Parafie ziemi zatorskiej w okresie od ok. 1400 do ok. 1480 roku

Authors

DOI:

https://doi.org/10.12797/RSpyt04.2025.04.01

Keywords:

parish church, Zator land, 15th century, emolument, parish district, Jan Długosz

Abstract

PARISHES OF THE ZATOR REGION IN THE PERIOD FROM AROUND 1400 TO AROUND 1480

This article attempts to establish which parishes were functioning in the area referred to as Zator land or Zator district. It has been hypothesised that there were about 26 parishes functioning in the 15th century. This is accompanied by a characterisation of individual churches, taking into account such elements as their invocations, the extent of the parish and the salary of the parish priest or vicar. Most attention was paid to the church in Zator, as it was a church whose influence covered practically the whole Zator district. For the issue of the church in Zator, a number of sources from the 15th century have been preserved, including extremely valuable papal bulls showing the phenomenon of the creation of so-called altari, i.e. altars furnished to specific clergy. Unfortunately, there are no such sources for the long-established municipal church, namely that of Wadowice. This church had the status of a parish church and was under the patronage of the Cistercian providence in Mogiła. Because of the origins of this church within another parish, sources from the 15th century repeatedly refer to the Wadowice church as a filial church. However, this is misleading because the term refers to history and not to the actual state of affairs in the 15th century. The best-endowed parish church in the village was the church in Mucharz These three churches – in Zator, Wadowice and Mucharz – were also the only brick buildings according to written sources. The analysis of the churches of the Zator district was presented by the author together with an attempt to verify the text of Jan Długosz’s Liber beneficiorum based on an autopsy of the so-called original stored in the Archives of the Cracow Cathedral Chapter. In the case of some localities where parishes existed in the 14th century, for the 15th century it was not possible to collect reasons for their continuation. Barwałd is a special case, but one can suppose that this is due to the lack of sources rather than the fact that the church in Barwałd actually ceased to function. The author also attempted to answer the question about the influence of the Hussite wars on the Zábora region and the fate of the local churches. This problem requires a broader study, taking into account a number of sources which are of indirect significance for church issues. The author analyses the endowments of individual parishes and shows that the richest was the parish in Zator, due to its strong support in the bourgeoisie and functioning altars, and the rural parish in Mucharz. In contrast, for all other parishes this endowment is modest, and this undoubtedly had an impact on the functioning of these churches. Future research will need to be undertaken on the period after 1480. The article also details who the recipients of tithes were in the Zator district.

Author Biography

  • Jerzy Rajman, University of the National Education Commission, Krakow

    (ur. 1962), prof. dr hab., jest kierownikiem Katedry Historii Średniowiecznej w Instytucie Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Jako badacz i wykładowca zajmuje się historią średniowiecza. Jego zainteresowania naukowe koncentrują się wokół problematyki dziejów miast, mieszczaństwa Krakowa, relacji Górnego Śląska z Małopolską i historii Kościoła katolickiego, ze szczególnym uwzględnieniem zakonów i ich oddziaływania na społeczeństwo. Podejmuje badania naukowe nad duchowością widzianą poprzez wezwania i kulty świętych. Wybijającą się część jego dorobku zajmują artykuły o średniowiecznej historii Miechowa, a także poświęcone dawnemu budownictwu organowemu. Jest autorem ponad 230 opracowań, w tym 7 książek i Encyklopedii średniowiecza.

References

Barciak A., Sperka J., Chrzcielnica brązowa w Zatorze z 1462 roku, „Studia i materiały z dziejów Śląska” 1996, t. 21, s. 61-69.
View in Google Scholar

Bracha K., Polemik gegen den hussitischen Bildersturm im Lichte des Traktates De superstitionibus des Johannes von Wünschelburg (1380/1385 – ca. 1456), „Biuletyn Polskiej Misji Historycznej / Bulletin der Polnischen Historischen Mission” 2016, nr 11, s. 147-208.
View in Google Scholar

Bukowski W., Krzeszów, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 3, z. 2, Krzepice–Lasocice, Kraków 1997, s. 228-229.
View in Google Scholar

Chachaj J., Rozwój sieci parafialnej w dekanacie Zator do końca XVI wieku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 1997, t. 68, s. 221-308, https://doi.org/10.31743/abmk.8762.
View in Google Scholar

Czapliński M., Kaszuba E., Wąs G., Żerelik R., Historia Śląska, Wrocław 2002.
View in Google Scholar

Encyklopedia do krajoznawstwa Galicji pod względem historycznym, statystycznym, topograficznym, t. 2, red. A. Schneider, Lwów 1874.
View in Google Scholar

