Zwierciadło saskie i prawo magdeburskie fundamentem dla Europy – wystawa zorganizowana przez kraj związkowy Saksonia-Anhalt w Krakowie
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2008.10Abstrakt
THE SAXON MIRROR AND MAGDEBURG LAW AS THE FOUNDATION FOR EUROPE – EXHIBITION ORGANIZED BY THE FEDERAL STATE OF SAXONY-ANHALT IN KRAKOW
The Saxon Mirror (Sachsenspiegel) and Magdeburg Law are two legal sources which originated in the 13th cent. in the land whose formal name today is the Federal State of Saxony-Anhalt. Due to the excellence of the legal regulations they contained and the common acceptance they had won, these two legal codes became extremely signifi cant, both in terms of the duration of their application, and in terms of their territorial range. Some of the regulations they introduced stayed in use until the 19th cent., and their geographical scope spanned from the Elbe (Magdeburg) to the Dnieper (Kyiv). Legal regulations offered by the Saxon- Magdeburg Law were adopted by hundreds of lands, cities and towns scattered around the vast area encompassing today’s Poland, the Czech Republic, Slovakia, Hungary, Belarus, Estonia, Lithuania, Latvia and Ukraine. The processes of reception which started in the 13th and lasted until the 19th cent. constituted a valuable cultural-historical foundation for modern Europe. This law, originally created in the land located on the banks of the Elbe and the Saale Rivers, functioned throughout the late Middle Ages and the early Modern Era as the binding legal order for merchants, craftsmen, burghers and the rural folk, as well as their landlords throughout the vast reaches of East-Central Europe, including the City of Magdeburg – today, the capital of the Federal State of Saxony-Anhalt – and the neighbouring territories. The Saxon Mirror is the most important German legal code of the Middle Ages. Eike von Repgow compiled the code in the period 1220 to1235, while staying in the foreland of the Harz Mountains. The code was written in Middle Low German. Thanks to the faithful refl ection of the reality, the clear structure and the comprehensible language, it enjoyed exceptional respect in Germany and elsewhere. The famous town law of Magdeburg started to evolve in the 12th cent. in the trade metropolis situated in the middle reaches of the River Elbe. Its regulations concerning the power of local rulers and the rights of the townspeople influenced the development of trade and boosted the turnover of various goods in Magdeburg’s “filial cities” (formally established under Magdeburg Law) which, in turn, brought them great advantages. The “filial cities” received Magdeburg Law through the granting of privileges performed by their local rulers, which is how the thick network of the largest family of town laws in East-Central Europe was born. Legal experts from the Magdeburg City Bench replied to thousands of requests filed by the people of the towns, cities and villages from the lands infl uenced by the Saxon-Magdeburg Law who sought justice and needed their professional assistance. The Saxon Mirror and Magdeburg Law created an incredibly fertile synthesis on the way to united Europe which reverberated through the evolution of European law until the great codifi cation of civil law in the 19th and the 20th cent.. Fundamental concepts of The Saxon Mirror still have their counterparts in modern legal regulations. Responsibility before God and the people while passing sentences, rejection of unjust exercise of power, observance of laws and regulations, and coexistence of various groups and cultures in an atmosphere of tolerance were also among Eike von Repgow’s ideas which he helped to put into practice in his brilliant code. However, the expansion of the law which had originated in the Elbe and Saale region would not have been so successful, had it not been for the locally adjusted and updated variants of the code created in various cities and towns of the Kingdom of Poland and the Grand Duchy of Lithuania. Among the most signifi cant local editions of The Saxon Mirror we should mention those created in Kraków, Wrocław/Breslau, Toruń/Thorn and Chełmno/Kuln, as well as the later academic editions created by eminent Polish scholars of European renown, such as the 16th-cent. scholar Bartłomiej Groicki. By organizing the exhibition, the Federal State of Saxony- Anhalt wanted to draw public attention to this unique phenomenon in the history of German and European law and to encourage visitors to a deeper reflection upon the common foundation of our peaceful coexistence on the European continent. In Kraków this project proved to be extremely successful thanks to the great jubilee exhibition organized in 2007 titled Kraków – the European City of Magdeburg Law 1257–1791. This old, respectable Polish royal city, the seat of an archbishopric and an academic hub truly is a perfect place for this kind of cultural exchanges. It is one of the most signifi cant cities formally established under Magdeburg-Breslau Law in 1257. King Casimir the Great reinforced the privileged position of Kraków by establishing the Higher Court of German Law at Wawel Castle in 1356 which functioned as an appellation court for the towns of the Małopolska region that used German law. And thus, Kraków joined other major centres from which Magdeburg Law radiated and in which it was constantly updated. The very fact that we still remember about it over half a millennium later speaks volumes for its significance.
