Podziemie niepodległościowe na terenie Małopolski po 1945 roku

Zarys problematyki i stan badań

Authors

DOI:

https://doi.org/10.12797/RSpyt.01.2022.01.04

Abstract

THE INDEPENDENCE UNDERGROUND IN MAŁOPOLSKA AFTER 1945. OVERVIEW OF THE ISSUE AND THE STATE OF RESEARCH


The activity of the Polish Independence Underground after the end of World War II has been the subject of interest of historians and regionalists at least since the mid-1990s. Also in Małopolska, over the last three decades, research has been carried out on the central structures of the Underground, the methods of fighting it by the Soviets and the communist secret police, as well as on the activities of partisan units in its territory. So far, historians have focused, following the example of other regions, on the most important independence organization operating in the country, that is the „Wolność i Niezawisłość” Association, and the iconic commanders of post-war partisans. At the same time, none of the largest units of the Underground in Małopolska („Ogień”, „Salwa” or „Mściciel”) has had a separate, exhaustive monograph. There is also no detailed study of what was happening in Kraków and its vicinity in 1945, i.e. the process of transforming the war-time military underground into structures whose axis of activity would be the fight against the Soviets and the polish communists. Another milestone in future research must also be the ultimate separation of real partisan units from ordinary criminal groups, which, using the atmosphere of temporariness and the availability of weapons, were a real plague at the end of World War II and in the first post-war years. Some of these issues are currently being reexamined in connection with the search for the graves of the victims of Soviet totalitarianism and the need to accurately recreate the fate of people murdered by communists.

Author Biography

  • Dawid Golik, Jagiellonian University

    Ur. 1984, doktor, historyk, politolog, pracownik pionu poszukiwań i identyfikacji Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie, wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego, sekretarz redakcji „Zeszytów Historycznych WiN-u” oraz „Prac Historycznych”. Zajmuje się historią II wojny światowej i polskiego podziemia niepodległościowego. Autor m.in. Partyzanci „Lamparta”. Historia IV batalionu 1. pułku strzelców podhalańskich AK (Kraków 2014), Wrzesień 1939 w dolinie Dunajca. Bój graniczny i walki nad górnym Dunajcem między 1 a 6 września 1939 roku (Warszawa–Kraków 2020).

References

Archiwa:
View in Google Scholar

Archiwum Narodowe w Krakowie, 1319/O, Zespół 1. PSP AK.
View in Google Scholar

Druki urzędowe:
View in Google Scholar

Dziennik Ustaw, 2008, nr 155, poz. 1016.
View in Google Scholar

Dziennik Ustaw, 2011, nr 32, poz. 160.
View in Google Scholar

Wydawnictwa źródłowe:
View in Google Scholar

Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945, t. 6, Wrocław 1991.
View in Google Scholar

Wydawnictwa zwarte:
View in Google Scholar

Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944-1956, red. R. Wnuk, S. Poleszak, A. Jaczyńska, M. Śladecka, Warszawa–Lublin 2007 (wyd. 2: 2021).
View in Google Scholar

Baziur G., Wierni Polsce niepodległej. Antykomunistyczna konspiracja młodzieżowa w województwie krakowskim w latach 1945-1956, Kraków 2010.
View in Google Scholar

Dereń B., Józef Kuraś „Ogień”. Partyzant Podhala, Kraków 1995.
View in Google Scholar

Gaweł G., Jan Dubaniowski „Salwa” 1912-1947, Warszawa 2015.
View in Google Scholar

Gaweł G., Z. Kalinowski, Do końca byli wierni Bogu i Ojczyźnie. Oddział kpt. J. Dubaniowskiego i jego zaplecze. Relacje, zdjęcia i dokumenty, Warszawa 2017.
View in Google Scholar

Golik D., Obszar opanowany przez „leśnych”. Działania partyzanckie oraz represje aparatu bezpieczeństwa na terenie Ochotnicy w latach 1945-1956, Kraków 2010.
View in Google Scholar

Golik D., Musiał F., Władysław Gurgacz. Jezuita wyklęty, Kraków 2014.
View in Google Scholar

