Przebraże. Baza polskiej samoobrony na Wołyniu podczas II wojny światowej
DOI:
https://doi.org/10.12797/Sowiniec.27.2016.48.02Słowa kluczowe:
Wołyń, stosunki polsko-ukraińskie, II wojna światowa, akcje antypolskie, Henryk Cybulski, OUN-UPAAbstrakt
Przebraże. A base of Polish self-defence in Volhynia during the Second World War
The present article describes the emergence and the activities of the most famous Polish self-defence group organized in Przebraże in Volhynia during the Second World War. It discusses the activities conducted by the self-defence soldiers whose purpose was to save the Polish people from the local villages from the threat posed by the Organization of Ukrainian Nationalists and the Ukrainian Insurgent Army. There were also repressions for which the Soviet and then the German occupiers were responsible. The self-defence, organized in Przebraż by Henryk Cybulski and Ludwik Malinowski, was a reaction to the series of attacks of Ukrainian nationalists against Polish people which were organized as early as in the autumn of 1942. The purpose of these attacks was to exterminate Polish people and to cause them to flee from Volhynia. The self-defence activities, conducted from March 1943 until January 1944 enabled the survival of almost 20 thousand people located near Przebraże.
In the article a great deal of attention is devoted also to the self-defence activities organized in Ragałówka, Komarówka and Huta Stepańska, which collaborated closely with Przebraże.
Bibliografia
Źródła archiwalne:
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Delegatura Rządu na Kraj, sygn. 202/II-51, Sprawozdania sytuacyjne 1943-1944.
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Delegatura Rządu na Kraj, sygn. 202/II/49, Departament Spraw Wewnętrznych Delegatury Rządu – Dokumenty Organizacyjne Biura Wschodniego, mps.
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Delegatura Rządu na Kraj, sygn. 202/I/34, Biuro prezydialne – Poczta do Rządu 1943.
Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego w Krakowie, akc. 2388, Zbiór Lucyny Kulińskiej:
Anna Kownacka-Góral, „Wspomnienia z dawnych lat”, mps.
Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego w Krakowie, akc. 2388, Zbiór Lucyny Kulińskiej: A. Kownacki, „Los Przebrażaka”, mps.
Archiwum Wschodnie Ośrodka Karta, sygn. II/647, I. Janicki, „Wspomnienia”.
Archiwum Wschodnie Ośrodka Karta, sygn. II/265, K. Justkowska, „Wspomnienia”.
Archiwum Wschodnie Ośrodka Karta, sygn. II/1328/2k, Zdzisław Koksanowicz, „Kresy wschodnie pod okupacjami 1939-1945”.
Archiwum Wschodnie Ośrodka Karta, sygn. II/0234, A. Kulisz, „Wspomnienia”.
Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego w Warszawie, sygn. R VIII/378, Relacje z Wołynia.
Biblioteka Jagiellońska, Dział Rękopisów, sygn. akc. 362/01, J. Polaczek, „Epilog Burzy w Inspektoracie Łuck”, mps.
Biblioteka Multimedialna Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” w Lublinie, Relacje Konstiantyna Klymowycza, Mykoły Olchowycza http://biblioteka.teatrnn.pl/dlibra/dlibra/docmetadata?id=44106&from=&dirids=1&ver_id=&lp=1&QI=05.15.2016.
Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie, Dział Rękopisów, sygn. 7798, Józef Zieliński, „Problem ukraiński na Ziemiach Polskich”, mps.
Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Dział Rękopisów, sygn. 16724-II, Wacław Kopisto, „Moje pokręcone losy. Wspomnienia z lat 1911-1955”, t. 1, mps.
Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Dział Rękopisów, sygn. 15475/ II, W. Romanowski, „Kainowe dni. Wspomnienia z lat 1939-1944”, mps.
Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Dział Rękopisów, sygn. 16301/II, Materiały Józefa Wójcika (ps. „Zgrzyt”) dotyczące głównie działalności konspiracyjnej na Wołyniu i pobytu w obozach w ZSRR w latach 1939-1955, mps.
Centralna Biblioteka Wojskowa w Warszawie, sygn. 40/98, Józef Wójcik „Zgrzyt”, Przebieg służby w AK Obwód Łuck kryptonim „Łan”.
Archiwum Józefa Turowskiego, sygn. 5/99, t. 7-8, Relacje świadków zbrodni popełnionych na ludności polskiej przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1939-1944 na Wołyniu.
Archiwum Józefa Turowskiego, sygn. 29/98, Leon Świkla „Adam”, „O Przebrażu i kilku innych sprawach. Archiwum Józefa Turowskiego, Wspomnienia z walk partyzanckich na Wołyniu, obejmuje lata 1942-1944”, mps.
Archiwum Józefa Turowskiego, sygn. 4/99, Leon Świkla „Adam”, Wyjaśnienia do książek „Przebraże” i „Brygada Grunwald”, mps.
