Kobiety w Krakowie – między społecznym wzorcem a prywatną aspiracją. Na przykładzie życia w salonach krakowskich od połowy XIX wieku do 1939 roku
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2009.10Abstrakt
WOMEN IN KRAKOW – BETWEEN SOCIAL ROLES AND PRIVATE ASPIRATIONS. A STUDY OF SOCIAL LIFE IN THE KRAKOW SALONS FROM THE MID-19TH CENTURY TO 1939
The central question posed in this paper is how did women in Kraków fulfill their personal aspirations (and, first of all, whether they had any) while observing social norms and conventions within the space of the salon in the period delineated in the title, i.e. from the mid-19th century to 1939. In the first part of the paper the author expounds theoretical issues. She defi nes the concept of the salon as such, and proceeds by pointing to the fact that there were no genuine salonnières in Kraków. She then presents Jürgen Habermas’ theory concerning the intersection of the private sphere and the public sphere, and applies this concept to the specific context of the salon, arguing that it was precisely in that intersection that women were able to create a unique social space for their activity. The second part of the paper presents a gallery of women who held salons in their Kraków homes. The whole group is divided into three generations: 1. Marcelina Czartoryska and Konstancja Morawska, 2. Zofia Kirkor-Kiedroń and Kazimiera Bujwid, and 3. Olga Chwistek and Helena Estreicher. The author complements this analysis by discussing the cases of two other notable women – Eliza Pareńska and Lucyna Kotarbińska. By contrasting all of these distinguished Kraków hostesses with one another the author demonstrates the dynamics of change, but also the unwillingness to transgress the social framework of the salon that some of these women revealed. This analysis leads her to conclude that the role of women in the Kraków salons within the given time span evolved, and as soon as women were given the opportunity to fulfi ll their own desires and ambitions beyond that social sphere, the institution of the salon became redundant, and fi nally disappeared
Bibliografia
* Artykuł tu prezentowany jest rozszerzoną wersją wystąpienia pod tym samym tytułem, wygłoszonego na konferencji Kobieta w społeczeństwie: oczekiwania kobiet i wobec kobiet w różnych społeczeństwach
View in Google Scholar
i epokach historycznych, która odbyła się w maju 2005 r. w Szklarskiej Porębie. Organizatorem była prof. dr hab. Bożena Płonka-Syroka z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Referat wygłoszony na tej konferencji nie był dotychczas publikowany.
View in Google Scholar
1. Pragnę na marginesie zaznaczyć, że pamiętniki były głównym, aczkolwiek nie jedynym rodzajem źródeł, którym się posłużyłam. Wykorzystałam ponadto rozmaite teksty prasowe oraz wspomnienia pośmiertne. Dodam także w tym miejscu, że konsekwentnie posługuję się terminami „krakowianka” i „mieszkanka Krakowa” wymiennie, choć zdaję sobie sprawę z drobnego nadużycia, jeśli chodzi o grupę kobiet, które wybrałam do analizy, a konkretnie ich pochodzenie. Otóż nie wszystkie z nich były rodowitymi krakowiankami; niektóre zjechały pod Wawel na dłużej i tu osiadły (np. Marcelina Czartoryska), inne – zjechały na jakiś czas (np. Zofi a Kirkor-Kiedroniowa, przy czym ten okres krakowski w jej życiu jest dosyć ważny), jeszcze inne przybywały tu tylko na np. karnawał (Janina z Puttkamerów Żółtowska). Kraków jednak znaczył wiele w ich życiu, dlatego wszystkie je uznaję za „mieszkanki Krakowa” i pozwalam sobie niejednokrotnie nazywać „krakowiankami”.
View in Google Scholar
2. Czyli od 1860 r., od nadania dyplomu październikowego, uważanego za początek reform w cesarstwie austriackim, do 1873 r., gdy ostatecznie ustaliły się zasady funkcjonowania autonomii galicyjskiej. Por. Chwalba A.: Historia Polski 1795–1918. Kraków 2000, s. 491 nn.
View in Google Scholar
3. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN. T. 5. Warszawa 1996, s. 706.
