Nieruchomości oraz sumy pieniężne na rzecz instytucji świeckich i religijnych w Krakowie jako przedmiot spadkobrań szlacheckich w XVII wieku (w świetle aktów podziałowych z krakowskich ksiąg grodzkich)
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2007.05Abstrakt
PROPERTIES AND SUMS OF MONEY DONATED TO SECULAR AND RELIGIOUS INSTITUTIONS IN KRAKÓW AS THE SUBJECT OF NOBLES’ INHERITANCE IN THE 17TH CENTURY IN THE LIGHT OF PROBATE DIVISION RECORDS IN THE KRAKÓW MUNICIPAL BOOKS
The article discusses the issue of divisions of property and money donated by the nobility to secular and religious institutions in Kraków in the 17th century. Basic sources for the case study were the almost 200 nobles’ probate division records from that century included in the Kraków municipal books. The sources have revealed a number of facts pertaining to the procedures of probate divisions of property and sums of money donated by 17th-century nobles to various institutions functioning in Kraków at that time. Apart from discussing the problem of probate divisions of such elements the author also presents substantial source text material which can be of much help for scholars interested in the history of the capital of Małopolska in the 17th century. The present case study reveals that the divisions of nobility’s property in Kraków in the 17th century were regulated mainly by inheritance laws typical for the common law. Houses, manors and their surroundings were treated as elements of property which underwent similar regulations as the divisions of villages, estates or forests. The research has revealed practically no evidence of the use of town law in property inheritance procedures. The author indicates the fact that the nobility involved in property divisions also considered various obligations pending on the property which had been undertaken by the testator, since at that time the law enforced the beneficiaries’ legal responsibility for any debts or obligations which had been undertaken by the testator and were pending on the real estate. Among the probate division records a number of documents informing about nobles’ donations to church and secular institutions in Kraków have been found. The outcomes of the research indicate that the benefactors of sums of money and land rents resulting from repurchase agreements at that time were mainly the institutions of the Catholic Church in Kraków, i.e. monasteries, convents, the Kraków Chapter, the chapels located in various churches in the city, or religious brotherhoods. In the light of the sources which are the subject of the present study the only secular institution in Kraków which was the beneficiary of various sums of money donated by the local nobility was the Kraków Academy.
Bibliografia
1. Markiewicz M.: Historia Polski 1492–1795. Wyd. 2. Kraków 2002, s. 141. O znaczeniu dochodów szlachty z majątków ziemskich zob. przede wszystkim Pośpiech A.: Majętności na sprzedaż. Szlachecki handel ziemią i przemiany struktury majątkowej w powiecie kaliskim w latach 1580–1655. Wrocław 1989; Łaszkiewicz H. M.: Dziedzictwo czy towar? Szlachecki handel ziemią w powiecie chełmskim w drugiej połowie XVII wieku. Lublin 1998.
2. Zob. Pielas J.: Divisio bonorum. U podstaw majątkowego funkcjonowania rodziny szlacheckiej w XVII wieku [w druku]. Por. m.in. Zajączkowski A.: Główne elementy kultury szlacheckiej w Polsce. Ideologia a struktury społeczne. Wrocław–Warszawa–Kraków 1961; Olszewski H.: Uwagi o własności w ideologii demokracji szlacheckiej. „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2004,T. 56, z. 1, s. 193–206.
3. Krótka charakterystyka aktów podziałowych szlachty dokonana została w innym miejscu. Zob. Pielas J.: Divisio bonorum...
