„Rocznik Spytkowicki” to pismo wydawane przez Gminną Bibliotekę Publiczną w Spytkowicach od 2022 r. Na jego łamach publikowane są rozprawy naukowe i artykuły o charakterze historycznym, społeczno-gospodarczym i kulturalnym, materiały źródłowe, wspomnienia, noty biograficzne oraz kronika bieżących wydarzeń gminy Spytkowice.
Kronika wydarzeń w gminie Spytkowice w 2024 roku
Andrzej Nowakowski, Kolej w Skawinie i gminie skawińskiej (1884-2024). 140 lat historii. Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2024, ss. 155 [recenzja]
Kasa Stefczyka w Bachowicach, czyli sposób na lichwę
STEFCZYK'S CREDIT UNION IN BACHOWICE: A WAY TO COMBAT USURY. A CASE STUDY Franciszek Szefczyk, also known as Stefczyk, was born in Bachowice in 1828. He graduated from university in Kraków and became secretary of the County Council. Due to his position, he had official accommodation, and every change of the County Council's seat resulted in his family moving house. In 1858, Franciszek married Ewa Marianna Wiktoria Malinowska, with whom he had eight sons. The second of these was Franciszek Jan Kazimierz, born in 1861, who later founded the banks named after him after his death, Stefczyk's Credit Union. The first credit union modelled on Raiffeisen's was established by Stefczyk in Czernichów in 1890. Several years later, in 1907, the Savings and Loan Association in Bachowice was established as a registered association with unlimited liability. Wojciech Warzecha was elected cashier and held this position until 1915, when he was called up for service in the Austro-Hungarian army. The credit union operated between 1907 and 1946. The First World War, currency changes and devaluation of money led to a loss of confidence in the credit union and a several-year hiatus in its operations. In 1924, its statutes were changed, and it was renamed Stefczyk's Credit Union. At that time, Wojciech Warzecha was re-elected as cashier, and a few years later he also became the mayor of the village of Bachowice. Administrative decisions by the authorities led to the incorporation of Stefczyk's Credit Union in Bachowice into the credit union in Spytkowice. It was then absorbed by the Cooperative Bank in Brzeźnica, which ultimately led to the liquidation of Stefczyk's Credit Union in Bachowice.
Zamek w Spytkowicach siedzibą Archiwum Narodowego w Krakowie
THE CASTLE IN SPYTKOWICE AS THE SEAT OF THE NATIONAL ARCHIVES IN KRAKÓW Between 2001 and 2022, the castle in Spytkowice was home to a branch of the National Archives in Kraków. From 1970 the building was managed by the Kraków Archives, from 1980 to 1986 by the Katowice Archives, and from 1987 again by the Kraków Archives, which remained in charge until 2023. The long restoration project, carried out between 1973 and 2000, was a result of damage sustained in 1945 and of poorly executed conservation and securing works done earlier for the National Art Collections at Wawel (1958-1965) and for the Experimental Station in Zator of the Institute of Animal Production in Balice (1965-1970). Since 2023, the building has been managed by the National Museum in Kraków.
Ryczowska parafia w czasie II wojny światowej i „roku pierwszego”
THE PARISH OF RYCZÓW DURING THE SECOND WORLD WAR AND THE “FIRST YEAR”: THE CHRONICLE OF REV. LEOPOLD JĘDRZEJCZYK AND REV. WŁADYSŁAW KANIA This text is the second article in a three-part series published in the “Rocznik Spytkowicki'” devoted to the history of the Spytkowice municipality during World War II. The series presents the reality of occupation on the border between the territories incorporated into the Third Reich and the General Government (GG), as described by priests – administrators of three parishes in the municipality. In this article, the primary source of information is an excerpt from the chronicle of the parish of Our Lady Queen of Poland in Ryczów, covering part of the municipality of Spytkowice incorporated into the GG. The article consists of two parts: an introduction to the source text and a critical edition of an excerpt from the aforementioned chronicle. The authors of the notes are Priest Leopold Jędrzejczyk and Priest Władysław Kania. The introduction provides an overview of these priests and characterises their notes. It also points out the differences and similarities between the situation of the Ryczów parish and that of the two pastoral centres of the Spytkowice commune, i.e. Spytkowice and Bachowice, which were incorporated into the Third Reich.
