Bachowicka parafia w czasie II wojny światowej i „roku pierwszego”

Zapis kronikarski ks. Jana Marszałka z prologiem ks. Franciszka Gołby

Autor

  • Łucja Marek Oddział IPN w Krakowie

DOI:

https://doi.org/10.12797/RSpyt05.2026.05.04

Słowa kluczowe:

World War II, Bachowice, General Government, Rev. Franciszek Gołba, Rev. Jan Marszałek, Rudolf Warzecha, socio-religious life

Abstrakt

THE BACHOWICE PARISH DURING THE SECOND WORLD WAR AND THE ‘FIRST YEAR’: A CHRONICLE BY PRIEST JAN MARSZAŁEK, WITH A FOREWORD BY PRIEST FRANCISZEK GOŁBA

This text concludes a series of articles depicting the life of the local community during the German occupation, as seen through the lens of three parishes – Spytkowice, Ryczów and Bachowice – located within the Spytkowice municipality. The series was published in the “Rocznik Spytkowicki”. The Bachowice parish, which is the subject of these reflections, found itself – like the Spytkowice parish – within the territory incorporated into the Reich, unlike the pastoral station in Ryczów, which was incorporated into the General Government. As a result, Bachowice, together with the western part of the archdiocese, was separated from the ecclesiastical metropolis. The authors of the analysed and edited manuscript are two priests: Franciszek Gołba – the builder of the church and the first parish priest of Bachowice (1929–1935), who, as a retired catechist, settled permanently in his home village, where he carried out extensive pastoral and community work – and Jan Marszałek, who arrived in Bachowice in August 1942 and administered the local parish until 1951. The former described the outbreak of the war. The latter described the atmosphere and occurrences of the subsequent months and years of the war. Priest Marszałek devoted equal attention to pastoral care and religious life as he did to economic matters, a fact reflected in the chronicle records. He kept his records in a chronological and thematic format. He grouped the information into two thematic sections: the religious and social section and the economic section, highlighting within each the most significant occurrences in parish and community life during the war years. Undoubtedly, the customs border was the factor that shaped the lives of the people of Bachowice under occupation. However, the saddest and arguably most emotionally devastating event was the death (in 1944) of Rev. Franciszek Gołba – a fellow countryman, a member of the ‘Organic’ work, and a source of spiritual strength. The dominant and recurring themes in the notes point to the main concerns, problems and hardships of everyday life under occupation.

Biogram autora

  • Łucja Marek - Oddział IPN w Krakowie

    Ur. 1976 r., dr hab., historyk; pracownik Oddziałowego Biura Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie, członek Komisji Historycznej Polskiej Akademii Nauk Oddział w Katowicach, członek Rady Muzeum Auschwitz-Birkenau (2022-2025). Zainteresowania naukowe: stosunki państwo–Kościół po II wojnie światowej, polityka laicyzacyjna władz komunistycznych, aparat bezpieczeństwa PRL, historia regionalna. Autorka m.in. „Kler to nasz wróg”. Polityka władz państwowych wobec Kościoła katolickiego na terenie województwa katowickiego w latach 1956-1970 (Katowice 2009); Przypadek ks. Brunona Magotta. Studium źródłoznawcze dokumentacji kościelnej i akt aparatu bezpieczeństwa (Katowice 2010, współautor ks. Mariusz Trąba); Za Marksem bez Boga. Laicyzacja życia społecznego w Polsce w latach 1945-1989 (Katowice 2014, współautorka Monika Bortlik-Dźwierzyńska); Ile z nauki, ile z ideologii? Religioznawstwo w PRL (Kraków 2021, red. nauk. wspólnie z Rafałem Łętochą); Ziut, t. 1: Zapiski, listy, artykuły i homilie ks. Józefa Dancha (Kraków–Katowice–Warszawa 2025).

Bibliografia

Apostolstwo Modlitwy, w: Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564-1995, oprac. L. Grzebień, Kraków 2004.
View in Google Scholar

Bajer T., Dybeł K., „Dobrze używałeś kapłaństwa, mój bracie…”. Księża Stanisław i Andrzej Bajerowie: świadectwo życia, świadectwo epoki, Jaworzno 2017, wyd. 2 poszerzone.
View in Google Scholar

Bar J., Zgromadzenie Sióstr Serafitek 1881-1961, „Prawo Kanoniczne. Kwartalnik prawno-historyczny” 1963, nr 1-4, s. 75-211.
View in Google Scholar

Bielecki J., Kto ratuje jedno życie… Pamiętnik z Oświęcimia, Warszawa 1990.
View in Google Scholar

Bielenin F., Gołba Franciszek (1862-1944), w: Polski Słownik Biograficzny, t. 8, Wrocław–Kraków–Warszawa 1959-1960, s. 245.
View in Google Scholar

Bochenek T., Kronika Szkoły Rolniczej w Bachowicach, w: Bachowice – wieś i ludzie, red. J. Jodłowski, A. Kolasa, Z. Szewczyk, S. Warzecha, Tomice 2017, s. 232-261.
View in Google Scholar