View in Google Scholar
4. Słownik Języka Polskiego. Red. W. Doroszewski. T. 8. Warszawa 1966, s. 20, 21.
View in Google Scholar
5. Inne znaleźć można np. w: Gór ski K.M.: Księżna Marcelina Czartoryska (Wspomnienie pośmiertne). Kraków 1894, s. 6; Kudliński T.: Młodości mej stolica. Warszawa 1970, s. 417; Zechenter W.: Upływa szybko życie. Książka wspomnień. Wyd. 2 poprawione i uzupełnione. T. 1. Kraków 1975, s. 120, 121.
View in Google Scholar
6. Dębicki L.: Portrety i sylwetki z XIX stulecia. T. 1–2. Kraków 1905–1906, T. 2, s. 304.
View in Google Scholar
7. Muczkowska Z.: Pod Krukiem. W: Kopiec wspomnień. Kraków 1964, s. 39–80, tu: s. 47. Słowo „dzisiejszy” z przywołanego cytatu odnosi się do lat 60. XX w.
View in Google Scholar
8. Łoś A.: Przez sen i na jawie. Cz. 1–2. Kraków 1881, Cz. 1, s. 53.
View in Google Scholar
9. Por. np. Clergue H.: Th e Salon: a Study of French Society and Personalities in the Eighteenth Century. New York 1971; Europa – ein Salon? Beiträge zur Internationalität des literarischen Salons. Hrsg. R. Simanowski et al. Göttingen 1999; Grzywka K.: Salon Warszawy i Berlina w XIX wieku. Warszawa 2001; van den Heyden-Rynsch V.: Europäische Salons. Höhepunkte einer versunkenen weiblichen Kultur. München 1992; Gerstinger H.: Altwiener literarische Salons – Wiener Salonkultur vom Rokoko bis zur Neoromantik (1777–1907). Salzburg 2002; Michałowska H.: Salony artystyczno-literackie w Warszawie 1832–1860. Warszawa 1974; Pekacz J.T.: Conservative Tradition in Pre-revolutionary France: Parisian Salon Women.New York–Berlin 1999; Rièse L.: Les Salons littéraires parisiens: du Second Empire à nos jours. Toulouse 1962; Seibert P.: Der literarische Salon: Literatur und Geselligkeit zwischen Aufklärung und Vormärz. Stuttgart 1993; Siebel E.: Der großbürgerliche Salon: 1850–1918. Berlin 1999; Salonkultur und Reiselust: Nordische und Deutsche Literatur im Zeitalter der Romantik. Ein Symposium zum 200. Geburtstag von P.U. Kernell. Hrsg. H. Seelow.
View in Google Scholar
Erlangen 2000; Salony v české kultuře 19. století. Sborník příspěvků z 18. ročníku Sympozia k Problematice 19. Století, Plzeň, 12–14 března 1998. Wyd. H. Lorenzová, T. Petrasova. Praha 1999.
View in Google Scholar
10. Wilhelmy P.: Der Berliner Salon im 19. Jahrhundert (1780–1914). Veröff entlichungen der Historischen Kommission zu Berlin. Bd. 73. Berlin–New York 1989, S. 25, 26.
View in Google Scholar
11. Ibidem, S. 26, 27.
View in Google Scholar
12. Ludwik Dębicki sformułował to w ten sposób: „Rozczłonkowanie towarzystwa na różne grupy i koła bywa znamieniem większego miasta. Odznacza się tym Warszawa i Lwów posiada ten przymiot. W Krakowie utrzymała się tradycja jednego koła towarzyskiego – w którym czasem ciasno, a często za zimno, gdy stosunki się nie ścieśniają wobec zbyt licznego przepływu i zbytniej światowej centralizacji”. Dębicki L.: Trzy pokolenia w Krakowie. T. 1–2. Kraków 1906, T. 2, s. 313. Eleonora Gajzlerowa, pisząc z perspektywy lat 20. i 30., tak to określiła: „Kraków był w gruncie rzeczy (…) bardzo małym miastem i może dlatego jego mieszkańcy włączali ciągle swoje prywatne sprawy w jego życie i wszyscy się znali, stanowili po prostu wielką rodzinę”. Gajzlerowa E.: Tamten Kraków, tamta Krynica. Kraków 1995, s. 36.