4. Zob. przede wszystkim Hube J.: Wywód praw spadkowych słowiańskich (...) ogłoszony drukiem i dodatkiem pomnożony przez R. Hube. Warszawa 1832; Kojsiewicz F.X.: O spadkach beztestamentowych podług zwyczajów dawnych ziemskich polskich rozprawa. Kraków 1842; Przeszkodziński A.: Zasady praw dawnych polskich o spadkach. Warszawa 1851; Louis J.: Prawo spadkowe wedługzasad i przepisów prawa rzymskiego, prawa dawnego polskiego, jak również praw nowożytnych: austryjackiego, francuskiego, Królestwa Polskiego, pruskiego i rosyjskiego, historycznie-porównawczo rozwinięte i wykładem o opłatach spadkowych uzupełnione. Kraków 1865, szczególnie s. 93–102; Dunin K.: Dawne mazowiecki prawo. Warszawa 1880, s. 135–148; Winiarz A.: Polskie prawo dziedziczenia kobiet w wiekach średnich. Lwów 1897; Dąbkowski P.: Prawo prywatne polskie.T. 2. Lwów 1911, s. 12–123; idem: Dobra rodowe i nabyte w prawie litewskim od XIV do XVI wieku. W: Studia nad historyą prawa polskiego. Red. O.T. Balzer. T. 6, z. 3. Lwów 1916; Kolańczyk K.: Najdawniejsze polskie prawo spadkowe. Poznań 1939; Lesiński B.: Ze studiów nad prawem bliższości w XIV i XV w. „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1955, T. 7, z. 1, s. 92–110; Adamus J.: O prawie dziedziczenia nieruchomości przez kobiety w najdawniejszym prawie polskim. „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1959, T. 11, z. 1, s. 125–144; Russocki S.: Formy władania ziemią w prawie ziemskim Mazowsza (koniec XIV–połowa XVI wieku). Warszawa 1961; Rymaszewski Z.: Prawo bliższości krewnych w polskim prawie ziemskim do końca XV wieku. Wrocław–Warszawa–Kraków 1970; Lesiński B.: Prawne problemy własności ziemskiej w średniowiecznej Polsce. „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1971, T. 23, z. 2, s. 183–205; Gawęda S.: Małopolskie rodziny możnowładcze w stosunku do praw spadkowych kobiet w wiekach średnich. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 1977, T. 56, s. 53–59; Matuszewski J.: Proles illegitima w polskim prawie ziemskim. W: idem: Pisma wybrane. T. 3. Łódź 2001, s. 147–227. Literaturę przedmiotu w kwestii prawa rzeczowego zebrał Płaza S.: Historia prawa w Polsce na tle porównawczym. Cz. I. X–XVIII w. Kraków 1997, s. 257–294.
5. Płaza S.: Historia prawa w Polsce na tle porównawczym..., s. 258.
6. Ibidem; sumy wyderkafowe – sumy pieniężne, lokowane (zabezpieczane) in vim reemptionis (na wyderkaf ) na dobrach ziemskich z obowiązkiem płacenia przez posesora dóbr czynszu rocznego, najczęściej w wysokości 7 proc. od zapisanej sumy. Zob. Lesiński B.: Kupno renty w średniowiecznej Polsce na tle ówczesnej doktryny i praktyki zachodnioeuropejskie. Poznań 1996.
7. Zob. przede wszystkim prace A. Chmiela o domach krakowskich na ulicach przy rynku („Biblioteka Krakowska” 1917, nr 54; 1920, nr 57–58; 1924, nr 61–62; 1931, nr 73; 1932, nr 75; 1934, nr 81; 1935, nr 85); także: Niwiński M.: Stanowy podział własności nieruchomej w Krakowie XVI i XVII stulecia. W: Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby. T. 2. Kraków 1938, s. 549–584; Komorowski W., Follprecht K.: Właściciele kamienic Rynku krakowskiego w czasach nowożytnych (do pierwszej okupacji szwedzkiej). Cz. 1–11. „Krakowski Rocznik Archiwalny” 1996–2006, T. 2–12 oraz ostatnio – Follprecht K.: Właściciele nieruchomości w Krakowie w 1655 roku. Kraków 2001 (gdzie pełna literatura przedmiotu). O znaczeniu kwerendy w księgach sądów szlacheckich dla uzyskania informacji o własności nieruchomości szlacheckiej w mieście ostatnio (na przykładzie Lublina) Bondyra W.: Dwory szlacheckie w Lublinie w czasach saskich. W: Res Historica. T. 20. Red. H. Gmiterek, G. Jawor. Lublin 2005, s. 181–188.
8. Zob. przyp. poprzedni.
9. Pielas J.: Divisio bonorum...
10. Archiwum Państwowe w Krakowie (oddział na Wawelu) [dalej: APKr.], Castrensia Cracoviensia Relationes [dalej: CCR],T. 81, s. 97.
11. APKr., CCR, T. 102, s. 811.
12. Nowak M., Pielas J.: Las jako dziedzictwo szlacheckie od XVI do połowy XIX wieku. W: V Ogólnopolska Konferencja Naukowa pt. „Las w kulturze polskiej”. Materiały z konferencji. Cisna, 19-21 maja 2006. Red. W. Łysiak. Poznań 2006, s. 72–75.
