Krakowskie pomniki – pomnik Mikołaja Kopernika

Autor

  • Elżbieta Lang

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2009.12

Abstrakt

THE MONUMENTS OF KRAKOW – MONUMENT TO NICOLAUS COPERNICUS

In the western section of Planty Park, in the middle of a flowerbed in front of Collegium Witkowskiego of Jagiellonian University (the building housing the Institute of History at 13 Gołębia St) stands the monument commemorating Nicolaus Copernicus. It has been there for over 50 years. Today it constitutes the set of outdoor sculptures scattered around Planty Park in Kraków, this, however, is not its original location and setting, its history going back to the 19th century. In 1864 – the year which marked the quincentenary of the foundation of Jagiellonian University, formerly called the Kraków Academy (Akademia Krakowska) – the idea was born to erect two monuments commemorating the royal founders of the university – King Casimir III the Great, and King Władysław II Jagiełło (Jogaila) – in front of Collegium Novum (main university building). The idea was revived several times over the years, however, owing to the lack of financial resources and the unfavourable response from the Austrian authorities, the project was never accomplished. In 1894 the idea to commemorate the university’s great jubilee by erecting a monument was resumed once more. This time, however, it was decided that the monument in question would not honour Polish monarchs, but one of the most eminent students that ever attended the Kraków Academy, namely Nicolaus Copernicus. The initiative came from Prof. Marian Sokołowski, Head of the Department of Archaeology at Jagiellonian University. The bronze monument was to incorporate a well. According to the original plan, it was to be erected in the courtyard of Jagiellonian Library which, until World War II, had its seat in Collegium Maius – the oldest university building. The monument in the form of a fully fi gural statue depicting Copernicus as a young man holding an astrolabe in his hand was designed by sculptor Cyprian Godebski, whereas the plinth (which also functioned as a fountain) was designed by a team of architects: Zygmunt Hendel and Tadeusz Stryjeński, and featured commemorative plaques with inscriptions and bronze sculptural decoration. Just as it was in the case of other Kraków monuments, the discussion over itsform and shape lasted for years on end, which seriously delayed the completion of the project. The fountainmonument was finally unveiled on 8 June 1900 during the ceremony held in the courtyard of Jagiellonian Library to commemorate the quincentenary of the re-establishment of the university, and was very well received by art critics. During World War II German occupation authorities methodically demolished all Kraków monuments that commemorated eminent Poles who had played pivotal roles in Polish history and culture. As a result of that demolition operation, the monuments of Polish national heroes and key contributors to Polish culture, such as King Władysław II Jagiełło, Tadeusz Kościuszko and Adam Mickiewicz, were pulled down. Fortunately, the monument to Copernicus survived, as German occupation authorities regarded him as “the greatest of German scholars”. In 1943 they even organized great jubilee celebrations in Kraków to commemorate the quatercentenary of the astronomer’s birth. A special, thematic issue of the Die Burg quarterly dedicated to Copernicus’ life and oeuvre was published; occasional stamps and a notelet featuring a photograph of the monument standing in the courtyard of the former university library building (which by that time had been turned into the seat of the Institute for German Work in the East) were also issued. In 1953, during renovation works conducted in Collegium Maius by Karol Estreicher, it was decided that the monument was in fact an anachronism which clashed and interfered with the original, Gothic character of the building. It was at that point that the decision was made to move the monument to its current setting in Planty Park, in front of Collegium Witkowskiego and very close to Collegium Novum, which corresponded with the original 19th-century idea to erect a memorial statue in front of the main university building. The article is a monographic study of the history of the monument to Nicolaus Copernicus designed by Cyprian Godebski. The author has used archival materials pertaining to the foundation of this monument from the collection of Jagiellonian University Archives, the State Archive in Kraków, and printed press materials. Moreover, the text has been enriched by additional data – a survey of iconographic representations of Copernicus in art, from the earliest historically documented portraits to contemporary artistic renditions. An important section of the article is the description of the most interesting monuments dedicated to the world-famous astronomer situated in Kraków, as well as in other Polish cities.

