Z dziejów krakowskich Plant – pomnik Tadeusza Rejtana
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2008.11Abstrakt
FROM THE HISTORY OF PLANTY PARK IN KRAKOW – MONUMENT TO TADEUSZ REJTAN
One of the more significant events connected with the celebrations of the 750th anniversary of the establishment of Kraków under Magdeburg Law was the reconstruction of the monument to Tadeusz Rejtan (1746–1780) which had been demolished 60 years before. Rejtan was a member of the Polish Sejm for the Nowogródek (today Navahrudak, Belarus) constituency and participated in the Partition Sejm in 1773. He became a symbol of Poland’s tragic history, but also of the uncompromising attitude towards the policy which eventually resulted in the partition of the Polish-Lithuanian Commonwealth. The free-standing monument is 11 metres high and adorned with elaborate neo-Gothic decoration. It is an exact replica of the original 19th-cent. monument. In terms of architectural form, it is a soaring, octagonal spire topped with a tall apex under which the bronze, realistically rendered bust of Rejtan in Polish costume (kontusz) with shaven head and twirled moustache has been installed. The monument stands in its original location, on a small square at the junction of four streets (Basztowa, Garbarska, Asnyka and Podwale), opposite the neo-Renaissance palace of the Tyszkiewicz family and near the site where the Upper Baths (Łazienki Górne) used to stand. The monument, produced according to unknown designs at the Evans, Lilpop and Rau Company in Warsaw, was funded by the Rejtan family in the 1850s. Originally, it was to be erected in Rejtans’ family estate in Hruszówka which was under Russian rule at that time. Russian authorities did not permit for the monument to be erected and the family feared political persecution and confiscation of the monument, so it remained hidden in the estate for many years. Finally, in the mid-1880s, the owners presented it as a gift to the City of Kraków. The monument to Tadeusz Rejtan was finally installed in 1890. An extensive collection of letters and documents has been preserved in the Kraków archives – it is thanks to these historic sources that it was possible to meticulously reconstruct the history of the monument and the fascinating public debate it ignited concerning the critical responses to its artistic form and the choice of its localization. The monument survived until 1946, which is when, during a violent snowstorm, the corroded cast-iron structure which supported it was heavily damaged. Thus, a decision was made to dismantle the monument and to deposit fragments of it – the bust of Rejtan and the commemorative plaque – at the National Museum in Kraków. After several dozen years, the story of the monument and its donors was recounted in the local press, which inspired the municipal government of Kraków to pass the resolution instituting the reinstallation of the monument in its original location. Th e faithful reconstruction of the monument based on the surviving photographs and the parallels with the Lilpop family tomb in Warsaw was created by Czesław Dźwigaj. The monument was unveiled by the Mayor of the City of Kraków, Jacek Majchrowski on June 9, 2007 as part of the jubilee celebrations of the 750th anniversary of the city’s establishment under Magdeburg Law. The reconstruction of the monument which impresses with its extraordinary history and artistic form became an important point on the jubilee agenda, but most of all, it was in a way the crowning achievement of the works carried out in Kraków since the late 1980s with the objective to restore the original character to Planty Park. After all these years, the commemorative monument presented by the Rejtan family was re-erected among the numerous other statues and monuments which have been installed in Planty Park since the 19th cent. in celebration of eminent personages who have rendered great service to Polish history and culture
Bibliografia
1. Tadeusz Rejtan (1742–1780), konfederat barski, poseł nowogródzki na sejm rozbiorowy w Warszawie w 1773 r. Razem z Samuelem Korsakiem i Stanisławem Bohuszewiczem zawiązał opozycję, która domagała się wolnych obrad sejmu. Wsławił się dramatycznym aktem sprzeciwu wobec działań konfederacji pod przewodnictwem Adama Ponińskiego, zmierzających do zatwierdzenia traktatu rozbiorowego. Gdy na rozkaz Ponińskiego, aby opuścić izbę poselską, posłowie ruszyli ku wyjściu, Rejtan rzucił się na podłogę, zagradzając posłom drogę do hańby. Po sejmie rozbiorowym wyjechał na Litwę, a tam, popadłszy w obłęd, odebrał sobie życie. Miejsce jego pochówku nie jest do dziś znane. W literaturze wskazuje się na cmentarz przy kościele parafialnym w Lachowiczach lub rodzinną Hruszówkę.