View in Google Scholar
13. Koźmian S.E. [właśc. K. Morawska]: I z bliska i z daleka. Poczet stu felietonów umieszczonych w „Kurierze Poznańskim” od października 1878 do września 1880 w skróceniu. Poznań 1881, s. 373.
View in Google Scholar
14. Jedynak B.: Dom i kobieta w kulturze niewoli. W: Kobieta w kulturze i społeczeństwie. Red. B. Jedynak. Lublin 1990, s. 70–105, tu: s. 72.
View in Google Scholar
15. Życia codziennego, gdyż jak się okazuje, salonowanie było codziennością; każdy dzień tygodnia był czyimś jour-fixe, a ponieważ socjeta miasta, jak już wspominałam, nie była liczna, każdy był zarazem bywalcem i gospodarzem. Por. Gabryś A.: Salony krakowskie.
View in Google Scholar
Kraków 2006 (szczególnie rozdział pierwszy: Poniedziałek, poświęcony teoretycznym aspektom życia salonowego; eadem: Everyday Life in Cracow’s Salons. Th e Way to Preserve Normality. W: Evropská velkoměsta za druhé světové války. Každodennost okupovaného velkoměsta. Praha 1939–1945 v evropském srovnání. Wyd. O. Fejtová, V. Ledvinka, J. Pešek (= Documenta Pragensia, XXVI). Praha 2007, s. 355–364. W tym artykule zastanawiałam się nad życiem codziennym prowadzonym w salonach i rolą takiego życia w utrzymaniu normalności w czasie II wojny światowej.
View in Google Scholar
16. Jednocześnie solidna podpora karcianych stolików stojących zazwyczaj w salonach, a przede wszystkim w resursie mieszczącej się w pałacu Pod Krzysztofory. Por. Chłędowski K.: Pamiętniki. Galicja 1843–1880. Wyd. A. Knot. T. 1–2. Wrocław 1951, T. 1, s. 88.
View in Google Scholar
17. Koźmian S. mł.: Listy o Galicji do Gazety Polskiej 1875–1876. Kraków 1877, list z 30 grudnia 1876 r., s. 254, 255.
View in Google Scholar
18. Na potwierdzenie przywołam słowa Adolfa Dygasińskiego: „Kraków, który sprawia na mnie wrażenie olbrzymiego trupa z diademem wawelskim na czole i Mariackim kościołem na piersi; po tym trupie pełzają gady i robaki”. Dygasiński A.: Listy. Wstęp J.Z. Jakubowski, komentarze biograficzne A. Górski, przygotowanie tekstów i redakcja T. Nuckowski. Wrocław–Warszawa–Kraków– Gdańsk 1972, list datowany „Kraków 1871”, s. 78.
View in Google Scholar
19. „W kobiecie widziano bowiem kandydatkę tylko do jednego zawodu – żony” – pisze Bogusława Czajecka. Czajecka B.: „Z domu w szeroki świat...”. Droga kobiet do niezależności w zaborze austriackim latach 1890–1914. Kraków 1990, s. 13. Zawód żony ograniczał się zapewne do polskich wyobrażeń o nim, a nie zagranicznych.
View in Google Scholar
20. Francuskie słowo salonnière to żeńska forma przymiotnika salonnier, oznaczającego „coś przynależące do salonu” lub „kogoś, kto lubi bywać w świecie, kto bywa w salonach” (por. Le Trésor de la Langue Française Informatisé: http://atilf.atilf.fr/dendien/scripts/tlfi v5/search.exe?25;s=4194654375;cat=0;m=salonnier). Jako pojęcie natomiast słowo to odnosi się do kobiety określanej jako silna, charyzmatyczna osobowość, potrafi ąca skupić wokół siebie grono wybitnych mężczyzn, tworząc w ten sposób salon. Jest to pojęcie funkcjonujące w języku francuskim, ale także i w innych językach od XVII w.
View in Google Scholar
21. Habermas J.: Strukturwandel der Öff entlichkeit. Untersuchungen zu einer Kategorie der bürgerlichen Gesellschaft. Frankfurt am Main 1995, S. 107 ff ., 115. Por. także Żarnowska A.: Prywatna sfera życia rodzinnego i zewnętrzny świat życia publicznego – bariery i przenikanie (przełom XIX i XX wieku). W: Kobieta i świat polityki: Polska na tle porównawczym w XIX i w początkach XX wieku. Red. A. Żarnowska, A. Szwarc. Warszawa 1994, s. 5–28.