Bibliografia
1. Ekspozycja stanowiła integralną część wystawy Lokacja Krakowa. Przeszłość – teraźniejszość – przyszłość, przygotowanej przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa jako podsumowanie kilkuletniego programu obchodów 750. rocznicy lokacji Krakowa na prawie magdeburskim. Wystawę można było oglądać w Wieży Ratuszowej w okresie od 5 czerwca do 30 września 2008 r., ekspozycja z Magdeburga była pokazywana na I piętrze.
2. Por. Lück H.: Zur Geschichte des Bundeslandes Sachsen-Anhalt [Z dziejów kraju związkowego Saksonia-Anhalt]. W: Verfassungshandbuch Sachsen-Anhalt [Podręcznik konstytucyjny Saksonia- Anhalt]. Red. M Killin. Baden-Baden 2004, s. 64–92.
3. Streszczenie stanu badań zob. Lück H.: Über den Sachsenspiegel. Entstehung, Inhalt und Wirkung des Rechtsbuches (Veröffentlichung der Stiftung Dome und Schlösser in Sachsen-Anhalt 1) [O Zwierciadle saskim. Powstanie, treść i oddziaływanie księgi (Publikacja fundacji Katedry i Zamki w Saksonii-Anhalt 1)]. Wyd. 2. Dößel (Saalkreis) 2005.
4. Pięknym tego przykładem jest międzynarodowa konferencja zorganizowana przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa z okazji obchodów 750. rocznicy lokacji Krakowa na prawie magdeburskim w 2006 r. Materiały pokonferencyjne zostały opublikowane w dwujęzycznym (polsko-angielskim) tomie: Europejskie miasta prawa magdeburskiego. Tradycja, dziedzictwo, identyfi kacja. Sesja komparatystyczna. Kraków, 13–15 października 2006. Materiały konferencyjne / European cities of Magdeburg Law. Tradition, heritage, identity. A comparative conference Kraków, October 13–15, 2006. Conference proceedings. Kraków 2007.
5. Są to prof. dr h.c. Rolf Lieberwirth oraz autor niniejszego artykułu. W tym miejscu należy wspomnieć o pierwszych publikacjach poświęconych temu tematowi: Lieberwirth R.: Das sächsischmagdeburgische Recht als Quelle osteuropäischer Rechtsordnungen [Prawo saksońsko-magdeburskie jako źródło wschodnioeuropejskich aktów prawnych]. Berlin 1986; Lück H.: Sachsenspiegel und Magdeburger Recht. Europäische Dimension zweier mitteldeutscher Rechtsquellen [Zwierciadło saskie i prawo magdeburskie. Wymiar europejski dwóch środkowo-niemieckich źródeł prawnych]. Hamburg 1998. Prace te stanowią kontynuację projektów badawczych Guido Kischa (profesor w Halle w latach 1922–1933) oraz Gertrud Schubart-Fikentscher (profesor w Halle w latach 1948–1985).
6. Zob. Lück H.: Über den Sachsenspiegel…, przyp. 2.
7. Landau P.: Der Entstehungsort des Sachsenspiegels. Eike von Repgow, Altzelle und die anglo-normannische Kanonistik [Miejsce powstania Zwierciadła saskiego. Eike von Repgow, Altzelle a anglonormańska kanonistyka]. W: Deutsches Archiv für Erforschung des Mittelalters (61 2005), s. 73–101.
8. Nazwa miejscowości jest pochodzenia słowiańskiego. Zob. Bily I.: Ortsnamenbuch des Mittelelbegebietes [Księga toponimów regionu środkowej Łaby] W: Deutsch-slawische Forschungen zur Namenkunde und Siedlungsgeschichte. T. 38. Berlin 1996, s. 321.