Prawa autorskie (c) 2025 Rocznik Spytkowicki
Gospodarstwo rolne klucza spytkowickiego w 1763 roku
AGRICULTURE IN THE SPYTKOWICE ESTATE IN 1763 In 1763 the Spytkowice estate belonged to the Czartoryski family. It included eight villages and nine manorial farms. The farm economy was mainly based on growing grain and raising animals and fish. The most important crops were oats, rye, wheat, and barley, which was used to make beer in the local brewery. They also grew peas, millet, buckwheat, flax, hemp, and rapeseed for use on the farm. A three-field crop rotation system was used. Among the animals, dairy cattle were the most common. They also kept sheep, pigs, and fallow deer. Fish farming brought significant income to the estate. In terms of farming, the Spytkowice estate was similar to other noble estates and royal lands in the western part of Lesser Poland.
Parafie ziemi zatorskiej w okresie od ok. 1400 do ok. 1480 roku
PARISHES OF THE ZATOR REGION IN THE PERIOD FROM AROUND 1400 TO AROUND 1480 This article attempts to establish which parishes were functioning in the area referred to as Zator land or Zator district. It has been hypothesised that there were about 26 parishes functioning in the 15th century. This is accompanied by a characterisation of individual churches, taking into account such elements as their invocations, the extent of the parish and the salary of the parish priest or vicar. Most attention was paid to the church in Zator, as it was a church whose influence covered practically the whole Zator district. For the issue of the church in Zator, a number of sources from the 15th century have been preserved, including extremely valuable papal bulls showing the phenomenon of the creation of so-called altari, i.e. altars furnished to specific clergy. Unfortunately, there are no such sources for the long-established municipal church, namely that of Wadowice. This church had the status of a parish church and was under the patronage of the Cistercian providence in Mogiła. Because of the origins of this church within another parish, sources from the 15th century repeatedly refer to the Wadowice church as a filial church. However, this is misleading because the term refers to history and not to the actual state of affairs in the 15th century. The best-endowed parish church in the village was the church in Mucharz These three churches – in Zator, Wadowice and Mucharz – were also the only brick buildings according to written sources. The analysis of the churches of the Zator district was presented by the author together with an attempt to verify the text of Jan Długosz’s Liber beneficiorum based on an autopsy of the so-called original stored in the Archives of the Cracow Cathedral Chapter. In the case of some localities where parishes existed in the 14th century, for the 15th century it was not possible to collect reasons for their continuation. Barwałd is a special case, but one can suppose that this is due to the lack of sources rather than the fact that the church in Barwałd actually ceased to function. The author also attempted to answer the question about the influence of the Hussite wars on the Zábora region and the fate of the local churches. This problem requires a broader study, taking into account a number of sources which are of indirect significance for church issues. The author analyses the endowments of individual parishes and shows that the richest was the parish in Zator, due to its strong support in the bourgeoisie and functioning altars, and the rural parish in Mucharz. In contrast, for all other parishes this endowment is modest, and this undoubtedly had an impact on the functioning of these churches. Future research will need to be undertaken on the period after 1480. The article also details who the recipients of tithes were in the Zator district.
Kronika wydarzeń w gminie Spytkowice w 2023 r.