2. Historią pomnika jako pierwsza zainteresowała się Wanda Koczyńska, monografistka Tadeusza Rejtana, publikując w latach 30. XX w. na łamach „Czasu” krótki artykuł, oparty na wynikach szeroko zakrojonej kwerendy. Badania kontynuował Jan Staszel, który stworzył bogate źródłowo opracowanie tego zagadnienia. Konczyńska W.: Pomnik Tadeusza Reytana w Krakowie. „Czas” 1935, nr 230, z 23 sierpnia, s. 5; Staszel J.: Pomnik Tadeusza Reytana w Krakowie. Jego geneza, nowogródzkie i krakowskie dzieje (1860–1946). „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie” 1990, t. 35, s. 83–158.
3. Artykuł powstał na podstawie jednego z rozdziałów mojej pracy magisterskiej Rzeźba pomnikowa w założeniu krakowskich Plant napisanej pod kierunkiem prof. dr. hab. Wojciecha Bałusa w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego w 2006 r.
4. Zgodnie ze źródłami z czasów realizacji pierwotnego pomnika miał on bardziej monumentalne wymiary: 14 m wysokości i 11 300 kg wagi. Najprawdopodobniej jednak dane te kompilują wymiary zarówno wieżycy, jak i jej granitowego postumentu. Józefa Czecha kalendarz krakowski na rok 1891. Kraków 1890.
5. Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 104.
6. Konczyńska W.: Pomnik…
7. Archiwum Urzędu Miasta Krakowa (dalej cyt. AUMK), za: Staszel J.: Pomnik Tadeusza Reytana…, s. 113 (list W. Sękowskiego do prezydenta m. Krakowa F. Szlachtowskiego z 7 listopada 1888 r.).
8. Ibidem, s. 115 (list W. Sękowskiego do prezydenta m. Krakowa F. Szlachtowskiego z 8 maja 1887 r.).
9. Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 117.
10. Nie udało się odnaleźć w krakowskich zbiorach wspomnianego w liście rysunku pomnika – Biblioteka PAN w Krakowie, rkps 2020, k. 171 (list z fabryki Lilpopa, Raua i Loewensteina do J. Majera z 10 stycznia 1887 r.).
11. List informujący o przesłaniu do Krakowa rysunku słupka projektowanego do pomnikowego ogrodzenia; APKr., loc. cit (list z fabryki Lilpopa, Raua, Loewensteina do J. Majera, z 4 marca 1887 r.).
12. Do grona osób podejmujących decyzję w kwestiach formy pomnika należeli: Feliks Szlachtowski, Józef Majer, Józef Friedlein, Henryk Jordan, Władysław Łuszczkiewicz, Sławomir Odrzywolski i Marian Sokołowski. Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 121.
13. Jabłoński Z.: Życie artystyczne i kulturalne Krakowa w drugiej połowie XIX wieku. „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie” 1957, R. III, s. 136–137. 14. Ibidem.
15. Ibidem.
16. Ibidem.
17. AUMK, cyt. za: Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 120 (list W. Sękowskiego do F. Szlachtowskiego z 25 marca 1887 r.).
18. AUMK, cyt. za: Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 122 (list W. Sękowskiego do F. Szlachtowskiego z 8 maja 1887 r.).
19. Ostatecznie jednak z powodów fi nansowych Józef Rejtan postanowił zlecić wykonanie ogrodzenia w Krakowie, co jednak nie doszło do skutku. AUMK, cyt. za: Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 123 (list W. Sękowskiego do F. Szlachtowskiego z 15 marca 1890 r.).
20. Zdaniem Jana Staszela, w tym czasie najprawdopodobniej pomnik został przekazany fabryce Lilpopa, zgodnie z decyzją darczyńcy. Autor jednak nie przytacza na potwierdzenie tej tezy, żadnych konkretnych informacji z braku zachowanych archiwaliów. Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 124.
21. AUMK, sygn. IT 972, s. 41 (list W. Sękowskiego do dyrektora Muzeum Narodowego w Krakowie [dalej cyt. MNK] z 7 listopada 1888 r.).
22. AUMK, cyt. za: Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 130 (list W. Sękowskiego do F. Szlachtowskiego z 7 listopada 1888 r.).