9. Por. Lieberwirth R.: Eike von Repgow (um 1180 – nach 1233) [Eike von Repgow (ok. 1180 – po 1233]. W: Cordes A., Lück H.:, Werkmüller D., (red.), Schmidt-Wiegand R. (konsultacje fi lologiczne): Handwörterbuch zur deutschen Rechtsgeschichte [Podręczny słownik do historii prawa niemieckiego]. Wyd. 2. Berlin 2007, szp. 1288–1292.
10. Por. Petersen D.-E.: Zur Erhaltung des Dresdner Codex picturatus. Die Schäden und ihre Geschichte; Konservierung und Restaurierung [Zachowanie drezdeńskiego Codex picturatus. Uszkodzenia i ich historia. Konserwacja i restauracja]. W: Der Dresdner Sachsenspiegel. Interimskommentar. [Drezdeńskie Zwierciadło saskie. Komentarz tymczasowy]. Red. H. Lück. Graz 2002, s. 59–72.
11. Ukazały się już nowoczesne faksymile rękopisu heidelberskiego (red. W. Koschorrecka, Monachium 1989), rękopisu z Wolfenbüttel (red. R. Schmidt-Wiegand, Berlin 1993) oraz rękopis oldenburski (red. R. Schmidt-Wiegand, Graz 1995).
12. Por. Lück H.: Dresdner Sachsenspiegel [Drezdeńskie Zwierciadło saskie]. Graz 2002. Na temat stanu faksymilyzacji i wydania rękopisu drezdeńskiego: Va lent init s ch H., St eppa n M. (red.): Festschrift für Gernot Kocher zum 60. Geburtstag [Księga pamiątkowa dla Gernota Kochera z okazji 60. urodzin]. „Grazer Rechts- und Staatswissenschaftliche Studien” 2002, t. 59, s. 161–179.
13. Lück H. (red.), Haffner T., Perrin M., Weinert J.: Eike von Repgow. Sachsenspiegel. Die Dresdner Bilderhandschrift [Eikevon Repgow. Zwierciadło saskie. Drezdeński rękopis iluminowany] Mscr. Dresd. M 32. Pełne wydanie faksymile w oryginalnym formacie rękopisu z Saksońskiej Biblioteki Krajowej – Biblioteka Państwowa i Uniwersytecka Drezno. Graz 2006. 14. Szczegółowo por. Lück H.: Eike von Repgow…, zob. przyp. 12, s. 44.
15. Gugel był rodzajem kaptura z ostrą krawędzią, powszechnie noszono go w Niemczech. Był tak skrojony, aby dopasować się do głowy i ramion, zazwyczaj wykonany z wełny. Początkowo zakładali go ludzie niskiego stanu, w XIV w. stał się modny wśród szlachty. W modnym stylu gugel był noszony jak kapelusz. Od ok. 1360 r. stał się popularny także poza Niemcami, we Francji był nazywany chaperon, we Włoszech cappucio.
16. Lück H.: Die Dresdner Bilderhandschrift des Sachsenspiegels [Drezdeński iluminowany rękopis Zwierciadła saskiego]. W: idem: Dresdner Sachsenspiegel. Interimskommentar…, zob. przyp. 9, s. 11–33.
17. Por.: Weinert J.: Die Dresdner Bilderhandschrift des Sachsenspiegels. Studien zur Schreibsprache [Drezdeński, iluminowany rękopis Zwierciadła saskiego. Studium o języku pisanym]. Köln–Weimar–Wien 2007.
18. Lück H.: Die Dresdner…, zob. przyp. 14, s. 18.
19. Kaufmann F.-M.: (red.): Monumenta Germaniae Historica. Fontes iuris germanici antiqui, nova series VII. Glossen zum Sachsenspiegel-Landrecht. Buch’sche Glosse, 3 Teile [Monumenta Germaniae Historica. Fontes iuris germanici antiqui, nova series VII. Glosy do prawa krajowego Zwierciadła saskiego. Glosa Bucha, 3 części]. Hannover 2002.
20. Idem (red.): Monumenta Germaniae Historica. Fontes iuris germanici antiqui, nova series VIII. Glossen zum Sachsenspiegel- Lehnrecht. Die kürzere Glosse, 2 Teile [Monumenta Germaniae Historica. Fontes iuris germanici antiqui, nova series VIII. Glosy do prawa lennego Zwierciadła saskiego. Glosa krótsza, 2 części]. Hannover 2006.