View in Google Scholar
22. Jak zauważyły Anna Żarnowska i Katarzyna Sierakowska dla inteligencji „charakterystyczne jest (…) kurczowe podtrzymywanie – choćby symboliczne – tradycji »salonu«. Stosowano wszelkie dostępne środki, by wydzielić w bardzo skromnych często mieszkaniach symboliczną choćby przestrzeń i uczynić zadość rytuałowi elitarnych spotkań towarzyskich na gruncie prywatnym”. Por. Żarnowska A., Sierakowska K.: Stare i nowe wzorce i obyczaje rodziny inteligenckiej w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej. W: Rodzina – prywatność – intymność. Dzieje rodziny polskiej w kontekście europejskim. Zbiór studiów pod red. D. Kałwy,
View in Google Scholar
A. Walaszka, A. Żarnowskiej. Warszawa 2005, s. 79–104, tu: s. 89.
View in Google Scholar
23. Dębicki L.: Trzy pokolenia…, T. 2, s. 126.
View in Google Scholar
24. Warto zauważyć, że przecież autor tych słów musiał zdawać sobie sprawę z tego, że sam nawiedza salony skupione wokół mężczyzn, a nie kobiet. Zresztą i o jego salonie, znajdującym się przy ul. Wenecja, mówiono jako o „domu” Dębickich i potomni zachowali w pamięci jego, a nie jego małżonkę.
View in Google Scholar
25. Por. np. słowa Ferdynanda Hoesicka na jej temat w biografii kompozytora: Hoesick F.: Chopin. Życie i twórczość. T. 1–4. Kraków 1967, m.in. T. 1, s. 12, T. 3, s. 205 nn, 223, 228, 278, s. 282, T. 4 Aneks, s. 351.
View in Google Scholar
26. Dębicki L.: Trzy pokolenia…, T. 2, s. 123, 125; Estreicherówna M:. Życie towarzyskie i obyczajowe Krakowa w latach 1848– 1863. Kraków 1968, s. 57, 58.
View in Google Scholar
27. Koźmian S. mł.: Listy o Galicji…, list z 15 lutego 1875 r., s. 22, 91. Chodzi o Szpital Dziecięcy im. św. Ludwika przy ul. Strzeleckiej 2 w Krakowie.
View in Google Scholar
28. Maria Szymanowska (1789–1831) była wybitną pianistką i kompozytorką, jedną z pierwszych kobiet zawodowo uprawiających muzykę i żyjących z gry. Koncertowała w całej Europie, ostatecznie osiadła w Rosji, gdzie była nadworną pianistką carycy. Przez całe życie prowadziła salon o charakterze artystyczno-muzycznym, w którym (w zależności od miejsca przebywania) pojawiali się Luigi Cherubini, Johann Wolfgang Goethe, Adam Mickiewicz, Gioacchino Rossini, John Field. Por. Iwanejko M.: Maria Szymanowska. Kraków 1959.
View in Google Scholar
29. Można zastanawiać się nad problemem, kiedy kobiety zostały dopuszczone do scen, czy społecznie było to źle widziane. Znane są przecież wielkie artystki XIX-wieczne, występujące na estradach całego świata, koncertujące także w Polsce, wykorzystujące zawodowo dany im talent. Wśród nich była wspomniana Maria Szymanowska, ale też śpiewaczki Jenny Lind i Nellie Melba oraz aktorki May Whitty i Helena Modrzejewska. Wszystkie cieszyły się niekwestionowaną wysoką pozycją towarzyską, Melba i Whitty zostały obdarzone Orderem Imperium Brytyjskiego i tytułem szlacheckim, Helena Modrzejewska poślubiła arystokratę Karola Chłapowskiego i weszła do najwyższych sfer polskiej szlachty. Przywołane nazwiska nie upoważniają do jakichkolwiek uogólnień, wydaje się, że podjęcie decyzji o karierze scenicznej czy estradowej, a także o charakterze tejże kariery, było osobistą sprawą każdej z utalentowanych pań, bez względu na pochodzenie.
