Rethinking Jewish Resisters’ Attacks on German Targets in Kraków
Słowa kluczowe:
Holokaust, Żydzi, Żydzi w Krakowie, He-Chalucha-Lochem, partyzantka, Kraków, Polska, Niemcy, PPRAbstrakt
NOWE SPOJRZENIE NA ATAKI ŻYDOWSKICH BOJOWNIKÓW NA CELE NIEMIECKIE W KRAKOWIE
Artykuł prezentuje szersze spojrzenie na kwestię ataków na cele niemieckie w Krakowie przeprowadzonych 22 grudnia 1942 roku przez dwie podziemne organizacje żydowskie: He-Chaluc ha-Lochem (Walczący Pionier, Organizacja Bojowa Żydowskiej Młodzieży Chalucowej) oraz Iskrę. Zamachy z 22 grudnia to operacja wyjątkowa zarówno pod względem terminu, jak i modus operandi. Miały one miejsce w momencie, gdy inne żydowskie grupy jeszcze się nie uformowały albo też debatowały nad tym, czy lepiej skupić się na ratowaniu życia, czy raczej stawić zbrojny opór. Ataki, o których mowa, to najważniejsze akcje zbrojne na Niemców w Krakowie – mieście, w którym przez większość okupacji niemieckiej było dość spokojnie. W artykule tytułowe żydowskie ataki potraktowano jako przykład operacji miejskiej partyzantki, która wymagała podejmowania szczególnych wysiłków w celu zyskania mobilności i która prawdopodobnie nie mogłaby się wydarzyć bez logistycznego wsparcia polskich sprzymierzeńców. Atakując Niemców, dowódcy żydowskiej partyzantki w Krakowie wykazali się kreatywnym myśleniem, elastycznością oraz inicjatywą, wykorzystując element zaskoczenia.
Bibliografia
Aksamitowski Andrzej: Polski wysiłek zbrojny: jesień 1939 – wiosna 1942 = Polish military effort: autumn 1939 – spring 1943. Departament Systemu Obronnego Ministerstwa Obrony Narodowej, Wojskowy Instytut Historyczny Akademii Obrony Narodowej. Warszawa 2003.
Albeh Chawa (ed.): Dr. Jehuda Ohrenstein (Idek): His Zionist Vision and Activity. Private Press. Kiryat Arba 2001 [Hebrew].
Asprey B. Robert: War in the Shadows: The Guerilla in History. Doubleday. New York 1975.
Bauer Yehuda: “Jewish Resistance: A Myth or Reality.” In: Rethinking the Holocaust. Yale University Press. New Haven and London 2001 pp. 119–42.
Bauminger Arieh: The Fighters of the Cracow (Kraków) Ghetto. Keter. Jerusalem 1986.
Bednarek Monika, Gawron Edyta, Jeżowski Grzegorz, Zbroja Barbara, Zimmerer Katarzyna: Kraków – czas okupacji 1939–1945. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Kraków 2012.
Bieberstein Aleksander: Zagłada Żydów w Krakowie. Wydawnictwo Literackie. 2nd ed. Kraków 2001.
Boyle Mark: Human Geography: A Concise Introduction. John Wiley and Sons. Chichester 2015.
Carmi Aharon, Haim Frimmer: From That Blaze. Testimonies of Members of ZZB. Hakibbutz Hameuchad. Tel Aviv 1961.
Carter-White Richard: “Towards a Spatial Historiography of the Holocaust: Resistance, Film, and the Prisoner Uprising at Sobibor Death Camp.” Political Geography 2013, Vol. 33, pp. 21–30.
Chwalba Andrzej: “A Divided City”. In: Unwanted Capital. Architecture and Urban Planning in Kraków During the German Occupation of 1939–1945. Kraków 2022.
Cohen-Klinberg Shoshana: “About Abraham Liebowicz.” In: I am a Jew. Abraham Liebowicz. Laban: A Ghetto Fighter in Cracow. Ed. Yechazkel Raban. Ghetto Fighters’ House. Tel Aviv 1985, pp. 82–85.