Archiwum Józefa Turowskiego, sygn. 4/99, Józef Turowski ps. „Ziuk”, „Armia Krajowa – Okręg Wołyń”, cz. 2: „Kwestia ukraińska, oddziały partyzanckie”, mps.
Prasa konspiracyjna:
„Agencja Informacyjna Wieś” (Warszawa) 1943, VII.
„Biuletyn Informacyjny Ziemi Czerwieńskiej” (Lwów) 1943, nr 18.
„Nasze Ziemie Wschodnie” (Warszawa) 1943, nr 3 (V-VI), nr 4, nr 5 (VIII-X).
Artykuły, pamiętniki, opracowania, źródła drukowane:
Bata Artur, W cieniu tryzuba, Warszawa–Kraków 2016.
Berny Maria, Wołynianka, Wrocław 2015.
Błażejewska Sandra, Wołyń 1943. Antypolska akcja OUN-UPA w województwie wołyńskim, Głogów 2016.
Cybulski Henryk, Krwawy Wołyń ’43. Wspomnienia komendanta Przebraża, Warszawa 2014.
Cybulski Marcin, Komendant. Porucznik Henryk Cybulski (1910-1971) na tle wydarzeń wołyńskich w latach 1940-1944 i w okresie powojennym, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2010/2011, t. 7, s. 293-309.
Dębowska Maria, Kościół katolicki na Wołyniu w warunkach okupacji 1939-1945, Rzeszów 2008, Seria wydawnicza IPN. Oddział w Rzeszowie.
Filar Władysław, Kwestia ukraińska w okresie międzywojennym (1918-1939), [w:] Stosunki polsko-ukraińskie. Historia i pamięć, red. Joanna Marszałek-Kawa, Zbigniew Karpus, Toruń 2008, s. 129-151.
Filar Władysław, Okręg Wołyński AK, [w:] Armia Krajowa. Rozwój organizacyjny, red. nauk. Krzysztof Komorowski, Warszawa 1996, s. 225-248.
Filar Władysław, Przebraże. Bastion polskiej samoobrony na Wołyniu, Warszawa 2007, Biblioteka Armii Krajowej. Bitwy i akcje.
Filar Włdysław, Wydarzenia wołyńskie 1939-1944. W poszukiwaniu odpowiedzi na trudne pytania, Toruń 2008.
Grünberg Karol, Sprengel Bolesław, Trudne sąsiedztwo. Stosunki polsko-ukraińskie w X-XX w., Warszawa 2005.
Hryciuk Grzegorz, Wołyń pod okupacją radziecką, „Niepodległość i Pamięć” 2008, nr 27, s. 205-235.
Hud Bohdan, Ukraińcy i Polacy na Naddniestrzu, Wołyniu i w Galicji Wschodniej w XIX i w pierwszej połowie XX wieku, Lwów–Warszawa 2013.
Iljuszyn Ihor, UPA i AK – konflikt w Zachodniej Ukrainie (1939-1945), Warszawa 2009.
Janicki Zenobiusz, W obronie Przebraża i w drodze do Berlina, oprac. Leon Karłowicz, Lublin 1997.
Januszewska-Jurkiewicz Joanna, Polacy i Ukraińcy na Wołyniu do 1939 roku, [w:] W cieniu tragedii wołyńskiej 1943 roku. 70 rocznica mordów Polaków na Kresach Południowo-Wschodnich, red. Ewa Żurawska, Jerzy Sperka, Katowice 2015, s. 45-67, Prace naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, nr 3313.
Kobylański Władysław, W szponach trzech wrogów, Chicago 1988.
Komoński Ernest, Przykłady organizacji i funkcjonowania pomocy medycznej dla Polaków – ofiar polityki eksterminacyjnej OUN-b na Wołyniu i Galicji Wschodniej w latach 1943-1945, „Wrocławskie Studia Wschodnie” 2008, nr 12, s. 141-160.
Korzeniowski Tadeusz, Wspomnienia z Przebraża, „Na Rubieży” 2010, nr 111, s. 58-59.
Kownacka-Góral Anna, Z Przebraża na Wołyniu do Opola, Łódź 2008.
Kownacki A., Obrońcy Przebraża, [w:] Wołyń. Epopeja polskich losów 1939-2013. Akt I, relacje zebr. i oprac. Marek A. Koprowski, Zakrzewo 2013, s. 183-217.
Kresowa księga sprawiedliwych 1939-1945. O Ukraińcach ratujących Polaków poddanych eksterminacji OUN i UPA, oprac. Romuald Niedzielko, Warszawa 2007, Studia i materiały – Instytut Pamięci Narodowej, t. 12.
Kuczerepa Mykoła, Polityka II Rzeczypospolitej wobec Ukraińców na Wołyniu w latach 1921-1939, „Przegląd Wschodni” 1997, t. 4, z. 1, s. 139-154.