View in Google Scholar
30. Koźmian S.E. [właśc. Konstancja Morawska]: I z bliska…, felieton z 15 lutego 1879 r., s. 96; Tarnowski S.: Kilka słów o Chopinie. Przegląd Polski” 1871, z. 11, s. 203–239; idem: Księżna Marcelina Czartoryska. Kraków 1895, s. 36.
View in Google Scholar
31. Tarnowski S.: Księżna Marcelina…, s. 37.
View in Google Scholar
32. Ibidem, s. 47.
View in Google Scholar
33. Boy-Żeleński T.: Od Autora. W: Boy: Słówka. Kraków 1987, s. 7.
View in Google Scholar
34. Kietlińska M.: Wspomnienia. Oprac. I. Homola-Skąpska. Kraków 1986, s. 291.
View in Google Scholar
35. Por także Morawski K.: O Kazimierzu Morawskim. Ze wspomnień syna i kronik rodzinnych. Kraków 1973, s. 87.
View in Google Scholar
36. Notabene ul. Pijarska należy do części Starego Miasta, które nazywano już w XIX w. krakowskim Faubourg St. Germain z uwagi na nagromadzenie miejskich siedzib najdostojniejszych rodzin.
View in Google Scholar
37. Na temat kształcenia kobiet por. Czajecka B.: „Z domu w szeroki świat...”…, s. 138, 139; eadem: Wokół wykształcenia kobiet w Galicji. Towarzystwo Nauczycieli Szkół Wyższych we Lwowie i w Krakowie. W: Kobieta i edukacja na ziemiach polskich w XIX i XX w. Wyd. A. Żarnowska, A. Szwarc. Cz. 2. Warszawa 1992, s. 49–58.
View in Google Scholar
38. Dlaczego bez wstydu? Może tropem do wyjaśnienia będą ustalenia Jana Hulewicza, który stwierdził, że na 54 kobiety, ubiegające się o możliwość studiowania na UJ, jedna (!) pochodziła z Krakowa. Hulewicz J.: Walka kobiet o dostęp na uniwersytety. Warszawa 1936, s. 55.
View in Google Scholar
39. Jej braćmi byli Stanisław Grabski (1871–1949), wybitny polityk, ekonomista, oraz Władysław Grabski (1874–1938), wybitny polityk, ekonomista i historyk, premier i minister skarbu II RP, autor reformy walutowej.
View in Google Scholar
40. Żółtowska z Puttkamerów J.: Inne czasy, inni ludzie. Londyn 1998, s. 286.
View in Google Scholar
41. Loc. cit.
View in Google Scholar
42. Bujwid O.: Osamotnienie. Pamiętniki z lat 1932–1942. Przygotowali do druku, wstępem i przypisami opatrzyli D. i T. Jarosińscy. Kraków 1990, s. 252, 326.
View in Google Scholar
43. Kazimiera Bujwidowa do męża, 12 lutego 1908 r., cyt. za Dormus K.: Kazimiera Bujwidowa 1867–1932. Życie i działalność społeczno-oświatowa. Biblioteka Krakowska nr 144. Kraków 2002, s. 45.
View in Google Scholar
44. Treterowa z Drozdowskich K.: Reportaż z mojego życia. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1972, s. 67. Mowa o prowadzonym przez Kazimierę Bujwidową Towarzystwie Gimnazjalnej Szkoły Żeńskiej. Z pewnością warto nadmienić, że inicjatywa Bujwidowej była niezwykle cenna w owym czasie, jeśli tylko zdamy sobie sprawę z tego, że – jak pisze Bogusława Czajecka – „W Galicji do lat 70-tych wieku XIX nie istniało średnie szkolnictwo żeńskie”. Czajecka B.: „Z domu w szeroki świat...”…, s. 50 oraz s. 111 (na temat roli K. Bujwidowej w powstaniu gimnazjum).