Cole Tim: “Geographies of Ghettoization; Absences, Presences, and Boundaries.” In: Hitler’s Geographies: The Spatialities of the Third Reich. Eds. Paolo Giaccaria, Claudio Minca. Chicago University Press. Chicago 2016, pp. 267–281.
Cole Tim, Alberto Giordano: “Geographies of Holocaust Rescue: Spatial Patterns and Social Geographies of Jewish Rescue in Budapest, 1944.” Journal of Historical Geography 2021, No. 7. p. pp. 63–72.
Cresswell Tim: “Place Out of Place. Geography, Ideology and Transgression.” PhD Diss., University of Wisconsin-Madison. Madison 1992.
Cupples Julie: “Resistance.” in: International Encyclopedia of Geography. Vol. 1. Ed. Rob Kitchin and Nigel Thrift. Elsevier. Amsterdam 2009, pp. 370–375.
De Certeau Michel: The Practice of Everyday Life. University of California Press. Berkeley 1984.
Dranger Beni: “The Struggle of the Jewish Underground’s Fighters as a Role Model for Our Struggle to Establish the State.” Speech, Netanya, 31 August 2015.
Dränger-Davidson Gusta: Justina’s Diary. Ghetto Fighters’ House. Acco 2005.
Dränger Shimshon [Szymshon]: Hechalutz Halochem. Organ of the Chalutz Underground Movement in Occupied Cracow, August–October 1943. Ghetto Fighters’ House. Acco 2005.
Dreiblat Yoel: “Lag BaOmer: Yoel Dreiblatt Speech in Lag BaOmer in Hadera in 1936.” In: HaTnua HaChalutzit BeAgudat HaNoar HaIwri Akiba. Ed. Moshe Zinger. Beit Yehoshua. Tel Aviv 1939, pp. 121–126.
Ethington J. Philip: “Placing the Past: ‘Groundwork’ for a Spatial Theory of History, Rethinking History.” Journal of Theory and Practice 2027, Vol. 11, No. 4, pp. 465–493.
Folman-Raban Chawa: Lo Nifradeti MiHem. Ghetto Fighters’ House. Tel Aviv 1997.
Gawron Edyta: “Zagłada (1939–1945).” In: Not Only Kroke: The History of the Jews of Kraków. Eds. Edyta Gawron, Michał Galas. Wydawnictwo Literackie. Kraków 2022, pp. 363–364.
Giordano Alberto, Knowles Kelly: Geographies of the Holocaust. In: Geographies of the Holocaust. Eds. Anne Kelly Knowles, Tim Cole, Alberto Giordano. Indiana University Press. Bloomington 2014, pp. 12–33.
Gutman Israel: “Youth and Resistance Movements in Historical Perspective” (Israel Gutman Talks to Daniel Blatman). Yad Vashem Studies 1993, No. 23, pp. 1–49.
Harkabi Yehoshafat (ed.): On Guerrilla Warfare. The Ministry of Defence. Tel Aviv 1971.
Jarkowska-Natkaniec Alicja: Wymuszna wspólpraca czy zdrada? Wokół przypadków kolaboracji Żydów w okupowanym Krakowie. Universitas. Kraków 2018.
Jaskot B. Paul, Tim Cole: “Afterword.” In: Geographies of the Holocaust. Eds. Anne Kelly Knowles, Tim Cole, Alberto Giordano. Indiana University Press. Bloomington 2014, pp. 301–307.
Kękuś-Pietrzak Krystyna: Historia mojej rodziny z ostatniego roku przed wywiezieniem moich rodziców do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. 19 October 1987. Courtesy of Jerzy Kękuś Kirby Dick: IRA Terror on Britain’s Streets 1939–1940: The Wartime Bombing Campaign and Hitler Connection. Pen & Sword. Barnsley. Yorkshire–Philadelphia 2021.
Kochanski Halik: Resistance. The Underground War Against Hitler, 1939–1945. Liveright. New York 2022.
Korkuć Maciej: “Trudne warunki i silny nacisk niemiecki.” In: Polska Partia Robotnicza, Gwardia Ludowa / Armia Ludowa na ziemiach polskich 1942–1944/1945. Ed. Krzysztof Kaczmarski and Mariusz Krzysztofiński. Instytut Pamięci Narodowej. Rzeszów 2013, pp. 63–95.