21. O jego biografii por. Lück H.: Johann von Buch (ca. 1290-ca. 1356). Stationen einer juristisch-politischen Karriere [Jan von Buch (ok. 1290 – ok.1356). Kariera prawniczo-polityczna]. ZRG GA 2007, t. 124, s. 120–143.
22. O doniosłej roli Starej Marchii w niemieckiej i europejskiej historii prawa por. Lück H.: Tangermünde, die Altmark und das Reichsrecht. Impulse aus dem Norden des Reiches für eine europäische Rechtskultur [Tangermünde, Stara Marchia a prawo Rzeszy. Bodźce z północy Rzeszy dla europejskiej kultury prawa]. „Abhandlungen der Sächsischen Akademie der Wissenschaften zu Leipzig, Philologisch-historische Klasse” 2008, t. 81, nr 1.
23. Por. Kannowski B.: Die Umgestaltung des Sachsenspiegelrechts durch die Buch’sche Glosse [Przekształcenie prawa Zwierciadła saskiego przez glosę Bucha]. Monumenta Germaniae Historica. Schriften. T. 56. Hannover 2007.
24. Kaufmann F.-M.: Buch’sche Glosse…, zob. przyp. 17, s. 107.
25. Homeyer C.G. (red.): Der Richtsteig Landrechts nebst Cautela und Premis [Ścieżka śądowa do prawa ziemskiego wraz z Cautela i Premis]. Berlin 1857, s. 83.
26. Por. Schlosser H.: Grundzüge der Neueren Privatrechtsgeschichte. Rechtsentwicklungen im europäischen Kontext [Podstawy nowszej historii prawa prywatnego w kontekście europejskim]. Wyd. 10. Heidelberg 2005, s. 1.
27. Por. Kroeschell K., Cordes A., Nehlsen-von Stryk K.: Deutsche Rechtsgeschichte [Historia prawa niemieckiego]. T. 2: 1250–1650. Wyd. 9. Köln–Weimar–Wien 2008, s. 1–55.
28. Kaufmann F.-M.: Buch’sche Glosse…, zob. przyp. 17, s. 97.
29. Por. Lück H.: Der Sachsenspiegel als Kaiserrecht. Vom universalen Geltungsanspruch eines partikularen Rechtsbuches [Zwierciadło saskie jako prawo cesarskie. O roszczeniu uniwersalnego obowiązywania przez jedną partykularną księgę prawa]. W: Puhle M., Hasse C.-P. (wyd.): Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation 962 bis 1806. Von Otto dem Großen bis zum Ausgang des Mittelalters. Essays [Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego 962–1806. Od Ottona Wielkiego do schyłku średniowiecza. Eseje]. Dresden 2006, s. 263–273.
30. Lieberwirth R., Kaufmann F.-M.: Einleitung [Wstęp]. W: Kaufmann F.-M.: Buch’sche Glosse…, zob. przyp. 17, s. XVII– LXXX, zwłaszcza s. XXXVII–XXXIX.
31. Kaufmann F.-M., Lieberwirth R.: Einleitung [Wstęp]. W: Kaufmann F.-M.: Die kürzere Glosse…, zob. przyp. 18, s. XIII–LXIV, zwłaszcza s. XVIII–XX.
32. Por. Meyer C.H.: Dietrich von Bocksdorf (†1466): Kleriker, Jurist, Professor. Zugleich zur „Unvernunft” heimischer Gewohnheit
im Zeitalter der Rezeption [Dydrych von Bocksdorf (zm. 1466). Kleryk, prawnik, profesor. Zarazem o „nierozsądku” zwyczajów w dobie recepcji]. W: Lück H.: Tangermünde…, por. przyp. 20, s. 92–141.
33. Por.: Lück H.: Magdeburg, Eike von Repgow und der Sachsenspiegel [Magdeburg, Eike von Repgow a Zwierciadło saskie]. W: Puhle M., Petsch P. (wyd.): Magdeburg. Die Geschichte der Stadt 805–2005 [Magdeburg. Historia miasta 805–2005]. Dößel (Saalkreis) 2005, s. 155–172, zwłaszcza s. 160.