View in Google Scholar
45. Estreicher K.: Nie od razu Kraków zbudowano. Londyn 1945, s. 86.
View in Google Scholar
46. Koźmian S.E.: [właśc. Konstancja Morawska]: I z bliska…, felieton z 15 maja 1890 r. s. 429.
View in Google Scholar
47. Dawidowiczowa z Chwistków A.: „Zeschnięte liście i kwiat...”. Wspomnienia. Kraków 1989, s. 47, 59, 70. Porównajmy te słowa ze wspomnieniami Katii Pringsheim-Mann, przywołanymi przez Ute Frevert: „Mój ojciec był profesorem matematyki na monachijskim uniwersytecie – matka była bardzo piękną kobietą”. W tym miejscu pragnę zwrócić uwagę na to, że kobiety przez długi czas w specyficzny sposób (tj. poruszając się ciągle w kategoriach narzuconych przez mężczyzn) kształtowały własne narracje i musimy czytać ich zapiski, mając to na uwadze. Frevert U.: Mąż i niewiasta, niewiasta i mąż – o różnicach płci w czasach nowoczesnych. Warszawa 1997, s. 221.
View in Google Scholar
48. Dodam, że była też siostrą wybitnego matematyka Hugona Steinhausa (1887–1972).
View in Google Scholar
49. Wiązałabym ten dobrze zapamiętany typ matrony krakowskiej, o którym mowa w tym zdaniu, z nadmierną liczbą kobiet w porównaniu do liczby mężczyzn w tym czasie Austrii w ogóle. W Krakowie najwyraźniej liczba kobiet górowała zdecydowanie, a konserwatywny charakter miasta przyczynił się do wykształcenia owego typu matrony krakowskiej. Por. Czajecka B.: „Z domu w szeroki świat...”…, s. 14: „Istotnie przed I wojną światową liczba kobiet w Austrii – w wieku przedmałżeńskim – przewyższała liczbę mężczyzn o około pół miliona. Tymczasem ustawodawstwo i poglądy społeczne nastawione na stosunek 50:50 proc. nie były przygotowane do rozwiązania tej kwestii”. Warto w tym miejscu zwrócić także uwagę na to, że zarówno pod względem prawnym, jak i społecznym, samotne kobiety były skazane na egzystowanie na łasce losu i krewnych. Można się spodziewać, że ich kondycja psychiczna odbiegała od dobrego stanu i, co za tym idzie, prezentowały się światu z tzw. kwaśną miną.
View in Google Scholar
50. Boy-Żeleński T.: O Krakowie. Kraków 1974, s. 23.
View in Google Scholar
51. Starowieyska-Morstinowa Z.: Patrzę i wspominam. Kraków 1965, s. 77.
View in Google Scholar
52. Potocka Franciszkowa z Radziwiłłów M.M.: Z moich wspomnień. Londyn 1983, s. 159
View in Google Scholar
53. W czasie II wojny światowej pałac Potockich (Rynek Główny 20, róg ul. Brackiej) został zajęty przez Niemców.
View in Google Scholar
54. Starowieyska-Morstinowa Z.: Patrzę…, s. 79.
View in Google Scholar
55. Zbijewska K.: Orzeł w kurniku. Warszawa 1980, s. 163.
View in Google Scholar
56. eadem: Z muzami pod rękę. Kraków 1991, s. 95.
View in Google Scholar
57. Homola I.: „Kwiat społeczeństwa...” (Struktura społeczna i zarys położenia inteligencji krakowskiej w latach 1860–1914). Kraków– Wrocław 1984, s. 336; Boy-Żeleński T.: O Wyspiańskim, Oprac. S. W. Balicki. Kraków 1973, s. 136; idem: Znasz-li ten kraj?. Warszawa 1993, s. 61.
View in Google Scholar
58. Jabłońska K.: Ostygłe emocje. Kraków 1987, s. 108; Kotarbińska L.: Z za kulis teatru. Wspomnienia i refl eksje. Warszawa 1933, s. 82. W tym fragmencie, wyrwanym z kontekstu, autorka wspomnień pisze, że szczególnie nie na miejscu było to, iż bywała równocześnie zapraszana pod Barany, do żydowskiego kasyna, na bale w Namiestnictwie Galicyjskim, należąc zarazem do grona nielicznych kobiet blisko przypuszczanych do kręgów artystów krakowskich.