Burghardt M., Wadowiccy artyści w świetle archiwaliów Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, „Wadoviana” 2016, nr 19, s. 192-197.
View in Google Scholar

Czajka M., Słownik biograficzny XX wieku, Warszawa 2004.
View in Google Scholar

Dębski K., Szkolnictwo w Bachowicach w pierwszej połowie XX wieku, „Rocznik Spytkowicki” 2022, nr 1, s. 106-121.
View in Google Scholar

Dębski K., Dębska J., „Wszystko dla Jezusa przez bolejące Serce Maryi”. Historia posługi sióstr serafitek w Bachowicach, „Rocznik Spytkowicki” 2024, nr 3, s. 99-144.
View in Google Scholar

Franciszek Suknarowski. Rzeźba, malarstwo, grafika, rysunek, medalierstwo, oprac.
View in Google Scholar

K. Suknarowski, zdj. J. Kubiena, tłum. M. Burghardt, M. Paździora, Wadowice 2012.
View in Google Scholar

Front Ł., Żywot kapłana poczciwego. Ksiądz Stanisław Piątek (1906-1988), Kęty 2020.
View in Google Scholar

Furmanik K., Księga zmarłych ojców i braci karmelitów bosych Prowincji Polskiej i Prowincji Krakowskiej pw. Ducha Świętego 1881-1998, Kraków 1998.
View in Google Scholar

Gawlik M., Szczepaniak J., Księża katecheci diecezji krakowskiej 1880-1939. Słownik biograficzny, Kraków 2000.
View in Google Scholar

Gil C., Jestem kapłanem dla was. O. Rudolf Warzecha w oczach świadków, Kraków 2005.
View in Google Scholar

Gil C., Ojciec Rudolf Warzecha (1919-1999), Wadowice 2010.
View in Google Scholar

Gołba F., Bachowice dawniej a dziś, Kraków 1939, przedruk w: Bachowice – wieś i ludzie, red. J. Jodłowski, A. Kolasa, Z. Szewczyk, S. Warzecha, Tomice 2017, s. 109-214 [wcześniej przedruk też w: W służbie Bogu i ludziom. Życie i dzieła księdza prałata dr Franciszka Gołby, oprac. M. Kręcioch, Z. Szewczyk, J. Ogiegło, J. Wójtowicz, Bachowice 2000].
View in Google Scholar

Gulgowski M., Ksiądz Franciszek Gołba (1862-1944). Sługa Boga i ludu, w: W służbie Bogu i ludziom. Życie i dzieła księdza prałata dr Franciszka Gołby, oprac. M. Kręcioch, Z. Szewczyk, J. Ogiegło, J. Wójtowicz, Bachowice 2000, s. 11-37.
View in Google Scholar

Haberl D., Das Verlagsarchiv Friedrich Pustet in Regensburg: Kommentierter Bestandskatalog, Regensburg 2017.
View in Google Scholar

Hałaburda M., Szczepaniak J., Katalog alumnów seminarium na Stradomiu (1801-1900), Kraków 2006.
View in Google Scholar

Hoła W., Kronika wsi Bachowice, w: Bachowice – wieś i ludzie, red. J. Jodłowski, A. Kolasa, Z. Szewczyk, S. Warzecha, Tomice 2017, s. 262-287.
View in Google Scholar

Kachel J., Mieszczak S., Ksiądz Jan Marszałek 1907-1989, Kraków 2020.
View in Google Scholar

Kallus B., Słownik gōrnoślōnskij gŏdki. Słownik polsko-górnośląski. Słownik górnośląsko-polski, Chorzów 2020.
View in Google Scholar

Kapuśniak A., Szczepaniak J., Katalog alumnów krakowskiego seminarium duchownego (1901-1938), Kraków 2006, wyd. 2 poprawione (seria: Bibliotheca Collectanea Historica, t. 5).
View in Google Scholar

Kolasa A., Marek R., Seremet A., Gmina Spytkowice na starej fotografii, Spytkowice 2018.
View in Google Scholar

Kracik J., Archidiecezja krakowska, w: Życie religijne pod okupacją hitlerowską 1939-1945, red. Z. Zieliński, Warszawa 1982, s. 167-186.
View in Google Scholar

Ks. Jan Marszałek – człowiek mądrej wierności, red. A. Świerczek, Kraków 2021.
View in Google Scholar

Ludzie dobrej woli. Księga pamięci mieszkańców Ziemi Oświęcimskiej niosących pomoc więźniom KL Auschwitz, red. H. Świebocki, Oświęcim 2005.
View in Google Scholar

Madajczyk C., Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. 1-2, Warszawa 2019.
View in Google Scholar

Majka J., Caritas, w: Encyklopedia katolicka, t. 2, Lublin 1976, kol. 1333-1336.
View in Google Scholar

Mardyła P., Duszpasterstwo w czasach stalinowskich. Władze komunistyczne wobec działalności duszpasterskiej Kościoła rzymskokatolickiego w archidiecezji krakowskiej w latach 1945-1956, Kraków 2009.
View in Google Scholar