Kotarba Ryszard. Żydzi Krakowa w dobie zagłady (ZAL/KL Plaszow). Instytut Pamięci Narodowej. Kraków 2022.
Kovner Abba: A Missive to HaShomer HaTzair Partisans. Moreshet. Tel Aviv 2002.
Kuper Rivka: Resisi Zichronot. Massua. Degania B 2004.
Laqueur Walter: Guerrilla Warfare. A Historical and Critical Study. Little Brown. Boston 1976.
Marighella Carlos: “From the ‘Minimanual.’” In: The Guerrilla Reader: A Historical Anthology. Ed. Walter Laqueur. Temple University Press. Philadelphia 1977, pp. 219–228.
Marighella Carlos: Minimanual of the Urban Guerrilla. Foreign Languages Press. Utrecht 2016.
Matusak Piotr: “The Resistant Movement in Poland.” In: Polish Resistance Movement in Poland and Abroad 1939–1945. Ed. Stanisław Okęcki. PWN. Warszawa 1987, pp. 106–107.
Michman Dan: “Jewish Fighting During the Holocaust.” Dapim 1995, Vol. 12, pp. 7–41.
Mroczka Ludwik. Krakowianie. Szkice do portretu zbiorowego w dobie industrialnej transformacji 1890–1939. Akademia Pedagogiczna im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Kraków 1999.
Nowak Anna: “Mieszkanie w ‘leśnym’ pałacu.” Renowacje 1999, August, pp. 90–105.
Peled Yael: 1993. Jewish Cracow 1939–1945: Resistance, Underground, Struggle. Ghetto Fighters’ House. Tel Aviv 1993.
Perlis Rivka: The Pioneering Zionist Youth Movement in Nazi-Occupied Poland. Ghetto Fighters’ House. Tel Aviv 1987.
Pile Steve, Keith Michael (eds.): Geographies of Resistance. Routledge. London 1997.
Piper Franciszek, Irena Strzelecka (eds.): Księga pamięci. Transporty Polaków do KL Auschwitz z Krakowa i innych miejscowości Polski południowej. 1940–1944. Vol. 3. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau. Warszawa 2002.
Przygoński Antoni: Akcje zbrojne GL – Warszawa 1942. Książka i Wiedza. Warszawa 1976.
Rączy Elżbieta: Zagłada Żydów w dystrykcie krakowskim w latach 1939–1945. Instytut Pamięci Narodowej. Rzeszów 2014.
Rocznik Polskiego Przemysłu i Handlu = Directory of Maufacturers & Merchants of Poland. 6th ed. Polska Spółka Wydawnictw Informacyjnych. Warszawa 1938.
Rufeisen-Schipper Helea: Farewell to Mila 18. Ghetto Fighters’ House. Tel Aviv 1990.
Rydiger Monika: “Usurping by the City Sky: Oppression by Design.” In: Unwanted Capital: Architecture and Urban Planning in Kraków During the German Occupation of 1939–1945. Ed. Jacek Purchla International Cultural Center. Kraków. Kraków 2022, pp. 14–18.
Schwartzbart A: “The Jewish Hospital in Kraków.” In: Sefer Kraka [Book of Krakow]. Eds. Aryeh Bauminger, Meir Busak, Natan M. Gelber. Mercaz Harav Kook. Jerusalem 1959, pp. 324–325.
Shalev Ziva: Tosia. Tosia Altman Leader of Hashomer Hatzair Movement and the Warsaw Ghetto Uprising. Moreshet. Tel Aviv 1992.
Shavid Eliezer: “The Moral and Existential Dilemmas of the Armed Resistance in the Ghetto.” In: Shimshon Dranger’s HeChalutz HaLochem. Ed. Michal Oppenheimer. Ghetto Fighters’ House. Acco 2006, pp. 287–332.
Skotnicki Aleksander B.: Szpital Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie 1866–1941. Stradomskie Centrum Dialogu. Kraków 2013.