View in Google Scholar
59. Kotarbińska L.: Wokoło teatru. Moje wspomnienia. Warszawa 1930, s. 39, 40.
View in Google Scholar
60. Hoesick F.: Powieść mojego życia. T. 1–2. Wrocław 1959; T. 2, s. 91–292.
View in Google Scholar
61. Frevert U.: Mąż i niewiasta…, s. 19 (w tym miejscu autorka powołuje się na – jak pisze – „obiegową opinię”, zgodnie z którą „państwo to byt czysto męski”), por. także rozdział Nasze państwo jest płci męskiej. O politycznej topografii płci od XVIII do początków XX wieku, w którym dokonano chronologicznej analizy podejścia do kwestii płci w kontekście politycznym, a w najszerszym zakresie – w kontekście praw wyborczych. Por. także s. 100.
View in Google Scholar
62. Jest to w ujęciu Ute Frevert „wkład czynny” w formowanie klasy mieszczańskiej w Niemczech przez kobiety. Teorię tę, zgodnie z którą kobiety m.in. „aranżowały reprezentacyjne życie towarzyskie; (…) były żywym ucieleśnieniem mężowskiego majątku i prestiżu”, można odnosić także do realiów polskich salonów i domów. Frevert U.: Mąż i niewiasta…, s. 238.
View in Google Scholar
63. Na ten temat por. np. Jedynak B.: Obyczaje domu polskiego w czasach niewoli 1795–1918. Lublin 1996 oraz Obyczaje w Polsce – od średniowiecza do czasów współczesnych. Red. A. Chwalba. Warszawa 2004.
View in Google Scholar
64. Stegman N.: Die Töchter der geschlagenen Helden. „Frauenfrage“, Feminismus und Frauenbewegung in Polen 1863–1919. Wiesbaden 2000, S. 39.
View in Google Scholar
65. Por. np. Jabłońska-Deptuła E.: Kobieta w polskim trwaniu. „Ethos” 1996, R. 8, nr 1, s. 168–179.
View in Google Scholar
66. Za tę uwagę dziękuję pani Marii Zientarze, polemizującej w recenzji tego artykułu z moją opinią o mitycznym charakterze stereotypu Matki-Polki.
View in Google Scholar
67. Żółtowska z Puttkamerów J.: Inne czasy…, s. 286.
View in Google Scholar
68. Dębicki L.: Trzy pokolenia…, T. 2, s. 126. Por. także „Role płciowe [w świecie salonów paryskich belle époque] były rygorystycznie określone: kobiety miały obowiązek podnosić wartość dyskursu prowadzonego przez mężczyzn. Pomimo władzy dzierżonej przez kobiety organizujące takie spotkania, kultura salonu była zdecydowanie męska”. Benstock S.: Kobiety z lewego brzegu. Warszawa 2004, s. 68.
View in Google Scholar
69. Szelągowska G.: Kobieta – medium i kreatorka kultury. W: Kobieta i kultura. Kobiety wśród twórców kultury intelektualnej i artystycznej w dobie rozbiorów i w niepodległym państwie polskim. Zbiór studiów pod red. A. Żarnowskiej i A. Szwarca. Warszawa 1996, s. 14.
View in Google Scholar
70. Zwróciłabym w tym miejscu uwagę na następujące zdanie, zaczerpnięte z fundamentalnej dla polskich badań feministycznych książki, poświęconej wprawdzie polskim powieściopisarkom, ale jakże wartościowej dla tematu: „Czego dotyczy nasza książka? Czego możemy się po niej spodziewać? Jest ona prezentacją czasu najbardziej dla polskiego feminizmu burzliwego, czyli lat 1840–1845 do 1914–1920, kiedy ruch kobiety pojawia się i przybiera na sile, kiedy jest tematem publicystycznym, przedmiotem polemik, sporów, lęków i nadziei”. Wprawdzie można się spierać, czy w tym okresie mówić należy o polskim feminizmie, z pewnością jednak ważne jest zaznaczenie przez autorkę tej cezury, I wojny światowej i lat bezpośrednio po niej następujących. Por. Borkowska G.: Cudzoziemki. Studia o polskiej prozie kobiecej. Warszawa 1996, s. 19.
View in Google Scholar
71. Por. Kałwa D.: Kobieta aktywna w Polsce międzywojennej. Kraków 2001, passim.
View in Google Scholar
72. Por. w tej mierze analogię z modernizmem francuskim. Benstock S.: Kobiety…, s. 19, 20.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
