Socjohydrologiczne ujęcie relacji rzeka – człowiek w dnie doliny Wisły

Authors

DOI:

https://doi.org/10.12797/RSpyt.02.2023.02.01

Keywords:

sociohydrology, cartographic analysis, channel pattern, settlement, Vistula River

Abstract

SOCIOHYDROLOGY APPROACH OF MEN -RIVER RELATIONSHIPS AT THE BOTTOM OF THE VISTULA VALLEY

Until the second half of the 19th century, man used the environmental resources of the bottom of the Vistula valley, interfering with them only slightly. From the Stone Age, settlements on the Vistula River intensifi ed, but settlements were erected at a safe distance from the riverbed. Extensive use of the river for fishing and water intake did not disturb the hydromorphological processes. Therefore, the first signifi cant human pressure may have been the felling of trees in the floodplain in 400 BC – 200 CE. These activities accelerated the flow of flood waters on the floodplain while lowering their level. In the research section, the permanent development of the valley bottom began in the 13th century with the location of Spytkowice village. However, the gradual development of settlement up to Łączany was not intense. The densification of the buildings continues until the present day. However, it does not spread beyond the roles occupied in the 18th century. The Vistula was used for rafting. This caused attempts to turn the Vistula into the main transport route. From the time of the first hydrotechnical works, between 1869 and 1875, until the construction of the Smolice barrage in 2002, the Vistula bed was signifi cantly shortened and narrowed. These changes led to the incision of the channel. The construction of levees severed the natural connectivity between the river and its floodplain. Human activities have made the Vistula River even more dangerous due to erosion of the bottom and possible flooding in the event of the embankments breaking.

Author Biography

  • Karol Witkowski, University of the National Education Commission, Krakow

    Geograf geomorfolog, adiunkt w Katedrze Ekologii i Geoinformacji Instytutu Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Prowadzi badania naukowe nad historycznym i współczesnym wpływem człowieka na procesy fluwialne w Karpatach, szczególnie w zakresie regulacji rzek oraz wykorzystania wód płynących dla potrzeb pozyskania energii i żeglugi śródlądowej. Promuje podejście socjohydrologiczne w badaniach geomorfologicznych. Członek Stowarzyszenia Geomorfologów Polskich i European Society for Environmental History, przewodnik górski beskidzki.

References

Brzeska -Pasek A. i in., Wczesnoneolityczne osady w Spytkowicach i ich rola w dystrybucji krzemienia jurajskiego, „Acta archaeologica Opaviensia” 2018, nr 5, s. 139 -164.
View in Google Scholar

Chwalba A., Wisła. Biografi a rzeki, Kraków 2023.
View in Google Scholar

Ciriacono S., Building on Water. Venice, Holland and the Construction of the European Landscape in the Early Modern, Oxford–New York, 2006.
View in Google Scholar

Czaja S.W., Zmiany krajobrazów doliny Małej Wisły w obrębie Kotliny Oświęcimskiej przez wezbrania powodziowe w XVIII -XX wieku, „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego” 2010, nr 13, s. 29 -40.
View in Google Scholar

Di Baldassarre G. i in., Socio -hydrology: conceptualising human -flood interactions, „Hydrology and Earth System Sciences” 2013, nr 17, s. 3295 -3303.
View in Google Scholar

Dobrzańska H., Kalicki T., Człowiek i środowisko w dolinie Wisły koło Krakowa w okresie od I do VII w. n.e., „Archeologia Polski” 2003, nr 48, 1 -2, s. 25 -55.
View in Google Scholar

Falkowski E., Przyroda rzeki, w: Wisła. Monografia rzeki, red. A. Piskozub, Warszawa 1982, s. 85 -97.
View in Google Scholar

Franaszek P., Przemysł Zagłębia Krakowskiego w XIX i w pierwszej połowie XX wieku (do 1945 roku), w: Jaworzno interdyscyplinarnie. Przemysł pogranicza śląsko-małopolskiego na przestrzeni wieków, red. A. Ramsa, Jaworzno–Częstochowa 2016, s. 13 -28.
View in Google Scholar

Gedl M., Kultura łużycka, w: Pradzieje powiatu krakowskiego, cz. 1, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Archeologiczne” 1961, z. 2, nr 34, s. 47 -100.
View in Google Scholar

Gober P., Wheater H.S., Socio -hydrology and the science -policy interface: a case study of the Saskatchewan River Basin, „Hydrology and Earth System Sciences Discussions” 2013, nr 10, s. 6669 -6693.
View in Google Scholar

