Atlas Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa
Program naukowy Muzeum Krakowa – zakresy, realizacja i plany
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2025.10Słowa kluczowe:
niematerialne dziedzictwo kulturowe, Kraków, ochrona dziedzictwa kulturowego, praktyki kulturowe, społeczności lokalne, etnologia i antropologia kulturowa, muzealnictwo, folklor, tradycjaAbstrakt
Artykuł ma na celu przedstawienie nowego programu naukowego Muzeum Krakowa pod nazwą Atlas Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa. Założeniem
programu jest inwentaryzacja wraz z dokumentacją, interpretacja, prezentacja i popularyzacja wśród odbiorców zjawisk niematerialnego dziedzictwa kulturowego Krakowa. Program obejmuje rozpoznanie i badanie tych zjawisk kulturowych, które wpisują się w definicję przyjętą w Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku. W pierwszej części artykułu przedstawiono historyczne osiągnięcia w zakresie gromadzenia i interpretowania krakowskich legend, podań, obrzędów, zwyczajów, folkloru muzycznego i innych zjawisk, które ze współczesnej pespektywy mogą być określane jako niematerialne dziedzictwo kulturowe. Materiał etnograficzny odnaleźć możemy już w dziełach średniowiecznych kronikarzy. Dalej omówione zostały kolejne etapy rozwoju nauki etnograficznej na przykładzie dokumentacji i badań krakowskich tradycji i folkloru. Osobne miejsce poświęcono naukowej metodzie etnogeograficznej, wprowadzonej w Polsce przez Kazimierza Moszyńskiego. W drugiej części artykułu przedstawiono ideę, cel i założenia programu naukowego Atlas Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa oraz jego pierwszego etapu realizacyjnego obejmującego teren dawnych wsi i jurydyk na zachód od Starego Miasta, które w XIX i XX wieku zostały włączone do Krakowa. Kolejno przedstawiono zaangażowany interdyscyplinarny zespół badawczy, złożony głównie z historyków, etnologów i antropologów kulturowych. Omówiono metodę badawczą i metodykę badań, która obejmuje szeroki aparat narzędzi, jak kwerendy, obserwacje terenowe, wywiady pogłębione i fokusowe, ankiety itd. Artykuł zamyka przedstawienie zakładanych efektów projektu.
Bibliografia
Brzezińska Anna Weronika, Jełowicki Arkadiusz, Mielewczyk Wojciech: Założenia, metodyka, cele. Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej. T. 1. Szreniawa 2015
Bujak Jan, Pilichowska Bogdana: Lajkonik – dzieje i przemiany krakowskiego zwyczaju ludowego. „Prace Etnograficzne” 1986, z. 21, s. 7–36
Chmiel Adam: Szkice krakowskie. Kraków 1947
Dernałowicz Maria: Wstęp. W: Kitowicz Jędrzej: Opis obyczajów za panowania Augusta III. Oprac. Anna Skarżyńska. Warszawa 1999, s. 7–18
Długosz Jan: Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 9. Ed. Zofia Kozłowska Budkowa et al. Varsaviae 1978
Dolińska Magdalena: Muzeum Etnograficzne w Krakowie – wierność tradycji. „Lud” 2003, t. 87, s. 83–89
Dzieje folklorystyki polskiej 1800–1863. Epoka przedkolbergowska. Red. Helena Kapełuś, Julian Krzyżanowski. Wrocław 1970
Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918. Red. Helena Kapełuś, Julian Krzyżanowski. Warszawa 1982
Gawełek Franciszek: Konik zwierzyniecki, wianki i sobótki. Oprac. Franciszek Ziejka. Kraków 2010
Gawełek Franciszek: O dawnych zabawach cechowych krakowskich i o koniku zwierzynieckim jako zabawie cechowej. „Wisła” 1901, t. 15, s. 293–302
Gloger Zygmunt: Rok polski w życiu, tradycyi i pieśni. Warszawa 1900
Gołębiowski Łukasz: Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym, lub niektórych tylko prowincyach: umieszczony tu kulig czyli szlichtada, łowy, maszkary, muzyka, tańce, reduty, zapusty, ognie sztuczne, rusałki, sobótki i.t.p. Warszawa 1831
Grodziński Mikołaj: Ogród fiołkowy karmelitański. Kraków 1673
Kitowicz Jędrzej: Opis obyczajów za panowania Augusta III. Oprac. Anna Skarżyńska. Warszawa 1999
Kłodnicki Zygmunt, Pieńczak Agnieszka, Koźmińska Joanna: Polski atlas etnograficzny. Historia, osiągnięcia, perspektywy badawcze. Katowice 2017
Kolberg Oskar: Lud: jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. T. 5. Krakowskie. Kraków 1871