Bibliografia

1. Podczas rewitalizacji Plant, prowadzonej od 1989 r. według projektu prof. Janusza Bogdanowskiego (1929–2003), obszar plantacji podzielono na osiem ogrodów: Wawel, Uniwersytet, Pałac Sztuki, Florianka, Barbakan, Dworzec, Gródek, Stradom. Parki i ogrody Krakowa w obrębie Plant z Plantami. Red. J. Bogdanowski. Warszawa 1997, s. 478, 479.
View in Google Scholar

2. Pismo P. Bartynowskiego z 31 maja 1860 r., cyt. za: Perkowska U.: Jubileusze Uniwersytetu Jagiellońskiego. Biblioteka Krakowska nr 140. Kraków 2000, s. 47.
View in Google Scholar

3. Barycz H.: Alma Mater Jagiellonica. Studia i szkice z przeszłości Uniwersytetu Krakowskiego. Kraków 1958, s. 343.
View in Google Scholar

4. Perkowska U.: Jubileusze…, s. 47.
View in Google Scholar

5. Ibidem.
View in Google Scholar

6. Ibidem, s. 54.
View in Google Scholar

7. Loc. cit.
View in Google Scholar

8. Ibidem, s. 55; Barycz H.: Alma Mater…, s. 343. Zaproponowano wówczas jako lokalizację dzieła pomnikowego dziedziniec lub „skrzydło ogrodowe” Collegium Maius.
View in Google Scholar

9. Obecnie portrety zdobią aulę reprezentacyjną w gmachu Collegium Novum. Ibidem, s. 78.; Skotnicki A.: 500-lecie odnowienia Uniwersytetu Jagiellońskiego na pocztówkach krakowskich z roku 1900. „Alma Mater” [online] 2002, nr 37 [dostęp: 19 marca 2009 r.]. Dostępny w internecie: http://www3.uj.edu.pl/alma/alma/37/01/11.html.
View in Google Scholar

10. Perkowska U.: Jubileusze…, s. 57.
View in Google Scholar

11. Barycz H.: Alma Mater…, s. 352–355.
View in Google Scholar

12. Lameński L.: Tomasz Oskar Sosnowski 1810–1886. Rzeźbiarz polski w Rzymie. Lublin 1997, s. 256, 257.
View in Google Scholar

13. M.: List z Krakowa. „Kłosy” 1886, nr 1088, s. 277.
View in Google Scholar

14. Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego (dalej cyt. AUJ), sygn. S II 30, Dziennik podawczy Senatu UJ na rok 1881–1885.
View in Google Scholar

15. AUJ, sygn. S II 82, Protokoły posiedzeń Senatu Akademickiego UJ, 1880–1890.
View in Google Scholar

16. Madeyski A.: Artyści polscy w Rzymie (Garść wspomnień). „Sztuki Piękne” 1930, R. VI, s. 1–19.
View in Google Scholar

17. Lameński L.: Tomasz Oskar Sosnowski…, s. 89. Tomasz Oskar Sosnowski zmarł 27 stycznia 1886 r. w Rzymie.
View in Google Scholar

18. Encyklopedia Krakowa. Red. A.H. Stachowski. Kraków 2000, s. 788.
View in Google Scholar

19. Król A.: Ilustrowane dzieje pomnika Adama Mickiewicza w Krakowie. Kraków 1999, s. 76. Należy w tym miejscu wspomnieć, że oprócz rozważanej w latach 1883–1887 koncepcji wzniesienia na placu przed Collegium Novum pomnika Kazimierza Wielkiego istniał również projekt lokalizacji w tym miejscu pomnika Adama Mickiewicza. W 1883 r., najprawdopodobniej projektant nowego gmachu Akademii, Feliks Księżarski (1820–1884) wykonał plany sytuacyjne plantacji, wskazujące dogodne miejsca pod monument. Zostały one wydane kosztem inicjatora pomysłu w formie reklamowych broszur: Gdzie postawić pomnik Mickiewicza? Kraków 1883; Jeszcze kilka uwag i dokumentów w sprawie pomnika Mickiewicza (Kraków 1883) Równocześnie Walery Rzewuski (1837–1888) rozpowszechnił fotograficzną reprodukcję akwareli przedstawiającej ten nowy, plantacyjny, uniwersytecki plac. Projekt ten spotkał się jednak z nieprzychylną krytyką i ostatecznie monument wieszcza stanął na krakowskim rynku. Zob.: Biblioteka Jagiellońska, Gabinet Rycin, sygn. I 21 488, tek. 325 III, Gdzie postawić pomnik Mickiewicza?, 4 tablice z planami sytuacyjnymi plantacji przed gmachem Collegium Novum, 1883.
View in Google Scholar