13. APKr., Castrensia Cracoviensia Inscriptiones [dalej: CCI], T. 222, s. 1320–1321.
14. Wicesgerent (vicesgerent) – zastępca starosty w grodzie, powoływany i zaprzysięgany przez starostę, uczestniczący w jurysdykcji grodzkiej i egzekucji wyroków sądowych. Zob. Waldo B.: Wicesgerent grodzki w starostwach sądowych województwa krakowskiego (XV-XVIII w.). „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1988, T. 40, z. 2, s. 155-182.
15. APKr., CCI, T. 280, s. 258; T. 281, s. 805; T. 276, s. 1637–1638; T. 279, s. 903–904; T. 218, s. 2012.
16. Ibidem, T. 292, s. 2424–2425; CCR, T. 62, s. 1084–1085; ibidem T. 71, s. 287.
17. Ibidem, T. 80, s. 673; CCI T. 278, s. 330–331, 332–333.
18. Ibidem, T. 187, s. 1487–1488.
19. Ibidem, T. 292, s. 2426.
20. Ibidem, T. 295, s. 199–200.
21. Na temat kwestii prawnych związanych z posiadaniem przez szlachtę nieruchomości w miastach zob. przede wszystkim Zielińska T.: Szlacheccy właściciele nieruchomości w miastach XVIII w. Warszawa–Łódź 1987, s. 20–27.
22. APKr., CCI, T. 280, s. 262.
23. Ibidem, T. 261, s. 1300.
24. Ibidem, T. 276, s. 1637–1638.
25. Ibidem, T. 295, s. 199–200.
26. Ibidem, T. 267, s. 2125.
27. APKr., CCR, T. 80, s. 673.
28. APKr., CCI, T. 301, s. 1466.
29. Por. Zielińska T.: Szlacheccy właściciele nieruchomości..., s. 31–32.
30. APKr., CCI, T. 271, s. 1086.
31. APKr., CCI; T. 281, s. 805.
32. Ibidem, T. 278, s. 330–331, 332–333.
33. Ibidem, T. 187, s. 1487–1488.
34. Ibidem, T. 279, s. 903–904.
35. Zielińska T.: Szlacheccy właściciele nieruchomości..., s. 23.
36. APKr., CCI, T. 265, s. 1232.
37. Ibidem, T. 284, s. 1792–1793.
38. Ibidem, T. 276, s. 1637–1638; T. 222, s. 1320–1321.
39. Ibidem, T. 218, s. 2012.
40. Ibidem, T. 280, s. 258.
41. Por. Zielińska T.: Szlacheccy właściciele nieruchomości..., s. 32.
42. APKr., CCI, T. 295, s. 197–200. O kamienicy „Firlejowskiej” szeroko zob. Komorowski W., Follprecht K.: Właściciele kamienic Rynku Krakowskiego w czasach nowożytnych (do pierwszej okupacji szwedzkiej). Cz. 4. „Krakowski Rocznik Archiwalny” 1999, T. 5, s. 11–20.
43. APKr., CCI, T. 267, s. 2124–2125.
44. APKr., CCR T. 66, s. 1970, 1972. O kamienicy „Szarej” szeroko zob. Komorowski W., Follprecht K.: Właściciele kamienic..., Cz. 2. „Krakowski Rocznik Archiwalny” 1997, T. 3, s. 23–34.
45. APKr., CCR, T. 81, s. 98–99.
46. Por. Zielińska T.: Szlacheccy właściciele nieruchomości..., s. 21.
47. APKr., CCR, T. 62, s. 1084–1085.
48. APKr., CCI, T. 265, s. 1232; T. 282, s. 62–71. Por. Pielas J.: Divisio bonorum...
49. Zob. Testamenty szlachty krakowskiej XVII–XVIII w. Wybór tekstów źródłowych z lat 1650–1799. Oprac. A. Falniowska-Gradowska. Kraków 1997; Cui contingit nasci, restat mori. Wybór testamentów staropolskich z województwa sandomierskiego. Oprac. M. Lubczyński, J. Pielas, H. Suchojad. Warszawa 2005. 50 O różnorodności zapisów dokonywanych przez szlachtę na rzecz instytucji religijnych zob. ostatnio Pielas J.: Magnat i szlachcic a «jego» parafia w XVII–XVIII w. w świetle archiwaliów wybranych rodzin szlacheckich województwa sandomierskiego. „Nasza Przeszłość” 2005, T. 104, s. 129–161.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