Kalinowski Z., Bohaterowie wyklęci na ziemi myślenickiej 1945-1956, Myślenice 2013.
View in Google Scholar

Ryngraf z gałązkami jedliny. Słownik biograficzny podziemia niepodległościowego w Beskidzie Makowskim, Kraków 2021.
View in Google Scholar

Komunistyczne amnestie lat 1945-1947. Drogi do „legalizacji” czy zagłady?, red. W.J. Muszyński, Warszawa 2012.
View in Google Scholar

Korkuć M., Józef Kuraś „Ogień”. Podhalańska wojna 1939-1945, Kraków 2011.
View in Google Scholar

Korkuć M., Zostańcie wierni tylko Polsce… Niepodległościowe oddziały partyzanckie w Krakowskiem (1944-1947), Kraków 2002.
View in Google Scholar

Korkuć M., A. Ptak, Żołnierze porucznika Wądolnego. Z dziejów niepodległościowego podziemia na ziemi wadowickiej 1945-1947, Kraków 2001.
View in Google Scholar

Krajewski K., Łabuszewski T., „Łupaszka”, „Młot”, „Huzar”. Działalności 5 i 6 Brygady Wileńskiej AK 1944-1952, Warszawa 2002.
View in Google Scholar

Kurek E., Zaporczycy 1943-1949, Lublin 1995.
View in Google Scholar

Kurtyka J., Generał Leopold Okulicki „Niedźwiadek” (1898-1946), Warszawa 1989.
View in Google Scholar

Masz synów w lasach, Polsko… Podziemie niepodległościowe i opór społeczny na Sądecczyźnie w latach 1945-1956, red. D. Golik, Nowy Sącz 2014.
View in Google Scholar

Ptak A., Prawem wilka, Kraków 1995.
View in Google Scholar

Ślaski J., Żołnierze wyklęci, Warszawa 1996.
View in Google Scholar

Toborek T., Stanisław Sojczyński i Konspiracyjne Wojsko Polskie, Łódź 2007.
View in Google Scholar

Wenklar M., Nie tylko WiN i PSL. Opór społeczny w latach 1945-1956 w powiecie tarnowskim, Kraków 2009.
View in Google Scholar

Wokół legendy „Ognia”. Opór przeciw zniewoleniu: Polska – Małopolska – Podhale 1945-1956, red. R. Kowalski, Nowy Targ 2008.
View in Google Scholar

Wójcik J., Oddział. Między AK i UB – historia żołnierzy „Łazika”, Warszawa 2016.
View in Google Scholar

Zblewski Z., Okręg Krakowski Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” 1945-1948. Geneza, struktury, działalność, Kraków 2005.
View in Google Scholar

Zychowicz P., Skazy na pancerzach. Czarne karty epopei Żołnierzy Wyklętych, Poznań 2018.
View in Google Scholar

Żołnierze wolnej Polski. Wyklęci odnalezieni w Małopolsce, t. 1, red. D. Golik, F. Musiał, Kraków 2021.
View in Google Scholar

Żołnierze wyklęci. Antykomunistyczne podziemia zbrojne po 1944 r., wyb. i oprac. G. Wąsowski, L. Żebrowski, Warszawa 1999.
View in Google Scholar

Artykuły w pracach zbiorowych i periodykach:
View in Google Scholar

Frazik W., Marian Stróżyński vel Marian Reniak (1922-2004), „agent wszechstronnie sprawdzony”, funkcjonariusz SB, literat, „Aparat represji w Polsce Ludowej 1944-1989” 2007, nr 1 (5), s. 511-522.
View in Google Scholar

Frazik W., Rozbicie II Zarządu Głównego WiN, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2002, nr 18, s. 123-162.
View in Google Scholar

Golik D., „Na zawsze wierni tylko Polsce”. Rozwiązanie Armii Krajowej, w: Wielka Księga Armii Krajowej, oprac. zbior., Kraków 2015, s. 423-432.
View in Google Scholar

Golik D., Rozwiązanie AK na Sądecczyźnie i działalność Oddziału Samoobrony AK kpr. Jana Wąchały „Łazika”, „Kamienia”, w: Masz synów w lasach, Polsko… Podziemie niepodległościowe i opór społeczny na Sądecczyźnie w latach 1945-1956, red. D. Golik, Nowy Sącz 2014, s. 51-94.
View in Google Scholar