20. Wiadomości artystyczne i literackie „Tygodnik Ilustrowany” 1888, nr 288, s. 15; Pomnik dla Kazimierza Wielkiego. „Kurier Warszawski” 1888, nr 156, wyd. wieczorne, 27 czerwca, s. 2; Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna i architektoniczna senatu Wolnego Miasta Krakowa w latach 1815–1846. Studia i materiały do historii i architektury i urbanistyki. T. 4. Warszawa 1963, s. 86. Pomysł wzniesienia pomnika Kazimierzowi Wielkiemu narodził się już w połowie lat 20. XIX w. Z przyczyn finansowych nie został jednak zrealizowany. Ponownie idea monumentu kazimierzowskiego powróciła w 1887 r. 19 lutego w Celestacie, siedzibie Bractwa Kurkowego w Ogrodzie Strzeleckim, zorganizowano zabawę karnawałową, z której dochód m.in. miał być przeznaczony na rzecz budowy pomnika króla. Karnawał w Celestacie nie przyniósł oczekiwanych funduszy i ponownie sprawa fundacji pomnika została zaniechana. Lichończak-Nurek G.: Krakowskie Bractwo Kurkowe dla niepodległości Polski. Kraków 2008, s. 49.
View in Google Scholar

21. Pomnik dla Kazimierza…
View in Google Scholar

22. Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej cyt. APKr), sygn. TUK 2 (Towarzystwo Upiększenia m. Krakowa i Okolicy), s. 36, notatka z 19 maja 1891 r.
View in Google Scholar

23. Ibidem, notatka, z 3 czerwca 1893 r.
View in Google Scholar

24. Najprawdopodobniej chodziło o Wydział Towarzystwa Upiększenia m. Krakowa i Okolicy.
View in Google Scholar

25. APKr, sygn. TUK 8, s. 66, Dziennik podawczy TUK (na lata 1887–1896).
View in Google Scholar

26. Ibidem.
View in Google Scholar

27. Ibidem.
View in Google Scholar

28. Ibidem.
View in Google Scholar

29. AUJ, sygn. S II 956, s. 2, Akta Senatu Akademickiego UJ; AUJ, sygn. S II 956, s. 3, 4, list do Senatu Akademickiego UJ od prof. Mariana Sokołowskiego z 26 października 1894 r. przedstawiony na posiedzeniu Senatu 31 października 1894 r.
View in Google Scholar

30. AUJ, sygn. S II 956, s. 3, 4.
View in Google Scholar

31. Ibidem; AUJ, sygn. S II 956, s. 28, 29, pismo Senatu Akademickiego UJ referujące przebieg sprawy pomnika Mikołaja Kopernika z 2 kwietnia 1896 r. Dywany miały być przechowywane w Gabinecie Archeologicznym UJ i używane podczas większych uroczystości w auli uniwersyteckiej.
View in Google Scholar

32. Ibidem.
View in Google Scholar

33. Ibidem. „Collegium Jagiellońskie”, czyli Collegium Maius, będące wówczas gmachem Biblioteki Jagiellońskiej. Pośrodku wewnętrznego dziedzińca znajdowała się wykopana w 1517 r. studnia, która podczas restauracji budynku w drugiej połowie XIX w. została zastąpiona żelazną, neogotycką pompą.
View in Google Scholar

34. Ibidem.
View in Google Scholar

35. Ibidem; AUJ, sygn. S II 956, s. 10, list do Senatu Akademickiego UJ od prof. Mariana Sokołowskiego z 4 grudnia 1894 r.
View in Google Scholar

36. Metoda „a cire perdu”, czyli odlew z metalu na wosk tracony jest techniką znaną od czasów starożytnych. Model rzeźby, mający być odlany w metalu, wykonuje się z wosku, a następnie zatapia się go w płynnej, gipsopodobnej masie ogniotrwałej. Po zastygnięciu formę zawierającą w środku oryginał woskowy podgrzewa się i wypala. W trakcie tej operacji wosk wypala się lub odparowywuje, pozostawiając swe negatywowe odwzorowanie wewnątrz gipsowej formy. Do tak przygotowanej formy wlewa się następnie metal, tworząc właściwy odlew rzeźbiarski. Fuga A.: Techniki i materiały. Leksykon historia, sztuka ikonografia. Warszawa 2008, s. 160.
View in Google Scholar