Gorajska J., Wpływ regulacji technicznej na równowagę pionową koryta Wisły na przedpolu Karpat, „Landform Analysis” 2014, nr 26, s. 3 -9.
View in Google Scholar

Gregory K.J., The human role in changing river channels, „Geomorphology” 2006, nr 79, s. 172 -191.
View in Google Scholar

Ingarden R., Rzeki i kanały żeglowne w b. trzech zaborach i znaczenie ich gospodarcze dla Polski, Kraków 1922.
View in Google Scholar

Kaczanowska M., Środkowa faza rozwoju kultury lendzielskiej w Małopolsce – grupa pleszowsko-modlnicka, w: Dziedzictwo cywilizacji naddunajskich. Małopolska na przełomie epoki kamienia i miedzi, red. M. Kaczanowska, tłum. K. Bławat, Kraków 2006, s. 37 -52.
View in Google Scholar

Kędzior A., Roboty wodne i melioracyjne w południowej Małopolsce wykonane z inicjatywy Sejmu i Wydziału Krajowego, cz. 2: Meljoracje publiczne w Nizinie Nadwiślańskie, tudzież w dorzeczu Bugu, Styru i Dniestru, Lwów 1929.
View in Google Scholar

Kolberg O., Dzieła wszystkie. Krakowskie, cz. 1, Kraków 1962.
View in Google Scholar

Kordas B., Górna Wisła w Planach Rozwojowych Wisły, w: Wisła. Monografia rzeki, red. A. Piskozub, Warszawa 1982, s. 298 -308.
View in Google Scholar

Krąpiec M., Dendrochronologia „czarnych dębów” z doliny Wisły w okolicach Krakowa, „Studia Geomorphologica Carpatho-Balcanica” 1991 -1992, nr 25 -26, s. 115 -131.
View in Google Scholar

Lindner L., Problem wieku i zasięgu lądolodów skandynawskich u brzegu polskich Karpat, „Przegląd Geologiczny” 2001, t. 49, nr 9, s. 819 -821.
View in Google Scholar

Łajczak A., Regulacja rzeki a zagrożenie powodziowe, na przykładzie Wisły między Skoczowem i Puławami, „Infrastruktura i Ekologia Terenów Wiejskich” 2006, nr 4/1, s. 197 -215.
View in Google Scholar

Marczewski B., Powiat wadowicki pod względem geograficznym, statystycznym i historycznym, Kraków 1897.
View in Google Scholar

Maruszczak H., Wpływ rolniczego użytkowania ziemi na środowisko przyrodnicze w czasach historycznych, w: Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze, red. L. Starkel, Warszawa 1999, s. 189 -202.
View in Google Scholar

Matakiewicz M., Regulacja rzek, Lwów–Kraków–Warszawa 1921.
View in Google Scholar

Piasecka J., Budowa kanałów na ziemiach Rzeczypospolitej w świetle piśmiennictwa polskiego do połowy XIX wieku, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1970, t. 15, nr 2, s. 297-318.
View in Google Scholar

Punzet J., Przepływy charakterystyczne, w: Dorzecze górnej Wisły. Opracowanie zbiorowe, cz. 1, red. I. Dynowska, M. Maciejewski, Warszawa–Kraków 1991, s. 167-215.
View in Google Scholar

Radwański K., Stosunki wodne wczesnośredniowiecznego Okołu w Krakowie, ich wpływ na topografię osadnictwa, próby powiązania tych zjawisk ze zmianami klimatycznymi, „Materiały Archeologiczne” 1972, nr 13, s. 5 -40.
View in Google Scholar

Rutkowski J., Vistula River valley in the Cracow Gate during the Holocene, w: Evolution of the Vistula River valley during the last 15000 years, part II, red. L. Starkel, Wrocław 1987, s. 31 -53.
View in Google Scholar

Sivapalan M., Savenije H.H.G., Bloeschl G., Socio -hydrology: A new science of people and water, „Hydrological Processes” 2012, t. 26, nr 8, s. 1270 -1276.
View in Google Scholar

Słownik geografi czny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 8, red. B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1887.
View in Google Scholar

Słownik geografi czny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 10, red. B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1889.
View in Google Scholar

Soja R., Mrozek T., Hydrological characteristics of the Vistula river, w: Evolution of the Vistula River valley during the last 15000 years, part III, red. L. Starkel, Wrocław 1990, s. 45 -62.
View in Google Scholar