Paweł Świder, Andrzej Nowakowski, Wybrane aspekty kultury fizycznej w powiecie wadowickim
„Wszystko dla Jezusa przez bolejące Serce Maryi”
Zgromadzenie Córek Matki Bożej Bolesnej (sióstr serafitek) zostało założone w 1881 r. w Zakroczymiu na terenie zaboru rosyjskiego. Po 10 latach siostry przeniosły się do Galicji, a pierwsze ich placówki powstały w Hałcnowie i Oświęcimiu. Znaczny rozwój zgromadzenia nastąpił w czasach, gdy w Bachowicach działał ks. Franciszek Gołba. Pragnął on, aby miejscowe dzieci mogły znaleźć opiekę w założonych przez niego ochronkach, dlatego do parafii sprowadził siostry serafitki.<span data-ccp-props="{"201341983":0,"335551550":6,"335551620":6,"335559685":-2,"335559731":709,"335559740":360,"335572071":0,"335572072":0,"335572073":0,"335572075":0,"335572076":0,"335572077":0,"335572079":0,"335572080":0,"335572081":0,"335572083":0,"335572084":0,"335572085":0,"335572087":0,"335572088":0,"335572089":0,"469789798":"nil","469789802":"nil","469789806":"nil","469789810":"nil","469789814":"nil"}"> W okresie międzywojennym ochronki działały w trzech różnych budynkach. Prowadziły je początkowo osoby świeckie, m.in. Maria Momot, a później siostry serafitki. Po II wojnie światowej prowadziły one jeszcze przedszkole podległe „Caritas”, które odebrano im w 1962 r. Od tego momentu siostry zajmowały się nie tylko kościołem, ale także katechizacją dzieci, początkowo w domu zakonnym, a w latach 1990-2014 w miejscowej szkole.<span data-ccp-props="{"201341983":0,"335551550":6,"335551620":6,"335559685":-2,"335559731":709,"335559740":360,"335572071":0,"335572072":0,"335572073":0,"335572075":0,"335572076":0,"335572077":0,"335572079":0,"335572080":0,"335572081":0,"335572083":0,"335572084":0,"335572085":0,"335572087":0,"335572088":0,"335572089":0,"469789798":"nil","469789802":"nil","469789806":"nil","469789810":"nil","469789814":"nil"}"> Spośród sióstr pełniących posługę w Bachowicach najbardziej zapadła w pamięci mieszkańców s. Perpetua Kuc (1899-1978). W latach 1932-1945 oraz od 1962 r. do śmierci w 1978 r. świadczyła pierwszą pomoc medyczną w czasach, kiedy była ona trudno dostępna. Pracowała ponadto z dziećmi w ochronkach i angażowała się w życie codzienne mieszkańców wioski. Jej rodzona siostra – Domicela (1910-1980) – również wstąpiła do zgromadzenia sióstr serafitek i przez pewien czas pracowała w bachowickiej ochronce.<span data-ccp-props="{"201341983":0,"335551550":6,"335551620":6,"335559685":-2,"335559731":709,"335559740":360,"335572071":0,"335572072":0,"335572073":0,"335572075":0,"335572076":0,"335572077":0,"335572079":0,"335572080":0,"335572081":0,"335572083":0,"335572084":0,"335572085":0,"335572087":0,"335572088":0,"335572089":0,"469789798":"nil","469789802":"nil","469789806":"nil","469789810":"nil","469789814":"nil"}"> Na zakończenie artykułu przywołane zostały wspomnienia mieszkańców Bachowic o s. Perpetule, o której pamięć jest ciągle żywa.<span data-ccp-props="{"201341983":0,"335551550":6,"335551620":6,"335559685":-2,"335559731":709,"335559740":360,"335572071":0,"335572072":0,"335572073":0,"335572075":0,"335572076":0,"335572077":0,"335572079":0,"335572080":0,"335572081":0,"335572083":0,"335572084":0,"335572085":0,"335572087":0,"335572088":0,"335572089":0,"469789798":"nil","469789802":"nil","469789806":"nil","469789810":"nil","469789814":"nil"}">
Obraz rolnictwa Spytkowic i Ryczowa w dokumentacji Obozu Naukowo-Badawczego z 1968 r.