Gadomski J., Gotyckie malarstwo tablicowe Małopolski 1420-1470, Warszawa 1981.
View in Google Scholar

Gąsiorowski A., Skierska I., Targ w czasie zakazanym. Średniowieczna norma i praktyka, w: Kościół, kultura, społeczeństwo. Studia z dziejów średniowiecza i czasów nowożytnych. Profesorowi Stanisławowi Trawkowskiemu w 80 rocznicę urodzin, red. S. Bylina, R. Kiersnowski, S.K. Kuczyński, H. Samsonowicz, J. Szymański, H. Zaremska, Warszawa 2000, s. 225-240.
View in Google Scholar

Graff T., Extra oppidum – mobilność wadowiczan, w: Wadowice. Dzieje miasta, t. 1, Pod rządami książąt oświęcimskich i zatorskich, red. T. Graff, K. Meus, Wadowice 2024, s. 279-298.
View in Google Scholar

Graff T., Kościół wadowicki, w: Wadowice. Dzieje miasta, t. 1, Pod rządami książąt oświęcimskich i zatorskich, red. T. Graff, K. Meus, Wadowice 2024, s. 299-344, https://doi.org/10.12797/9788383680941.08.
View in Google Scholar

Historia Śląska, t. 1, Do roku 1763, cz. 2, Od połowy XIV do trzeciej ćwierci XVI w., red. K. Maleczyński, Wrocław 1961.
View in Google Scholar

Iwańczak W., Polskie badania nad wpływami husyckimi w Polsce, w: Polskie echa husytyzmu. Materiały z konferencji naukowej, Kłodzko 27-28 września 1996, red. S. Bylina, R. Gładkiewicz, Warszawa 1999, s. 9-20.
View in Google Scholar

Jasiński K., Rodowód Piastów śląskich, t. 3, Piastowie opolscy, cieszyńscy i oświęcimscy, Wrocław 1977.
View in Google Scholar

Karbowiak A., Dzieje wychowania i szkół w Polsce, t. 3, Okres przejściowy od 1433 do 1510 roku, Lwów–Warszawa–Kraków 1923.
View in Google Scholar

Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1, red. J. Szablowski, Województwo krakowskie, Warszawa 1953.
View in Google Scholar

Kiryk F., Rozwój urbanizacji Małopolski XIII-XVI w. Województwo krakowskie, powiaty południowe, Kraków 1985.
View in Google Scholar

Kiryk F., Rajman J., Miasta ziemi siewierskiej, w: Siewierz, Czeladź, Koziegłowy. Studia i materiały do dziejów Siewierza i księstwa siewierskiego, red. F. Kiryk, Katowice 1994, s. 297-380.
View in Google Scholar

Kodeks dyplomatyczny Małopolski, cz. 1, 1178-1386, wyd. F. Piekosiński, Kraków 1876, nr 234.
View in Google Scholar

Korta W., Historia Śląska do roku 1763, Warszawa 2003.
View in Google Scholar

Kowalski M.D., Uposażenie krakowskiej kapituły katedralnej w średniowieczu, Kraków 2000.
View in Google Scholar

Kras P., Husyci w piętnastowiecznej Polsce, Lublin 1998.
View in Google Scholar

Kras P., Inkwizycja papieska w walce z husytyzmem na ziemiach polskich, w: Polskie echa husytyzmu. Materiały z konferencji naukowej, Kłodzko, 27-28 września 1996, red. S. Bylina, R. Gładkiewicz, Warszawa 1999, s. 88-115.
View in Google Scholar

Kurtyka J., Lanckorona, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 3, z. 2, Krzepice–Lasocice, red. F. Sikora, oprac. W. Bukowski, J. Kurtyka, J. Laberschek, Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, Kraków 1997, s. 420.
View in Google Scholar

Kurtyka J., Leńcze, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 3, z. 3, Lasocice–Łaganów, oprac. W. Bukowski, J. Kurtyka, J. Laberschek, Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, M. Wolski, red. F. Sikora, Kraków 1997, s. 541.
View in Google Scholar

Kurtyka J., Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 3, z. 3, Lasocice–Łaganów, oprac. W. Bukowski, J. Kurtyka, J. Laberschek, Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, M. Wolski, red. F. Sikora, Kraków 2000, s. 528-543.
View in Google Scholar

Laberschek J., Miejsce, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 4, z. 2, Miedzdzenicze–Miescki Staw, red. W. Bukowski, oprac. W. Bukowski, J. Laberschek, A. Marzec, M. Wolski, M. Zdanek, współpraca archeologiczna S. Kołodziejski, Kraków 2009, s. 423-424.
View in Google Scholar