34. Eichler E., Lück H. (red.): Rechts- und Sprachtransfer in Mittel-und Osteuropa. Sachsenspiegel und Magdeburger Recht. Internationale und interdisziplinäre Konferenz in Leipzig vom 31. Oktober bis 2. November 2003 [Transfer prawny i językowy w Europie Środkowej i Wschodniej. Zwierciadło saskie i prawo magdeburskie. Międzynarodowa konferencja interdyscyplinarna w Lipsku.
31. października – 2 listopada 2003]. IVS SAXONICO-MAIDEBVRGENSE IN ORIENTE 1. Berlin 2008.
35. Por. też edycje: Ebel F.: Magdeburger Recht. Die Rechtsmitteilungen und Rechtssprüche für Breslau, Teil 1: Die Quellen von 1261 bis 1442; Teil 2: Die Quellen von 1453 bis zum Ende des 16. Jahrhunderts [Prawo magdeburskie. Przekazy i roszczenia prawne dla Wrocławia, Część 1: źródła 1261–1441; Cz. 2: źródła od 1453 do końca XVI w.]. Mitteldeutsche Forschungen 89/II/1–2. Kolonia– Weimar–Wiedeń 1989–1995; jak też od niedawna: Biszczanik M.: Das Stadtrecht von Schweidnitz und dessen Umfeld in Schlesien [Prawo miejskie Świdnicy i jego otoczenie na Śląsku] W: Lieberwirth R., Lück H. (red.): Akten des 36. Deutschen Rechtshistorikertages. Halle an der Saale, 10.–14. September 2006 [Akta XXXVI Zjazdu Historyków Prawa. Halle nad Soławą, 10–14 września 2006]. Baden-Baden 2008, s. 479–488.
36. Do tej ważnej instytucji orzekającej por. Łysiak L.: Ius supremum Maydeburgense castri Cracoviensis 1356–1794. Organisation, Tätigkeit und Stellung des Krakauer Oberhofs in der Rechtsprechung Altpolens [Ius supremum Maydeburgense castri Cracoviensis 1356–1794. Organizacja, działalność i pozycja krakowskiego Sądu Wyższego w jurysdykcji staropolskiej]. Frankfurt nad Menem 1990; idem, Nehlsen von Stryk K.: Decreta iuris supremi Magdeburgensis castri Cracoviensis. Die Rechtssprüche des Oberhofs des deutschen Rechts auf der Burg zu Krakau 1456–1481; Bd. 2: 1481–1511 [Decreta iuris supremi Magdeburgensis castri Cracoviensis. Orzecznictwo Sądu Wyższego Prawa Niemieckiego na Zamku Krakowskim 1456–1481; T. 2: 1481–1511 ]. „Ius Commune. Sonderhefte” 1995/1997, t. 68/104; Obladen M.: Magdeburger Recht auf der Burg zu Krakau. Die güterrechtliche Absicherungder Ehefrau in der Spruchpraxis des Krakauer Oberhofs [Prawo magdeburskie na zamku w Krakowie. Uposażenie materialne żony w praktyce orzeczniczej krakowskiego Sądu Wyższego] Freiburger Rechtsgeschichtliche Abhandlungen N. F. 48. Berlin 2005.
37. Por. Janicka D.: Die Rezeption des Sachsenspiegels und des Magdeburger Rechts am Beispiel von Th orn im Kulmer Land [Recepcja Zwierciadła saskiego i prawa magdeburskiego na przykładzie Torunia w ziemi chełmińskiej]. W: Eichler E., Lück H. (red.): Rechts- und Sprachtransfer, por. przyp. 32, s. 61–74.
38. Por. też: Karpavičienë J.: Magdeburger Stadtrecht im Großfürstentum Litauen im europäischen Kontext [Prawo magdeburskie w Wielkim Księstwie Litewskim w kontekście europejskim]. W: Lieberwirth R., Lück H. (red.): Akten des…, por. przyp. 33,s. 489–509.
39. O tym wybitnym uczonym także: Kowalski G.M.: Bartłomiej Groicki. Prawnik polskiego odrodzenia. Wystawa w 400-setną rocznicę śmierci. Kraków 2005.
40. Por. edycję z tłumaczeniem na język węgierski: Blazovich L., Schmidt J.: Buda város jogkönyve [Budzka księga prawa miejskiego]. Szegedi Középkortörténeti Könyvtár 17. T. 2. Szeged 2001.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
