W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005.
View in Google Scholar
SEBr: A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970.
View in Google Scholar
SGK: B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. I–VII, Wrocław 1967–1976.
View in Google Scholar
SGLub: H. Pelcowa, Słownik gwar Lubelszczyzny, t. V: Świat roślin, Lublin 2017.
View in Google Scholar
SGP: Słownik gwar polskich, red. M. Karaś (Źródła, t. 1), J. Reichan (t. 2–9, z. 2), S. Urbańczyk (t. 2–5), J. Okoniowa (t. 6–9, z. 2), B. Grabka (t. 7–9, z. 2), R. Kucharzyk (t. 9, z. 2), t. 1–3: Wrocław – Warszawa – Kraków 1977–1991, t. 4–9, z. 4: Kraków 1992–2017.
View in Google Scholar
SGŚ: B. i A. Podgórscy, Słownik gwar śląskich. Godómy po naszemu, czyli po śląsku, Katowice 2008.
View in Google Scholar
SGŚC: J. Wronicz (red.), Słownik gwarowy Śląska Cieszyńskiego, Wisła – Ustroń 1995.
View in Google Scholar
SInd: A.M. Kempiński, Słownik mitologii ludów indoeuropejskich, Poznań 1993.
View in Google Scholar
SKarł: J. Karłowicz, Słownik gwar polskich, t. I–VI (t. IV–VI do druku przygot. J. Łoś), Kraków 1900–1911.
View in Google Scholar
Skubalanka T., 2009, Polskie nazewnictwo roślin. Struktura zbioru, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, „Sectio FF: Philologiae” t. 27, s. 129–144.
View in Google Scholar
SL: S.B. Linde, Słownik języka polskiego, t. I–VI, Warszawa 1951 [fotooffset. wg wyd. 2 z lat 1854–1860].
View in Google Scholar
Sobotka P., 1879, Rostlinstvo a jeho význam v národních písních, povestech, bájích, obřadech a pověrách slovanských. Príspěvek k slovanské symbolice, Praha.
View in Google Scholar
Spittal S., 1938, Lecznictwo ludowe w Załoźcach i okolicy, „Rocznik Podolski” I, s. 62–224.
View in Google Scholar
Spólnik A., 1990, Nazwy polskich roślin do XVIII wieku, Wrocław.
View in Google Scholar
SSiSL: J. Bartmiński (red.), Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. I: Kosmos, z. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, Lublin 1996; z. 2: Ziemia, woda, podziemie, Lublin 1999; z. 3: Meteorologia, Lublin 2012; z. 4: Świat, światło, metale, Lublin 2012; t. II: Rośliny, z. 1: Zboża, Lublin 2017.
View in Google Scholar
Štejngol’d A., 1997, Sposoby èksplikacii dvojstvennostiv nazvaniâh dikorastuŝih trav, [w:] Û. Kudrâvcev, I. Kûl’moâ (red.), Trudy po russkoj i slavânskoj filologii. Lingvistika. Novaâ seriâ I, Tartu, s. 204–219.
View in Google Scholar
SW: J. Karłowicz, A.A. Kryński, W. Niedźwiedzki (red.), Słownik języka polskiego, t. I–VIII, Warszawa 1952–1953 [fotooffset. wg wyd. z lat 1900–1927].
View in Google Scholar
SWil: A. Zdanowicz i in., Słownik języka polskiego, Wilno 1861.
View in Google Scholar
Szcześniak K., 2000, Fiołki czy bratki. Rozważania na temat nazw roślin na podstawie słowniczka Zośki Wieras, „Studia Russica” 18, s. 254–261.
View in Google Scholar
Szcześniak K., 2008, Świat roślin światem ludzi na pograniczu wschodniej i zachodniej Słowiańszczyzny, Gdańsk.
View in Google Scholar
Tokarski R., 1993, Słownictwo jako interpretacja świata, [w:] J. Bartmiński (red.), Współczesny język polski. Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2, Wrocław, s. 335–362.
View in Google Scholar
USJP: S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, Warszawa 2003 [wersja elektroniczna].
View in Google Scholar
Waniakowa J., 2012, Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle słowiańskim. Zagadnienia ogólne, Kraków.
View in Google Scholar
WörtHoff: E. Hoffmann-Krayer, H. Bächtold-Stäubli (red.), Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens, t. VIII, Berlin – Leipzig 1936–1937. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110840117
View in Google Scholar
Źródła:
View in Google Scholar
CiszSł: S. Ciszewski, Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, Kraków 1887.
View in Google Scholar
Dz: „Dzwonek. Pismo dla ludu”, 1859–1872.
View in Google Scholar
K34Cheł: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. XXXIV: Chełmskie, cz. 2, Kraków 1964.
View in Google Scholar
LL: „Literatura Ludowa”, Wydawnictwo Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, 1957–.
View in Google Scholar
MAAE: „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne”, wydawane staraniem Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, t. I–XIV, 1896–1919.
View in Google Scholar
TL: „Twórczość Ludowa” XVII, nr 3 (52), 2002.
View in Google Scholar
Wis: „Wisła. Miesięcznik geograficzno-etnograficzny” I–XXI, 1887–1916.
View in Google Scholar
ZWAK: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, wydany staraniem Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, t. I–XVIII, 1877–1895.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2019 Joanna Szadura
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