37. AUJ, sygn. S II 956, s. 5, 6, pismo od Senatu Akademickiego UJ, 1895 r.
View in Google Scholar

38. Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy: Cyprian Godebski. Hasło oprac. A. Ryszkiewicz. T. 2. Wrocław 1975, s. 379–384. Cyprian Godebski to jeden z najwybitniejszych XIX-wiecznych rzeźbiarzy polskich. Twórca alegorycznych i symbolicznych rzeźb salonowych, portretów, rzeźby nagrobnej oraz pomników realizowanych na terenie całej Europy. Wnuk legionisty i poety Cypriana, syn powstańca, historyka i działacza emigracyjnego Franciszka Ksawerego. Wychowanek Szkoły Polskiej Narodowej w Batignolles i pracowni rzeźbiarskiej François Jouffroy (1806–1882). Tworzył m.in. we Lwowie, w Wiedniu, gdzie realizował zamówienia dworu cesarskiego, i w Paryżu. Od 1870 r. profesor Akademii w Petersburgu. Członek francuskiej Akademii Narodowej, oficer Legii Honorowej prezes Koła Artystyczno-Literackiego w Paryżu. Autor Pomnika Wyzwolenia w Limie (1859), monumentu wiolonczelisty Adriena François Servaisa (1807–1866) w Hal (1868) oraz pomnika Adama Mickiewicza w Warszawie (1898).
View in Google Scholar

39. AUJ, sygn. S II 956, s. 12, odpis listu do prof. Mariana Sokołowskiego od Cypriana Godebskiego z 20 grudnia 1895 r.
View in Google Scholar

40. O wykonanym przez Godebskiego „malarskim szkicu”, wspomina Hendel w jednym z listów skierowanych do Senatu Akademickiego z 15 marca 1896 r. APKr., sygn. 554, Akta Zygmunta Hendla, list do Senatu Akademickiego od Zygmunta Hendla z 15 marca 1896 r. Na podstawie określenia użytego przez Hendla, możemy przypuszczać, że monochromatyczna akwarela wyobrażająca Kopernika w zbliżonej do zrealizowanej w krakowskim pomniku formie, niedatowana i niesygnowana, która znajduje się w aktach uniwersyteckich dotyczących sprawy fundacyjnej, jest projektem nadesłanym przez Godebskiego. AUJ, sygn. S II 956, szkic akwarelowy.
View in Google Scholar

41. AUJ, sygn. S II 956, s. 14, odpis listu do prof. Mariana Sokołowskiego od Cypriana Godebskiego z 12 stycznia 1896 r.
View in Google Scholar

42. AUJ, sygn. S II 956, s. 17, list do Senatu Akademickiego UJ od prof. Mariana Sokołowskiego z 28 lutego 1896 r.
View in Google Scholar

43. APKr, sygn. 555, 558, 561, 562, Akta Zygmunta Hendla. Zachowany zespół odręcznych rysunków, projektów zmian naniesionych na zaprojektowany przez Cypriana Godebskiego pomnik, fotografie modelu z zasugerowanymi zmianami, nowe projekty postumentu etc., wraz z listami z uwagami Zygmunta Hendla względem konceptu Godebskiego.
View in Google Scholar

44. AUJ, sygn. S II 956, s. 19, 20, pismo do Senatu Akademickiego UJ od biura architektonicznego Tadeusza Stryjeńskiego i Zygmunta Hendla z 15 marca 1896 r.
View in Google Scholar

45. AUJ, sygn. S II 956, s. 25, list do prof. Mariana Sokołowskiego od Cypriana Godebskiego z 29(?) marca 1896 r.
View in Google Scholar

46. AUJ, sygn. S II 956, s. 39, odpis kosztorysu „na założenie fundamentów – wodociągów i ustawienie pomnika Kopernika w podworcu Biblioteki Jagiellońskiej”, do Senatu Akademickiego UJ od Biura Architektonicznego Tadeusza Stryjeńskiego i Zygmunta Hendla z 12 maja 1896 r.
View in Google Scholar

47. AUJ, sygn. S II 956, s. 43, list do Senatu Akademickiego UJ od c.k. Namiestnika Galicji z 1 czerwca 1896 r.
View in Google Scholar