Leszczyńska-Skrętowa Z., Jaroszowice, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 2, z. 2, Iwanowice–Kaczorowy, red. A. Gąsiorowski, oprac. J. Kurtyka, J. Laberschek, Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, Wrocław 1989, s. 242.
View in Google Scholar

Machilek F., Schlesien, Hus und die Hussiten, w: Die Hussitische Revolution. Religiöse, politische und regionale Aspekte, red. F. Machilek, Köln–Weimar–Wien 2012, s. 109-141.
View in Google Scholar

Maleczyńska E., Ruch husycki w Czechach i w Polsce, Warszawa 1959.
View in Google Scholar

Mika M., Górny Śląsk w dobie wojen husyckich. Przemyślidzi opawscy i raciborscy a rewolucja husycka, Kraków 2015.
View in Google Scholar

Noga Z., W okresie przedrozbiorowym, w: Sucha Beskidzka, red. J. Hampel, F. Kiryk, Kraków 1998, s. 45-77.
View in Google Scholar

Nowakowski A., Z dziejów miasta i parafii Wadowice, Kraków 1985.
View in Google Scholar

Ożóg K., Paweł z Zatora – kaznodzieja i profesor Uniwersytetu Krakowskiego, w: Osiem wieków historii i kultury miasta Zatora i regionu, red. T. Gąsowski, P. Stanko, Kraków 2006, s. 7-25.
View in Google Scholar

Płonka M., Zabytki na obszarze gminy Wadowice, w: Wadowice. Dzieje, t. 1, Pod rządami książąt oświęcimskich i zatorskich, red. T. Graff, K. Meus, Wadowice 2024, s. 125-220, https://doi.org/10.12797/9788383680941.04.
View in Google Scholar

Primke R., Szczerepa M., Szczerepa W., Wojny husyckie na Śląsku, Łużycach i Pomorzu, Kraków 2007.
View in Google Scholar

Rajman J., Kościoły średniowiecznego Oświęcimia (do końca XVI wieku), w: Oświęcim – miasto pogranicza, t. 2, red. B. Czwojdrak, P. Węcowski, Warszawa 2018, s. 343-390.
View in Google Scholar

Rajman J., Księstwo oświęcimskie. Zarys dziejów i postulaty badawcze, w: Osviecimiensis Kroniki Zamkowe, red. W. Oleś, D. Mleczko, Oświęcim 2013, s. 4-88.
View in Google Scholar

Rajman J., Najstarsze kościoły ziemi zatorskiej na tle wykazu parafii dekanatu zatorskiego z lat 1325-1327, „Rocznik Spytkowicki” 2023, nr 2, s. 26-47, https://doi.org/10.12797/RSpyt.02.2023.02.02.
View in Google Scholar

Rajman J., Od założenia wsi do końca XVI wieku, w: Andrychów. Historia wsi, miasta i gminy, red. J. Rajman, Andrychów 2024, s. 33-62, https://doi.org/10.12797/9788383680835.02.
View in Google Scholar

Rajman J., Rozwój sieci parafialnej w ziemi zatorskiej w okresie od ok. 1326 do ok. 1378 r., „Rocznik Spytkowicki” 2024, nr 3, s. 7-26, https://doi.org/10.12797/RSpyt03.2024.03.01.
View in Google Scholar

Rajman J., Średniowieczne Wadowice na tle osadnictwa nad Skawą i Wieprzanką (do końca XVI w.), w: Wadowice. Studia z dziejów miasta, red. A. Nowakowski, Wadowice 1997, s. 43-63.
View in Google Scholar

Rajman J., Żywiec i Stary Żywiec. Średniowieczna translokacja czy historiograficzna pomyłka?, w: Silesia–Polonia–Europa. Studia historyczne dedykowane Profesorowi Idziemu Panicowi, red. J. Sperka, Katowice–Bielsko-Biała 2019, s. 223-238.
View in Google Scholar

Rospond S., Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984. Saferna K., Monografa wsi Przybradz, Tomice 2022.
View in Google Scholar

Schmidt M., Mucharz, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 5, z. 2, Nagnojowice–Niegoszowice, red. W. Bukowski, oprac. W. Bukowski, J. Laberschek, M. Schmidt, F. Sikora, J. Szyszka, P. Wiencierz, przy współpracy M. Wolskiego, Kraków 2019, s. 87-92.
View in Google Scholar

Sikora F., Babica, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 1, z. 1, A–Borek, red. J. Wiśniewski, oprac. Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, Wrocław 1980, s. 8-9.
View in Google Scholar

Sikora F., Babice, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 1, z. 1, A–Borek, red. J. Wiśniewski, oprac. Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, Wrocław 1980, s. 9.
View in Google Scholar