23. Ibidem. W Krakowie jedynie kilka osób z otoczenia J. Majera i F. Szlachtowskiego znało nazwisko darczyńcy pomnika. Zgodnie z jego życzeniem, przez kilkanaście lat pozostawał anonimowy. Po raz pierwszy dość nieoczekiwanie jego nazwisko zostało wymienione na łamach krakowskiego „Czasu” w korespondencji z Wilna. „Czas” 1902, nr 162, s. 3.
24. AUMK, cyt. za: Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 135. (list F. Szlachtowskiego do W. Sękowskiego z 19 listopada 1888 r.).
25. „Czas” 1888, nr 261, z 13 listopada, s. 3 (Kronika).
26. Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 127–128.
27. APKr., sygn. IT 972, s. 37–38 (list W. Łuszczkiewicza do F. Szlachtowskiego z 3 czerwca 1889 r.).
28. AUMK, cyt. za: Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 129 (list F. Szlachtowskiego do dyrekcji MNK z 30 grudnia 1888 r.).
„Czas” 1889, nr 7, z 9 stycznia, s. 4.
29. APKr., sygn. IT 972, s. 37–38 (list W. Łuszczkiewicza do F. Szlachtowskiego z 3 czerwca 1889 r.).
30. Ibidem.
31. Ibidem, s. 33–34 (list W. Łuszczkiewicza do dyrektora komitetu wykonawczego MNK z 24 maja 1889 r.).
32. Ibidem, s. 21–26, (list z krakowskiego magistratu do dyrektora MNK z 23 maja 1889 r.), na s. 21 odręczna mapka sytuacyjna umieszczenia pomnika u wylotu ul. Sławkowskiej.
33. Ibidem, s. 29–32 (list Wydziału Towarzystwa dla Upiększenia m. Krakowa i Okolic do rady miejskiej z 30 maja 1889 r.).
34. Ibidem.
35. Ibidem.
36. Ibidem, s. 67–69 (list dyrektora MNK do prezydenta Krakowa z 25 września 1889 r.).
37. Staszel J., Pomnik Tadeusza…, s. 133.
38. APKr., sygn. IT 972, s. 70 (pismo urzędowe z 1 września 1889 r.).
39. Ibidem, s. 67–69 (list W. Łuszczkiewicza do prezydenta Krakowa z 25 września 1889 r.).
40. Ibidem.
41. APKr., Dziennik rozporządzeń dla stoł. Król. Miasta Krakowa na rok 1889, s. 108.
42. Ibidem.
43. Ibidem.
44. Ibidem.
45. Ibidem.
46. APKr., sygn. IT 972, s. 63 (nota odręczna od Rady Miasta Krakowa do Urzędu Budownictwa Miejskiego).
47. APKr, t. XXII, nr 22, 23, Projekt autorstwa Żołdoni, Zuby, Niedziałkowskiego (31 października 1889 r.).
48. „Czas” 1889, nr 264, z 16 listopada, s. 4 (Kronika).
49. „I. Kuleszy kwoty 76 złoty 71 ct, tytułem reszty należności za roboty kamieniarskie przy budowie pomnika Reytana” – APKr.,
sygn. IT 972, s. 145 (odręczna nota do kasy miejskiej, nakaz wypłacenia na podstawie załączonego rachunku z kasy miejskiej, z 25 lutego 1890 r.); „Czas” 1889, nr 264, z 16 listopada, s. 4 (Kronika).
50. APKr., sygn. IT 972, s. 147 (nakaz wypłacenia kwoty 182 zła 46 ct „za ustawienie i zamontowanie pomnika Reytana”, na papierze firmowym fabryki maszyn L. Zieleniewskiego odręczna nota wydziału rachunkowego do kasy miejskiej z 29 kwietnia 1890 r.).
51. AUMK, cyt. za: Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 150 (list F. Szlachtowskiego do W. Sękowskiego z 12 kwietnia 1890 r.). W krakowskiej prasie równocześnie rozgorzała dyskusja nad poprawnością pisowni tego nazwiska.
52. APKr., sygn. IT 972, s. 147 (urzędowe pisma z marca i czerwca 1890 r.). Nazwisko na pomniku miało zostać zmienione dopiero po konsultacji w tej sprawie z fundatorem, który jednak nie odpowiedział na listy z zapytaniem skierowanym do niego przez krakowskiego prezydenta.