W 1968 r. w czasie Etnograficznego Obozu Naukowo-Badawczego przeprowadzano wywiady z mieszkańcami Spytkowic i Ryczowa. Zebrane przez badaczy ankiety znajdują się obecnie w Archiwum Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. W archiwaliach można znaleźć informacje na temat codzienności mieszkańców Spytkowic i Ryczowa. Z powodu niewielkiej liczby przeprowadzonych wywiadów nie można uznać ich za reprezentatywne, niemniej jednak zebrane wypowiedzi są niezwykle cenne ze względu na oddanie głosu bezpośrednim uczestnikom wiejskiej codzienności. Jeden z badanych tematów dotyczył lokalnego ludowego budownictwa, którego charakterystycznymi elementami były domy jednotraktowe kryte strzechą oraz stodoły wieloboczne. Ludność trudniła się głównie rolnictwem oraz pracą poza wsią. Mieszkańcy wspominali metody uprawy roli, w tym niepraktykowaną już współcześnie orkę w zagony, a także wykorzystywane narzędzia. Poświęcono wiele uwagi hodowli zwierząt, szczególnie wspólnotowego wypasu bydła na gminnych pastwiskach. Omówiona została także kwestia używania siły pociągowej koni i krów. Uczestników obozu naukowego interesowały ponadto środki transportu zaprzęgowego, jak wozy i sanie, a także ręcznego, np. taczki.
Z okazji 25-lecia śmierci pochodzącego z ziemi spytkowickiej Rudolfa Warzechy, zakonnika, karmelity, artykuł przywołuje jego życie, duchowość, proces beatyfikacyjny i wyrazy upamiętnienia w rodzinnych stronach. Zasadnicze cechy duchowości kandydata na ołtarze to kierowanie bliźnich do Boga, ukazywanie wychowankom pogodnego oblicza Zbawiciela, opieka nad chorymi, szerzenie nabożeństwa szkaplerza i kult Maryi, św. Józefa i świętych Karmelu. Tekst opisuje także proces beatyfikacyjny ojca Rudolfa i ekshumację jego doczesnych szczątków. Przedstawia następnie inicjatywy podejmowane dla jego upamiętnienia na rodzinnej ziemi – wydanie jego pism, wmurowanie tablicy w kościele jego chrztu w Spytkowicach, powstanie muzeum w Bachowicach, tablica w jego rodzinnej wsi i przygotowanie stempla pocztowego na 100-lecie jego urodzin. Artykuł podkreśla zasługi Stowarzyszenia Przyjaciół Ojca Rudolfa i władz samorządowych w zachowaniu pamięci i szerzeniu opinii świętości wybitnego ziomka.
Związki biskupa krakowskiego Marcina Szyszkowskiego ze Spytkowicami
Spytkowice to niewielka miejscowość położona na historycznym pograniczu Małopolski i Śląska, co w dużej mierze stanowiło o jej burzliwych, ale zarazem niezwykle ciekawych dziejach. Wśród wielu wątków, jakie się na nie składały, szczególne miejsce zajmowali właściciele Spytkowic, a co za tym idzie – położenie miejscowości w strukturze szlacheckich i magnackich dóbr ziemskich. Myszkowscy, Lubomirscy i Szyszkowscy to tylko trzy z wielu rodzin, które ze Spytkowic uczyniły swoją własność. Niniejszy artykuł poświęcony jest ostatniej z wyżej wymienionych, a właściwie konkretnemu jej przedstawicielowi – biskupowi krakowskiemu Marcinowi Szyszkowskiemu, który – jak pokazują źródła – był związany z miejscowością w latach 20. XVII w.
Rozwój sieci parafialnej w ziemi zatorskiej w okresie od ok. 1326 do ok. 1378 r.
Przedmiotem niniejszego szkicu jest analiza zmian sieci kościelnej na terenie tzw. ziemi zatorskiej, czyli części dekanatu zatorskiego położonej na południe od Wisły i na wschód od Skawinki. Około 1326 r. na tym terenie istniały 23 kościoły. Analizie poddano źródła późniejsze, a końcową cezurę stanowią lata 1375-1378. Najważniejszym zjawiskiem w okresie ok. 1326-ok. 1378 była lokacja miasta Wadowice i związane z tym wyodrębnienie się w drugiej połowie XIV w. oddzielnej parafii w tym mieście (początkowo kościół wadowicki był filialny wobec parafii w Woźnikach). W badanym okresie powstało także kilka innych kościołów parafialnych będących efektem kolonizacji terenów dotychczas niezamieszkałych. Powstanie parafii w Andrychowie i Choczni, podobnie jak wcześniejszej w Inwałdzie, łączy się z ożywieniem gospodarczym wywołanym lokacją miasta Bielsko. Założenie parafii w Krzeszowie wskazuje na udaną próbę kolonizacji terenów podgórskich. Podsumowując, można stwierdzić, że w badanym okresie nie zanikła żadna parafia, a ukształtowało się siedem nowych, rozmieszczonych w większości w części południowej ziemi zatorskiej. Łącznie dla końca badanego okresu wykazuję 31 kościołów parafialnych.