Komentarze do Polskiego atlasu etnograficznego. T. 1–9. Red. Janusz Bohdanowicz, Zygmunt Kłodnicki, Agnieszka Pieńczak. Cieszyn 1993–2013
Konopka Józef: Pieśni ludu krakowskiego. Kraków 1840
Krasińska Ewa: Św. Mikołaj w Krakowie. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne” 1989, z. 26, s. 71–85
Kukulska Maria: Krakowskie. W: Dzieje folklorystyki polskiej 1800–1863. Epoka przedkolbergowska. Red. Helena Kapełuś, Julian Krzyżanowski. Wrocław 1970, s. 253–254
Łepkowski Józef: Przegląd krakowskich tradycyj, legend, nabożeństw, zwyczajów, przysłów i właściwości. Kraków 1866
Mapy miasta. Dziedzictwa i sacrum w przestrzeni Krakowa = Maps of the city. Heritages and the Sacred within Kraków’s City scapered. Red. Anna Niedźwiedź, Kaja Kajder. Kraków 2020
Mączyński Józef: Włościanie z okolic Krakowa w zarysie. Kraków 1852
Miśta Rafał: Zasady metody etnogeograficznej w polskiej etnologii i jej perspektywy. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne” 2022, t. 22, nr 2, s. 1–28. DOI: https://doi.org/10.31261/SEIA.2022.22.02.03
Moszyński Kazimierz, Klimaszewska Jadwiga: Atlas kultury ludowej w Polsce. Z. 1. Kraków 1934
Niematerialna Warszawa. Tradycje, zwyczaje, praktyki we współmieście. Raport z badania. Red. Ewa Klekot, Hanna Schreiber. Warszawa 2020
Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Zbiór dokumentów. Red. nauk. Hanna Schreiber. Warszawa 2023
Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego. Red. Anna Kwaśniewska. Gdańsk 2017
Niematerialne dziedzictwo kulturowe w teorii i praktyce. Red. nauk. Anna Niedźwiedź, Izabela Okręglicka. Kraków 2021
Niematerialne dziedzictwo miasta. Muzealizacja, ochrona, edukacja. Red. nauk. Magdalena Kwiecińska. Kraków 2016
Ogorzałek Adam: Ocalone od zapomnienia. Wokół zagadnień folkloru miasta Krakowa. „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie” 1972, t. 4, s. 287–323
Okręglicka Izabela: Koncepcja i założenia wystawy „Od wielkiego dzwonu. Świętowanie w Krakowie”. W: Od wielkiego dzwonu. Świętowanie w Krakowie. Red. Łukasz Klimek, Izabela Okręglicka. Kraków 2024, s. 56–119
Oleszkiewicz Małgorzata, Pyla Grażyna: Czar zabawek krakowskich. Kraków 2007
Parchem Marek: Biblijne korzenie legendy o smoku wawelskim, czyli podanie o całożercy z „Kroniki polskiej”
Wincentego Kadłubka i późniejszych polskich przekazów kronikarskich w relacji do „Opowiadania o wężu” z Księgi Daniela (Dn 14, 23–27). „Studia Gdańskie” 2016, t. 38, s. 17–48
Pielgrzym z Tenczyna [Konstanty Majeranowski]: Konik. „Pszczółka Krakowska” 1820, t. 2, nr 47, s. 193–199
Pilichowska Bogdana: Krakowskie „Emausy” w źródłach archiwalnych od XVI do XVIII wieku. „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2004, t. 10, s. 77–104
Plezia Marian: Legenda o smoku wawelskim. „Rocznik Krakowski” 1971, t. 42, s. 25–32
Płatek Piotr: Na krakowskim rynku… Spotkanie z Lolą z Ludwinowa. Oprac. muz. Piotr Iwanejko, rys. Izabela Delekta-Wicińska. Kraków 1970
Płatek Piotr: Zgagi – zbiór tajnych, zakazanych, pikantnych piosenek, ballad, bajek, zaśpiewów różnorakich, Kraków 1950–1989. Kraków 1989
Po poznańsku. Raport o niematerialnym dziedzictwie miasta. Red. nauk. Anna Weronika Brzezińska, Karolina Echaust, Monika Herkt. Poznań 2025
Pobiegły Elżbieta, Rossal Ewa: Stroje krakowskie. Historie i mity. Kraków 2017
Polski atlas etnograficzny. T. 1–6. Red. Józef Gajek, Janusz Bohdanowicz, Zygmunt Kłodnicki. Wrocław–Warszawa 1956–1981
Powiedziane po krakowsku. Słownik regionalizmów krakowskich. Red. Donata Ochmann, Renata Przybylska. Kraków 2017
Romankówna Mieczysława: „Pszczółka Krakowska” (1819–1822). Kraków 1939
Schnaydrowa Bogumiła: Z dziejów krakowskiej wystawy starożytności. „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie” 1977, t. 23, s. 131–151
Smyk Katarzyna: Monitoring elementów wpisanych na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Założenia. „Lud” 2020, t. 104, s. 18–39. DOI: http://dx.doi.org/10.12775/lud104.2020.01
Sochacki Łukasz: Dźwięki świętowania w Krakowie. W stronę sonicznej etnografii. W: Od wielkiego dzwonu.