53. Na posiedzeniu Rady Miasta został wysunięty wniosek umieszczenia z tyłu pomnika tablicy z nazwiskiem darczyńcy i datą wystawienia. APKr., sygn. IT 972, s. 79 (wniosek z rysunkiem odręcznym z 27/28 marca 1890 r.). Seweryn Górski zaproponował wykonanie trzech dodatkowych tablic z napisami: Tadeusz Reytan / Poseł na sejm 1773 r. oraz Cześć wielkiemu mężowi. „Czas” 1890, nr 138, z 16 czerwca, s. 4 (Kronika).
54. APKr., sygn. IT 972, s. 103 (notatka urzędowa z 18 czerwca 1890 r.).
55. Encyklopedia Krakowa. Red. A.H. Stachowski. Warszawa–Kraków 2000.
56. APKr., sygn. IT 972, s. 149 (nakaz wypłacenia B. Maleckiemu kwoty 22 zł 50 ct „za urządzenie skweru przed pomnikiem”, odręczna nota do kasy miejskiej z 30 kwietnia 1890 r.); Encyklopedia…
57. APKr., sygn. IT 972, s. 87 (notatka dyrektora MNK z 22 marca 1890 r.).
58. „Nowa Reforma” 1890, nr 146, z 27 czerwca, s. 5 (Kronika).
59. APKr., sygn. IT 972, s. 117 (okólnik z 25 czerwca 1890 r.).
60. W skład komisji weszli: J. Friedlein, K. Knaus, K. Zaremba i W. Kaczmarski. APKr., sygn. IT 972, s 103, (notatka urzędowa z 18 czerwca 1890 r.).
61. APKr., sygn. IT 972, s. 122 (oferta Anny Rausek z 23 lipca 1890 r.).
62. Ibidem, s. 141 (protokół z 30 października 1890 r.).
63. Ibidem, s. 140 (pismo W. Łuszczkiewicza z 16 września 1890 r.).
64. Ibidem, s. 141 (protokół z 30 października 1890 r.).
65. Ibidem, s. 169 (nota odręczna urzędowa z 5 września 1895 r.).
66. Ibidem, s. 163 („Oferta dla budownictwa m. Krakowa” od A. Rausek z 5 października 1895 r.).
67. Ibidem, s. 173 (1901 r.); s. 175, 176 (1902 r.); s. 186 (1903 r.).
68. Smoleński T.: „Dziennik życia mojego”, rkps w posiadaniu rodziny, cyt za: Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 147–148.
69. APKr., sygn. IT 972, s. 207 (odręczna notka B. Maleckiego z 5 września [?] 1905r.).
70. Ibidem, s. 209 (wniosek na posiedzeniu Sekcji ekonomicznej i Komisji plantacyjnej z dokładnym projektem przeniesienia pomnika za kwotę 1500 kr. z 4 października 1905 r.).
71. Ibidem, s. 222 (nota odręczna do Budownictwa miejskiego o wyrażenie opinii o nowej lokalizacji zaproponowanej przez komitet plantacyjny z 2 marca 1906 r.).
72. Ibidem.
73. Ibidem, s. 239–242 (nota odręczna „Stan sprawy i wnioski” z 25 kwietnia 1906 r.).
74. Ibidem, s. 266 (oferta J. Góreckiego z 10 kwietnia 1908 r.); s. 267 (plan sytuacyjny i dwa rysunkowe wzory ogrodzenia, oferta Józefa Góreckiego z 10 kwietnia 1908 r.); s. 281–295.
75. Ibidem, s. 297–326.
76. APKr., TUK 2, s. 505–515 (sonda przeprowadzona przez Towarzystwo Ochrony Piękności Krakowa w sprawie zamiaru oddania
przez władze miasta plantacyjnego placu pod budowę gmachu Związku Artystów, 30 maja 1913 r.).
77. „(…) naprzeciw pałacu biskupiego, w cieniu drzew wysmukłych, stanowiłaby może więcej malownicze zestawienie i łagodziłby ów kontrast gotyku z metalem. Wtedy i ogrodzenie byłoby zbyteczne, co umożliwiłoby publiczności bliższy dostęp do pomnika” – cyt. za: Konczyńska W.: Pomnik…
78. Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 152–153.