Solon J. i in., Physico -geographical mesoregions of Poland: Verifi cation and adjustment of boundaries on the basis of contemporary spatial data, „Geographia Polonica” 2018, t. 91, nr 2, s. 1431 -70.
View in Google Scholar

Srinivasan V., Socio-hydrology: patterns, feedbacks, goals and trajectories in coupled human-water systems, Catchment Science Symposium, Wiedeń, 13 kwietnia 2013.
View in Google Scholar

Srinivasan V. i in., The impact of urbanization on water vulnerability: A coupled human-environment system approach for Chennai, India, „Global Environmental Change” 2013, nr 23, s. 229 -239.
View in Google Scholar

Stanko R., Dzieje wsi i parafi i Spytkowice koło Zatora do końca XVI wieku, „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2007, nr 13, s. 19 -54.
View in Google Scholar

Starkel L., Historia doliny Wisły. Od ostatniego zlodowacenia do dziś, Warszawa 2001.
View in Google Scholar

Starkel L. i in., Chronostratygrafia aluwiów i form fluwialnych w południowej Polsce, w: Geochronologia górnego czwartorzędu Polski w świetle datowania radiowęglowego i luminescencyjnego, red. A. Pazdur i in., Wrocław 1999, s. 133 -156.
View in Google Scholar

Szmańda J.B. i in., Sedymentacja mad wiślanych w Tyńcu, „Prace Geograficzne” 2018, nr 155, s. 157 -172.
View in Google Scholar

Trafas K., Zmiany biegu koryta Wisły na wschód od Krakowa w świetle map archiwalnych i fotointerpretacji, „Zeszyty Naukowe UJ, Prace Geograficzne” 1975, nr 62, s. 1 -173.
View in Google Scholar

Valde -Nowak P., Etapy i strefy zasiedlenia Karpat polskich w neolicie i na początku epoki brązu, Wrocław 1988.
View in Google Scholar

Widlok T. i in., Towards a theoretical framework for analyzing integrated socio-environmental systems, „Quaternary International” 2012, nr 274, s. 259 -272.
View in Google Scholar

Witkowski K., The Development of the Use of Water Energy in the Mountain Catchment from a Sociohydrological Perspective, „Energies” 2022, nr 15 (20), s. 1 -21.
View in Google Scholar

Witkowski K., The Galician Canal – An unrealized project that changed the rivers in the northern part of the Carpathians, „River Research and Applications” 2021, t. 37, nr 9, s. 1343-1356.
View in Google Scholar

Witkowski K., Transformacja układu korytowego dolnej Skawy, „Prace Geograficzne” 2017, z. 150, s. 41 -59.
View in Google Scholar

Wyrozumska B., Drogi w ziemi krakowskiej do końca XVI wieku, Wrocław 1977.
View in Google Scholar

Yaeger M.A. i in., Comparative analysis for hydrologic signatures in two agricultural watersheds in east-central Illinois: legacies of the past to inform the future, „Hydrology and Earth System Sciences Discussions” 2013, nr 10 (5), s. 6515 -6558.
View in Google Scholar

Zachariasz A., Kształtowanie najbliższego otoczenia Wisły w centrum Krakowa – historia i współczesność, „Architektura Krajobrazu” 2009, nr 4, s. 10 20.
View in Google Scholar

Netografia:
View in Google Scholar

Mapa Monarchii Austro -Węgierskiej (tzw. Spezialkarte) z 1907 r., źródło: http://polski.mapywig.org/, [dostęp: 25.05.2023].
View in Google Scholar

Mapa stanowisk archeologicznych, źródło: http://zabytek.pl, [dostęp: 25.05.2023].
View in Google Scholar

Mapa WIG w skali 1:100 000 z 1934 r., źródło: http://polski.mapywig.org/, [dostęp: 26.05.2023].
View in Google Scholar

Pierwsze zdjęcie wojskowe Imperium Habsburskiego (tzw. mapa Miega) z lat 1779-1783, źródło: http://maps.arcanum.com, [dostęp: 20.05.2023].
View in Google Scholar

Trzecie zdjęcie wojskowe Imperium Habsburskiego z lat 1869 -1887, źródło: http://maps.arcanum.com, [dostęp: 20.05.2023].
View in Google Scholar

Downloads

Published

2023-10-24

Issue

Section

Artykuły i rozprawy

How to Cite

Socjohydrologiczne ujęcie relacji rzeka – człowiek w dnie doliny Wisły. (2023). Rocznik Spytkowicki, 2, 8-25. https://doi.org/10.12797/RSpyt.02.2023.02.01