Sikora F., Barwałd Dolny, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 1, z. 1, A–Borek, red. J. Wiśniewski, oprac. Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, Wrocław 1980, s. 25-26.
View in Google Scholar

Sikora F., Chocznia Stara, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 1, z. 2, Borek–Ciesien, oprac. Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, J. Wiśniewski, przy współpracy J. Laberscheka, Wrocław 1985, s. 348-349.
View in Google Scholar

Sikora F., Głębowice, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 1, z. 4, Dubie–Górka, oprac. J. Laberschek, Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, J. Wiśniewski, Wrocław 1986, s. 748-749.
View in Google Scholar

Sikora F., Graboszyce, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 2, z. 1, Górka–Isepek, oprac. J. Laberschek, Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, Wrocław 1989, s. 30-31.
View in Google Scholar

Sikora F., Klecza, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 2, z. 3, Kaczorowy–Klonów, red. A. Gąsiorowski, oprac. J. Kurtyka, J. Laberschek, Z. Leszczyńska-Skrętowa, F. Sikora, Wrocław 1991, s. 512-515.
View in Google Scholar

Skierska I., Pleban w późnośredniowiecznej Polsce, w: Kolory i struktury średniowiecza, red. W. Fałkowski, Warszawa 2004, s. 155-180.
View in Google Scholar

Słownik Staropolski, t. 6, red. S. Urbańczyk, Wrocław–Warszawa–Gdańsk 1970-1973.
View in Google Scholar

Słownik Staropolski, t. 7, red. S. Urbańczyk, Wrocław–Warszawa–Gdańsk 1973-1977.
View in Google Scholar

Sperka J., Nieznane fakty dotyczące napadu na klasztor Paulinów w Częstochowie w 1430 roku, „Średniowiecze Polski i Powszechne” 2009, t. 1, nr 5, s. 152-176.
View in Google Scholar

Stanko P., Dzieje parafii i szkoły parafialnej w Zatorze do końca XVI w., w: Osiem wieków historii i kultury miasta Zatora i regionu. Konferencja historyczna, red. T. Gąsowski, P. Stanko, Kraków 2006, s. 45-81.
View in Google Scholar

Stanko P., Dzieje wsi i parafii Spytkowice koło Zatora do końca XVI wieku, „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2007, t. 13, s. 19-54.
View in Google Scholar

Świeboda W., Obrona kultu wizerunków świętych na ziemiach polskich w XV w., „Roczniki Humanistyczne” 2023, t. 71, nr 2, s. 61-77, https://doi.org/10.18290/rh2301.4.
View in Google Scholar

Wiśniowski E., Rozwój organizacji parafialnej w Polsce do czasów Reformacji, w: Kościół w Polsce. Studia nad historią Kościoła Katolickiego w Polsce, t. 1, Średniowiecze, red. J. Kłoczowski, Kraków 1966, s. 235-372.
View in Google Scholar

Wiśniowski E., Parafie w średniowiecznej Polsce, Lublin 2004.
View in Google Scholar

Wiśniowski E., Uwagi na temat sieci szkół parafialnych w Polsce na przełomie XV/XVI w., w: Nauczanie w dawnych wiekach. Edukacja w średniowieczu i u progu ery nowożytnej. Polska na tle Europy, red. W. Iwańczak, K. Bracha, Kielce 1997, s. 13-20.
View in Google Scholar

Żurek D., Gmina Spytkowice w średniowieczu, w monografii Gminy Spytkowice pod red. K. Meusa, mps, w druku.
View in Google Scholar

Żurek D., Początki osady i lokacja miasta, w: Wadowice. Dzieje miasta, t. 1, Pod rządami książąt oświęcimskich i zatorskich, red. T. Graff, K. Meus, Wadowice 2024, s. 221-265, https://doi.org/10.12797/9788383680941.05.
View in Google Scholar

Żurek D., Społeczeństwo i gospodarka, w: Wadowice. Dzieje miasta, t. 1, Pod rządami książąt oświęcimskich i zatorskich, red. T. Graff, K. Meus, Wadowice 2024, s. 265-278, https://doi.org/10.12797/9788383680941.06.
View in Google Scholar

Żurek D., Wadowice w księstwach oświęcimskim i zatorskim, w: Wadowice. Dzieje miasta, t. 1, Pod rządami książąt oświęcimskich i zatorskich, red. T. Graff, K. Meus, Wadowice 2024, s. 345-352, https://doi.org/10.12797/9788383680941.09.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2025-10-30

Issue

Section

Artykuły i rozprawy

How to Cite

Parafie ziemi zatorskiej w okresie od ok. 1400 do ok. 1480 roku. (2025). Rocznik Spytkowicki, 4, 7-45. https://doi.org/10.12797/RSpyt04.2025.04.01