Świętowanie w Krakowie. Red. Łukasz Klimek, Izabela Okręglicka. Kraków 2024, s. 121–158
Szoka Andrzej Iwo: Lajkonik jako obiekt muzealny. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2016, z. 34, s. 355–370
Szoka Andrzej Iwo: Niematerialne dziedzictwo Krakowa. W: Od wielkiego dzwonu. Świętowanie w Krakowie. Red. Łukasz Klimek, Izabela Okręglicka. Kraków 2024, s. 9–55
Śpiewki wieyskie krakowskie. Kraków 1820–1825
Tazbir Janusz: Z dziejów fałszerstw historycznych w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku. „Przegląd Historyczny” 1966, t. 57, nr 1, s. 580–598
Tetmajer Włodzimierz: Gody i godnie święta czyli Okres świąt Bożego Narodzenia w Krakowskiem. Kraków 1898
Tetmajer Włodzimierz: Słownik bronowski: (zbiór wyrazów i wyrażeń, używanych w Bronowicach pod Krakowem). Kraków 1907
Udziela Seweryn: Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego mieszkającego na prawym brzegu Wisły. „Wisła” 1898, t. 12, s. 13–187, 409–437, 585–614; 1899, t. 13, s. 14–29, 65–88, 193–222; 1900, t. 14, s. 1–12, 132–144
Udziela Seweryn: Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego. „Lud” 1931, t. 30, s. 36–75
Wacław z Oleska [Wacław Michał Zaleski]: Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego. Lwów 1833
Wójcicki Kazimierz Wacław: Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu. Warszawa 1836
Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego. Wyd. Stanisław Estreicher. T. 1. Kraków 1909
Zając Jadwiga: Dobre cechy. Kraków 2015
Zawiejska Natalia, Stypuła Łukasz, Maćkowiak Anna Marta, Piskorski Radosław: Poza-święto. Miejska religia i świętowanie w Krakowie. W: Od wielkiego dzwonu. Świętowanie w Krakowie. Red. Łukasz Klimek, Izabela Okręglicka. Kraków 2024, s. 197–251
Żegota Pauli: Pieśni ludu polskiego w Galicji. Lwów 1838
Strony internetowe
Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Narodowy Instytut Dziedzictwa [dostęp 23 października 2025]. Dostępny w internecie: https://niematerialne.nid.pl/
krajowa-lista-niematerialnego-dziedzictwa-kulturowego Mapa folkloru. © Rafał Miśta – Cyfrowa Mapa Folkloru 2024 [dostęp 30 października 2025]. Dostępny w internecie:https://www.mapafolkloru.pl/dwok/dwok.html
Miejski System Informacji Przestrzennej (MSIP). Miejska Platforma Internetowa „Magiczny Kraków” [dostęp 10 listopada 2025]. Dostępny w internecie: https://msip.krakow.pl
Opowiedz mi miasto. Muzeum Krakowa [dostęp 4 listopada 2025]. Dostępny w internecie: https://opowiedzmimiasto.mhk.pl/o-projekcie
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Andrzej Iwo Szoka
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