48. AUJ, sygn. S II 956, s. 54, list do Senatu Akademickiego UJ od Mariana Sokołowskiego z 12 lipca 1896 r.].
View in Google Scholar

49. AUJ, sygn. S II 956, s. 51, list do Senatu Akademickiego UJ od Juliana Fałata z 30 czerwca 1896 r.
View in Google Scholar

50. AUJ, sygn. S II 956, s. 47, list do Senatu Akademickiego UJ od Cypriana Godebskiego, curriculum vitae z 15 czerwca 1896 r.
View in Google Scholar

51. AUJ, sygn. S II 956, s. 80–85, Kontrakt na wykonanie pomnika Mikołaja Kopernika na dziedzińcu College Jagillonici w Krakowie zawarty między W. Skarbem, działającym przez Senat Akademicki c.k. Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie a W. Cyprianem Godebskim artystą rzeźbiarzem stale w Paryżu zamieszkałym.
View in Google Scholar

52. Ibidem.
View in Google Scholar

53. AUJ, sygn. S II 956, s. 104, 105, odpis listu z c.k. Namiestnictwa we Lwowie do Senatu Akademickiego, Akademickiego z 25 czerwca 1897 r.
View in Google Scholar

54. AUJ, sygn. S II 956, s. 114, list do prof. Mariana Sokołowskiego od Cypriana Godebskiego z 20 października 1897 r.
View in Google Scholar

55. Na podstawie statuy Kopernika znajduje się sygnatura: FONDERIA LIPPI/ PISTOIA. Odnosi się ona do cieszącej się wielką popularnością w XIX w. włoskiej pracowni giserskiej Petera Bartoli Lippiego (1848–1913) i jego syna, rzeźbiarza Andrei (1888–1916). Krokosz J.: Pomnik Mikołaja Kopernika w Krakowie. „Przegląd Odlewnictwa” 2000, t. 50, z. 3, s. 106, 107. Artisti collegati a Pistoia e alla sua storia. [online] [dostęp: 12 listopada 2009 r.]. Dostępny w internecie: http://arteapistoia.splinder.com/archive/2003-04.
View in Google Scholar

56. AUJ, sygn. S II 956, s. 117–123, list do prof. Mariana Sokołowskiego od Zygmunta Hendla z 17 listopada 1897 r.
View in Google Scholar

57. Zespół korespondencji i rysunków projektowych związanych z pomnikiem Mikołaja Kopernika. APKr, sygn. 554, 555, 558, 561, 562, Akta Zygmunta Hendla.
View in Google Scholar

58. AUJ, sygn. S II 956, s. 158, pismo do prof. Leona Cyfrowicza od Zygmunta Hendla z 8 stycznia 1897 r.
View in Google Scholar

AUJ, sygn. S II 956, s. 151, rachunek wystawiony przez Jana Tombińskiego z 4 stycznia 1898 r.
View in Google Scholar

59. AUJ, sygn. S II 956, s. 128, list do Cypriana Godebskiego od Senatu Akademickiego z 21 listopada 1897 r.
View in Google Scholar

60. AUJ, sygn. S II 956, s. 139, list do Senatu Akademickiego od Cypriana Godebskiego z 7 lutego 1898 r.; Ibidem, list do Rektora Akademickiego od Cypriana Godebskiego z 1897 r.
View in Google Scholar

61. „Tygodnik Ilustrowany” 1897, nr 31, s. 599.
View in Google Scholar

62. AUJ, sygn. S II 956, s. 175, 176, list do rektora UJ od Cypriana Godebskiego z 7 marca 1898 r.
View in Google Scholar

63. Encyklopedia…, s. 789.
View in Google Scholar

64. AUJ, sygn. S II 956, s. 142, wzór pisma Senatu Akademickiego UJ skierowanego do prof. Kazimierza Morawskiego z 7 grudnia 1897 r.
View in Google Scholar

65. AUJ, sygn. S II 956, s. 177, list do rektora UJ od Inocentego Pirovano z 8 kwietnia 1898 r.; AUJ, sygn. S II 956, s. 198, 199, odpis listu do Tadeusza Stryjeńskiego od Senatu Akademickiego z 23 maja 1898 r.; APKr, sygn. 554, s. 75, list do Zygmunta Hendla od Senatu Akademickiego z 23 maja 1898 r.
View in Google Scholar