D. Golik, Zbrojne podziemie niepodległościowe w Brzeźnicy i okolicach 1944-1949, w: II wojna światowa w gminie Brzeźnica i okolicy, red. W. Jarguz, Kraków–Brzeźnica 2018, s. 137-144
View in Google Scholar

Golik D., Kasprzycki M., Ostatni „leśni” Małopolski. Grupy zbrojne Stanisława Perełki „Dębińskiego”, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2015, nr 42, s. 5-76.
View in Google Scholar

Gołdyn T., Likwidacja oddziału „Wiarusy” w aktach UB, w: Wokół legendy „Ognia”. Opór przeciw zniewoleniu: Polska – Małopolska – Podhale 1945-1956, red. R. Kowalski, Nowy Targ 2008, s. 311-340.
View in Google Scholar

Korkuć M., Jan Sałapatek „Orzeł”, w: Ostatni komendanci, ostatni żołnierze 1951-1963, oprac. zbior., Warszawa 2016, s. 114-129.
View in Google Scholar

Korkuć M., Zbrodnia pod Krościenkiem 2/3 maja 1946 roku, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2015, nr 42, s. 77-122.
View in Google Scholar

Kurek R., Amnestia Romana Romkowskiego. Udział pomocnika ministra bezpieczeństwa publicznego w przygotowaniu, przeprowadzeniu i ocenie akcji amnestyjnej z 1947 roku, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 2021, nr 149, z. 1, s. 161-177.
View in Google Scholar

Mazur G., Likwidacja i demobilizacja krakowskich struktur Armii Krajowej, w: Kraków w czasie II wojny światowej. Materiały sesji naukowej z okazji dni Krakowa w roku 1991, Kraków 1992, s. 89-106.
View in Google Scholar

Musiał F., Między prawdą a propagandą. Przebieg procesu krakowskiego na Sali sądowej i w propagandzie komunistycznej (11 VIII – 10 IX 1947), „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2002, nr 18, s. 163-210.
View in Google Scholar

Musiał F., Strzelać do „Spuły”, „wSieci Historii” 2014, nr 8, s. 52-56.
View in Google Scholar

Panz K., „Dlaczego oni, którzy tyle przecierpieli i przetrzymali, musieli zginąć”. Żydowskie ofiary zbrojnej przemocy na Podhalu w latach 1945-1947, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2015, nr 11, s. 33-89.
View in Google Scholar

Rubacha R., Ostatnia walka „Ognia” – kto zdradził? Kulisy operacji UB, w: Wokół legendy „Ognia”. Opór przeciw zniewoleniu: Polska – Małopolska – Podhale 1945-1956, red. R. Kowalski, Nowy Targ 2008, s. 259-288.
View in Google Scholar

Sado G., Pułkownik Franciszek Faix-Limanowski (1896-1953). Komendant Komisji Likwidacyjnej Okręgu Południowego AK, w: II wojna światowa w gminie Brzeźnica i okolicy, red. W. Jarguz, Kraków–Brzeźnica 2018, s. 101-111.
View in Google Scholar

Netografia:
View in Google Scholar

https://krakow.ipn.gov.pl/pl4/dla-mediow/komunikaty/139484,Oswiadczenie-Oddzialu-IPN-w-Krakowie-w-zwiazku-z-nierzetelnym-artykulem-Tygodnik.html, [dostęp: 30.06.2022].
View in Google Scholar

https://krakow.ipn.gov.pl/pl4/dla-mediow/komunikaty/122467,Komunikat-Oddzialu-IPN-w-Krakowie-w-zwiazku-z-ekshumacja-przeprowadzona-11-listo.html, [dostęp: 30.06.2022].
View in Google Scholar

Downloads

Published

2022-10-24

Issue

Section

Artykuły i rozprawy

How to Cite

Podziemie niepodległościowe na terenie Małopolski po 1945 roku: Zarys problematyki i stan badań. (2022). Rocznik Spytkowicki, 1, 92-105. https://doi.org/10.12797/RSpyt.01.2022.01.04