79. Encyklopedia…
80. Popiersie Tadeusza Rejtana, MNK, sygn II-rz-356. Zdaniem J. Staszela w 1946 r. wraz z popiersiem przekazano MNK tablicę inskrypcyjną, która jednak w niewyjaśnionych okolicznościach zaginęła przed 1990 r., Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 157.
81. Ibidem.
82. Czuchnowski W.: Zapomniany Rejtan. „Gazeta Wyborcza” 2006, z 4 maja, http://www.wyborcza.pl/1,75248,3321926.html.
83. [wzmianka o krakowskim pomniku Rejtana]. „Dziennik Polski” 1946, nr 64, z 5 marca, s. 5.
84. Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 157–158.
85. Czuchnowski W.: Zapomniany…
86. WT: Rejtan wróci. Powinien mieć budkę. „Dziennik Polski” 2006, nr 110, z 12 maja.
87. Konczyńska W.: Pomnik…
88. Łopuszański T.: Miejski park Dra Jordana w Krakowie. Kraków 1894, s. 5.
89. Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 108.
90. APKr. sygn. IT 972, s. 67–69 (list W. Łuszczkiewicza do prezydenta Krakowa z 25 września 1889 r.).
91. Ibidem.
92. http://www.edinburgh-sherwood.com/scottmonument.html.
93. http://www.manchester2002-uk.com/celebs/artist2.html.
94. [Victorian London – Buildings, Monuments and Museums – Albert Memorial], http://www.victorianlondon.org/buildings albertmemorial.htm.
95. Berliński pomnik wg projektu Schinkla wzniesiono w latach 1817–1821. Calkins P.: Th e Monument to the Wars of Liberation, on the Kreuzberg, http://storm.simpson.edu/~calkins/berlin.htm.
96. Humeńczuk G.: Legnica na dawnych kartach pocztowych. Pomniki. Legnica 2000, s. 12–14.
97. Pomnik został zniszczony podczas demonstracji w 1918 r. Uszkodzona figura Wierności została umieszczona w Muzeum Banatului, a odrestaurowana wieżyca stanęła na cmentarzu w Cimitirul Eroilor, [Monumentul Militar Austriac “Victoria”], http://www.infotim.ro/dccpcnjt/monumenteTM.
98. Kolumna-kapliczka wg legendy została ufundowana w XI w. przez króla Wratysława II, [Th e column of Zderad], http:// www.brno.cz.
99. Norymberska fontanna zaprojektowana przez Heinricha Beheima, została wzniesiona w latach 1385–1396. [Schöner Brunnen], http://de.wikipedia.org. Tego typu gotyckie fontanny, o mniejszej skali i bogactwie dekoracji, popularne były na terenie Niemiec od końca XIV w., jak fontanna Fischkasten w Ulm z 1482 r. (Jorg Syrlin).
100. Kolumny zaprojektowane przez Michaela Knaba zostały wzniesione w Wiedniu (1375) i Wiener Neustadt (1382–1384). [Spinnerin am Krauz], http://www.de.wikipedia.org.
101. Adam Mickiewicz wspomina o bohaterskim Rejtanie w Panu Tadeuszu, a Henryk Rzewuski poświęcił mu opowiadanie Pan Rejten – Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 93–94.
102. Szujski J.: Tadeusz Rejtan na sejmie 1773 roku. „Przegląd Polski” 1872, z. 4.; Wegner L.: Tadeusz Rejtan na sejmie warszawskim z roku 1773. Poznań 1873.
103. Szujski J.: Tadeusz Rejtan…, s. 233.
104. Rzewuski H.: Pan Rejten. W: Pamiątki JPana Seweryna Soplicy, cześnika parnawskiego. Wyd. 1. Paryż 1839.
105. „Głos Polski” 1872, nr 10, z 30 września, s. 1. Dokładne dzieje tego szwajcarskiego pomnika przedstawił Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 97–101.
106. „Głos Polski” 1872, nr 15, z 24 grudnia, s. 3, cyt. za: „Dziennikiem Poznańskim”.
107. „Wici” 1875, nr 1, z 23 stycznia, s. 6.
108. Staszel J.: Pomnik Tadeusza…, s. 143.
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