Marecki J., Represje wobec osób duchownych i zakonnych na terenie woj. krakowskiego 1944-1975. Leksykon biograficzny, t. 2, Kraków 2016 (seria: Kościół w okowach).
View in Google Scholar

Marek Ł., Bachowicki duszpasterz-społecznik. Ksiądz Franciszek Gołba (1862-1944), „Sapientia” 2024, nr 78, s. 28-31.
View in Google Scholar

Marek Ł., Ksiądz Franciszek Gołba. Organicznik spod Wadowic, „Dziennik Polski”, 15 II 2024 (też: „Gazeta Krakowska”, 15 II 2024).
View in Google Scholar

Marek Ł., Ryczowska parafia w czasie II wojny światowej i „roku pierwszego”. Zapis kronikarski ks. Leopolda Jędrzejczyka oraz ks. Władysława Kani, „Rocznik Spytkowicki” 2025, nr 4, s. 73-108.
View in Google Scholar

Marek Ł., Spytkowicka parafia w czasie drugiej wojny światowej. Zapis kronikarski ks. Stanisława Piątka, „Rocznik Spytkowicki” 2022, nr 1, s. 63-91.
View in Google Scholar

Niparko R., Akcja Katolicka, w: Encyklopedia katolicka, t. 1, red. F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, Z. Sułowski, Lublin 1985, kol. 227-233.
View in Google Scholar

Pietrzak J., Działalność duszpastersko-społeczna ks. Franciszka Gołby (1862-1944), w: Bachowice – wieś i ludzie, red. J. Jodłowski, A. Kolasa, Z. Szewczyk, S. Warzecha, Tomice 2017, s. 34-79.
View in Google Scholar

Praśkiewicz S.T., Był synem ziemi spytkowickiej. Ojciec Rudolf Warzecha w ćwierćwiecze śmierci, „Rocznik Spytkowicki” 2024, nr 3, s. 41-65.
View in Google Scholar

[Redakcja], Franciszek Suknarowski [nekrolog], „Wadoviana” 1998, nr 2, s. 109.
View in Google Scholar

Simik P., Miejsce. Mieszkańcy i historia, Miejsce 2024.
View in Google Scholar

Staniek E., Szkoła jakich mało. Słownik „wybranych” absolwentów Gimnazjum i Liceum w Wadowicach (1866-2016), Kraków 2016.
View in Google Scholar

Studnicki G., Kto był kim w Wadowicach?, Wadowice 2004.
View in Google Scholar

Suknarowski F., Kamie, Tomice 2012.
View in Google Scholar

Świadek dziejów narodu. Kardynał Adam Stefan Sapieha (1867-1951) w dokumentach archiwalnych, red. J. Marecki, t. 2: Działalność organizacyjno-kościelna, red. A. Czocher, Ł. Marek, Kraków 2020.
View in Google Scholar

Tylus S., Prochownik Leonard, w: Encyklopedia katolicka, t. 16, Lublin 2012, kol. 437.
View in Google Scholar

Warzecha R., Niestrudzony duszpasterz (śp. ks. Prałat dr Franciszek Gołba), „Głos Karmelu” 1950, nr 1, s. 24-32.
View in Google Scholar

Wichert W., System polityczny i administracyjny Generalnego Gubernatorstwa w latach 1939-1945, „Polish-Jewish Studies” 2022, t. 3, s. 49-83.
View in Google Scholar

Wspomnienia o ks. Franciszku Gołbie, w: W służbie Bogu i ludziom. Życie i dzieła księdza prałata dr Franciszka Gołby, oprac. M. Kręcioch, Z. Szewczyk, J. Ogiegło, J. Wójtowicz, Bachowice 2000, s. 38-54 [przedruk w: Bachowice – wieś i ludzie, red. J. Jodłowski, A. Kolasa, Z. Szewczyk, S. Warzecha, Tomice 2017, s. 215-231].
View in Google Scholar

Wyrobiec P., Jubileusz Franciszka Suknarowskiego, „Wadoviana” 1998, nr 1, s. 34-35.
View in Google Scholar

Zakład Salezjański im. Księdza Bosko w Oświęcimiu 1940-1943. Kronika, t. 5, oprac. W.W. Żurek, Lublin 2018.
View in Google Scholar

Zamiatała D., „Caritas”. Działalność i likwidacja organizacji 1945-1950, Lublin 2000.
View in Google Scholar

Zieliński J., Jak Feniks z popiołów. Setna rocznica odrodzenia się Prowincji Polskiej Karmelitów Bosych 1920-2020, Kraków 2020.
View in Google Scholar

Pobrania

Opublikowane

2026-10-29

Numer

Dział

Artykuły i rozprawy

Jak cytować

Bachowicka parafia w czasie II wojny światowej i „roku pierwszego”: Zapis kronikarski ks. Jana Marszałka z prologiem ks. Franciszka Gołby. (2026). Rocznik Spytkowicki, 5, 113-159. https://doi.org/10.12797/RSpyt05.2026.05.04