Steigbügel Max: “Events in Cracow in the Days of Holocaust.” Massuah. A Yearbook on the Holocaust and Heroism 1983, No. 11, pp. 147–151.
Stone Dan: “Holocaust Spaces.” In: Hitler’s Geographies: The Spatialities of the Third Reich. Eds. Giaccaria, Paolo, Claudio Minca. Chicago University Press. Chicago 2016, pp. 45–62.
Sturdy Colls Caroline: Holocaust Archaeologies: Approaches and Future Directions. Springer. London 2015.
Sturdy Colls Caroline: “Uncovering a Painful Past: Archeology and the Holocaust.” Conservation and MGMT of Archeological Sites 2015, Vol. 17, No. 1, pp. 38–55.
Swałtek-Niewińska Dagmara: “Powiat Bocheński.” In: Dalej jest noc. Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski. Eds. Barbara Engelking, Jan Grabowski. Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów. Warszawa 2018, pp. 523–642.
Tec Nechama: “Jewish Resistance: Facts, Omissions, and Distortions.” In: Jewish Resistance Against the Nazis. Ed. Patrick Henry. Catholic University of America Press. Washington D.C. 2014, pp. 40–70.
Tenenbaum-Tamaroff Mordechai: Pages from the Fire. Hakibbutz Hameuchad. Jerusalem 1985.
Tovy Tal: Guerrilla and the War Against It. The Military Heritage of Mao. Carmel. Jerusalem 2010 [Hebrew].
Tse-tung Mao: Basic Tactics. Translated by Stuart R. Schram. Frederick Praeger. New York 1966.
Tse-tung Mao: On Guerrilla Warfare. Translated by Samuel B. Griffith. University of Illinois Press. Champaign 2000.
Urzędowy spis: lekarzy, lekarzy dentystów, felczerów, pielęgniarek, położnych, uprawnionych i samodzielnych techników dentystycznych oraz wykazy: aptek, szpitali, ubezpieczalni społecz., ośrodków zdrowia, przychodni samodzielnych, oraz centrali i filii Państwowego Zakładu Higieny. Ministerstwo Opieki Społecznej. Warszawa 1939.
Van Creveld Martin: Technology and War: From 2000 B.C. to the Present. The Free Press. New York 1989.
Wajs Josef: “Keta MeParshiot HaShoah (Portion of the Holocaust Episodes).” Haboker 1947, 22 August [Hebrew], p. 4.
Withers J. Charles: “Place and the Spatial Turn in Geography and in History.” Journal of the History of Ideas 2009, Vol. 70, No. 4, pp. 637–658.
Wolf Yoel: And Resin for Hotra: A Prophecy Fulfilled. Private Press. Jerusalem 2005.
Yaari-Wald Moshe: “Gola Mire: Anti-Nazi Fighter.” In: Rzeszów Jews: Memorial Book. Ed. Moshe Yaari-Wald. Rzeszower Societies in Israel and U.S.A. Tel Aviv 1967, pp. 340–341.
Yechieli Baruch: Akiva. The Growth and Development of a General Zionist Youth Movement and Fighting During the Years of the Holocaust. Hakibbutz Hameuchad. Tel Aviv 1988.
Zając Józef: Toczyły się boje. Czytelnik. Warszawa 1965.
Zedong [Tse-Tung] Mao: Collected Writings of Chairman Mao. Vol. 1. Politics and Tactics. Norte Press. El Paso 2009.
Zimmerer Katarzyna: Zamordowany świat. Losy Żydów w Krakowie 1939–1945. Wydawnictwo Literackie. Kraków 2004.
Zimmerer Katarzyna: Kronika zamordowanego świata. Żydzi w Krakowie w czasie okupacji niemieckiej. Wydawnictwo Literackie. Kraków 2017.
Zohar Eran: “Jewish Resistance Group in the Nowy Wiśnicz Area: A New Approach.” Holocaust Studies 2024, Vol. 30, No. 2, pp. 248–289.
Zuckerman Yitzak (Antek): Those Seven Days, 1939–1946. Hakibbutz Hameuchad. Bet Lochamei Hagetaot 1990.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Eran Zohar
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