Kronika wydarzeń w gminie Spytkowice w 2022 roku
Święto Niepodległości w gminie Spytkowice
Recenzja wystawy „Ludzie wolności Gminy Spytkowice – Armia Andersa”
Zapomniany brat księdza Franciszka Gołby
Spytkowice w rejestrach podatkowych z II połowy XVI i początku XVII wieku
THE HERZOG BROTHERS. INDEPENDENCE SOLDIERS FROM SPYTKOWICE The purpose of this article is to present the story of the four Herzog brothers, whose fates were linked to the tragic history of Poland in the 20th century. Their family roots, fi ghting in the ranks of the Legions during World War I and during the wars of independence and borders are presented. The fate of three of them during the Second Republic and the defensive war of 1939 was characterized. Also presented is the activity of Jozef Herzog after 1945 and his commitment to saving the memory of the Deeds of Independence. The text is based on archival materials, accounts and memories, as well as the available study.
Perła Spytkowic – kompleks pałacowo-parkowy
THE PEARL OF SPYTKOWICE – THE PALACE AND PARK COMPLEX The Palace and Park Complex in Spytkowice is a pearl of this place, thus being part of the tangible cultural heritage, entered in the register of monuments and the municipal register of monuments. The characteristic landscape has been built not only by history, but also by personalities associated with it, architecture and a green area, which constitute the uniqueness and exceptionality of the Complex – a place with its own, long -lasting tradition. The entire cultural heritage of the village of Spytkowice, both tangible and intangible, is „patrimony” for its inhabitants, expression of regional identity. Both the history of the creation and development of the village of Spytkowice itself have been recalled, including the history of the rulers there, in order to understand the importance and signifi cance of the Palace and Park Complex, and thus the historical and cultural background as well as architectural and urban determinants have been identifi ed. Due to the multi -faceted changes, both historical and stylistic or urban, the property has gone through a period from its splendor, through degradation, to the present day – waiting for its „second life”.
Najstarsze kościoły ziemi zatorskiej na tle wykazu parafi i dekanatu zatorskiego z lat 1325 -1327
THE OLDEST CHURCHES IN THE LAND OF ZATOR AGAINST THE LIST OF PARISHES OF THE DECANATE OF ZATOR FROM 1325 -1327 The author considers the relationship between the decanate of Zator which appears in 1325, and the land of Zator, known mainly from sources from the 15th century. The decanate of Zator, as an administrative unit of the Diocese of Cracow, covered the areas of the later lan of Zator and the areas located on the Skawina river and north of the Wisla. The list from the years 1325 -1327 contains mentions of 23 oldest churches in the land of Zator. The author analyzes the source records concerning all the churches in the land of Zator listed in this list. The oldest churches were probably erected before 1178, that is, when the area in question was still part of the province of Cracow. These were probably churches in Zator, Mucharz and Woźniki. Their founders were the 12th century princes of Cracow. The second wave of the creation of churches is associated with the activities of the dukes of Opole and Oświęcim. They founded churches in Polanka Wielka, Spytkowice, Piotrowice, Przeciszów, Gierałtowice, Jaroszowice, Barwałd Dolny, Głębowice and Wadowice (13th century – fi rst quarter of the 14th century). The churches in Graboszyce, Wieprz, Witanowice, Nidek, Radocza, Zygodowice, Inwałd and Palczowice can hypothetically be included in knightly foundations. Among them were 3 multi -village parishes (Mucharz, Zator and Krzęcin), however, single -village parishes predominated in numbers. Among these churches, the invocations of St. Mary of the Virgin predominate. George, All Saints, St. Peter and Paul, St. John the Baptist, St. Martin, St. Mary Magdalene, St. Nicholas, St. Michael the Archangel, St. Andrew, St. Simon and Jude, St. Clement and St. Jacob.