Kulińska Lucyna, Partacz Czesław, Zbrodnie nacjonalistów ukraińskich na Polakach w latach 1939-1945. Ludobójstwo niepotępione, Warszawa 2015.
Łoziński E., Obrona Przebraża, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1964, nr 2, s. 293-299.
Łoziński Mirosław, Rosiński Bogusław, Obrońcy Przebraża, oprac. Leon Karłowicz, Lublin 1997.
Motyka Grzegorz, Od rzezi Wołyńskiej do akcji „Wisła”. Konflikt polsko-ukraiński 1943-1947, Kraków 2011.
Motyka Grzegorz, Plan: wykarczować, „Karta” 2005, nr 46, s. 90-97.
Motyka Grzegorz, Ukraińska partyzantka 1942-1960. Działalność Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Powstańczej Armii, Warszawa 2006.
Nicieja Stanisław Sławomir, Kresowa Atlantyda. Historia i mitologia miast kresowych, t. 7: Drohobycz, Majdan, Schodnica, Sławsko, Turka, Opole 2016.
Oliwa Apolinary, Gdy poświęcano noże. Tragedia Wołynia. Już bez cenzury – wspomnienia powojenne, Opole 2013.
Ostrowski Józef, Moje wspomnienia o Wołyniu, „Biuletyn Informacyjny Okręgu Wołyńskiego AK” 1996, nr 4, s. 56-64.
Paszkowski Mieczysław, Moje wspomnienia o Przebrażu, [w:] Okrutna przestroga, oprac. Jerzy Dębski, Leon Popek, cz. 2, Lublin 1998, s. 265-275.
Peretiakowicz Adam, Polska samoobrona w okolicach Łucka, Katowice 1995.
Piotrowski Czesław, Krwawe żniwa za Styrem, Horyniem i Słuczą, Toruń 2011.
Rąkowski Grzegorz, Wołyń. Przewodnik krajoznawczo-historyczny po Ukrainie Zachodniej, Pruszków 2005.
Relacja Zenobiusza, Leonarda i Tadeusza Janickich dotycząca wypadków w Przebrażu w 1943 roku, [w:] Wołyń bez komentarza. Wywiady radiowe, wspomnienia ocalałych, dokumenty, Warszawa 2016, s. 138-144.
Rojek-Skorupa Sylwia, Zagłada ludności polskiej na Wołyniu w latach II wojny światowej, [w:] W dolinie Bugu, Styru i Słuczy. Wołyń w najnowszej historii Polski (wybrane zagadnienia), red. nauk. Jarosław Rubacha, Piotrków Trybunalski 2005.
Siemaszko Ewa, Wołyń pod okupacją niemiecką, „Niepodległość i Pamięć” 2008, nr 27, s. 237-259.
Siemaszko Władysław, Siemaszko Ewa, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945, t. 1-2, Warszawa 2008.
Sołtysiak Grzegorz, Huta Stepańska, „Karta” 1992, nr 8, s. 66-82.
Sowa Andrzej Leon, Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1947. Zarys problematyki, Kraków 1998.
Stańczyk Tomasz, Polska samoobrona, Wołyń ’43 „Do Rzeczy” 2016, nr 41 (dodatek specjalny: Wołyń ’43), s. 16-18.
Stańczyk Tomasz, Pasek Witold, Polskie Termopile. Walczyli do końca, Warszawa 2016.
Striłka Roman, Geneza polskiej samoobrony na Wołyniu i jej rola w obronie ludności polskiej, [w:] Polska–Ukraina. Trudne pytania, t. 3: Materiały z III międzynarodowego seminarium historycznego „Stosunki polsko-ukraińskie podczas II wojny światowej”, Łuck, 20-22 V 1998, red. nauk. Andrzej Ajnenkiel [et al.], Warszawa 1998.
Szabłowski Witold, Sprawiedliwi zdrajcy. Sąsiedzi z Wołynia, Kraków 2016.
Szcześniak Antoni B., Szot Wiesław Z., Wojna polska z UPA. Droga do nikąd, Warszawa 2013.
Szawłowski Ryszard, Wojna polsko-sowiecka 1939. Tło polityczne, prawnomiędzynarodowe i psychologiczne. Agresja sowiecka i polska obrona. Sowieckie zbrodnie wojenne i przeciw ludności oraz zbrodnie ukraińskie i białoruskie, t. 1: Monografia, t. 2: Dokumenty, Warszawa 1997.
Trusiewicz Feliks, Pokolenie, Filadelfia 1985.
Wiatrowycz Wołodymyr, Druga wojna polsko-ukraińska 1942-1947, przeł. Mirosław Iwanek, Warszawa 2013.
Piotrowski Czesław, Wolak Tadeusz, Przebraże 1943, Warszawa 1996.
Włodarkiewicz Wojciech, Wołyń 1939, Warszawa 2016, Historyczne Bitwy.
Żurawski Antoni, W walce z dwoma wrogami, Warszawa 1991.