66. AUJ, sygn. S II 956, s. 179, 180, list do prof. Mariana Sokołowskiego od Cypriana Godebskiego z 23 kwietnia 1898 r..
View in Google Scholar

67. AUJ, sygn. S II 956, s. 200–204, okólnik wystosowany przez Senat Akademicki z 15 czerwca 1898 r.
View in Google Scholar

68. J.M.: Pomnik Kopernika w Krakowie. „Czas” 1898, nr 153, z 8 lipca, s. 2.
View in Google Scholar

69. AUJ, sygn. S II 956, s. 206, 207, list do Senatu Akademickiego od Zygmunta Hendla z 19 czerwca 1898 r.
View in Google Scholar

70. Ibidem, s. 213, 214, list do Senatu UJ od Cypriana Godebskiego z 15 lipca 1898 r.
View in Google Scholar

71. Ibidem, s. 257, 258, kosztorys na wykonanie postumentu z 16 listopada 1899 r.
View in Google Scholar

72. Ibidem, s. 332, 333, zgłoszenie połączenia realności z wodociągiem miejskim z 9 kwietnia 1901 r.
View in Google Scholar

73. O odsłonięciu pomnika Kopernika. „Czas” 1900, nr 129, z 9 czerwca, s. 2 .
View in Google Scholar

74. Perkowska U.: Jubileusze…, s. 163.
View in Google Scholar

75. Ibidem, s. 164.
View in Google Scholar

76. Odsłonięcie pomnika…
View in Google Scholar

77. „Tygodnik Ilustrowany”, 1900, nr 24.
View in Google Scholar

78. AUJ, sygn. S II 956, s. 335, pokwitowanie, 20 czerwca 1901 r.
View in Google Scholar

79. AUJ, sygn. S II 956, s. 373, pismo od c.k. Namiestnictwa do Senatu Akademickiego UJ z 22 marca 1908 r.
View in Google Scholar

80. Chwalba A.: Dzieje Krakowa. T. 5. Kraków w latach 1939–1945. Kraków 2002, s. 75–77.
View in Google Scholar

81. Skotnicki A.: 500-lecie odnowienia…
View in Google Scholar

82. Nikolaus Kopernikus zum 400. Todestag am 24. Mai 1943. „Die Burg” 1943, z. 2.
View in Google Scholar

83. Akta konserwatorskie, 1987 r.
View in Google Scholar

84. Encyklopedia…, s. 789.
View in Google Scholar

85. Całkowite wymiary pomnika: 360 x 360 x 425 cm.
View in Google Scholar

86. (od frontu) PAMIĘCI MIKOŁAJA KOPERNIKA Z TORUNIA, KTÓRY / AD 1491 STUDIOWAŁ W KRAKOWIE I STAŁ SIĘ NAJSŁYNNIEJSZYM TEJ SZKOŁY / WYCHOWANKIEM / (lewa strona) O OBROTACH SFER NIEBIESKICH 1543 ROK / (prawa strona) URODZONY W TORUNIU W 1473 ROKU ODSZEDŁ WE FROMBORKU W 1513 / (od tyłu) MĄŻ ÓW DALEKO PRZESTĄPIŁ PŁOMIENNE RUBIEŻE ŚWIATA, PRZEMIERZYŁ CAŁY BEZMIARU OGROM UMYSŁEM I DUCHEM (tłumaczenie M. Kozłowska na podst.: Titus Lucret ius Carus : O naturze rzeczy. Przeł. G. Żurek. Warszawa 1994, s. 54.).
View in Google Scholar

87. Akta konserwatorskie, 1987 r.
View in Google Scholar

88. Brzostkiewicz S.: Kopernik znany i nieznany. „Urania” 1983, nr 8, s. 164.
View in Google Scholar

89. Idem: Jak wyglądał Kopernik?. „Urania” [online] 1973 [dostęp: 20 marca 2009 r.]. Dostępny w internecie: http://stalker.republika.pl/wizerunki_Kopernika.html.
View in Google Scholar

90. Ibidem.
View in Google Scholar

91. Znaczek autorstwa Henryka Chylińskiego został wydany z okazji jubileuszu kopernikańskiego w 1973 r.
View in Google Scholar

92. Brzostkiewicz S.: Kopernik znany…, s. 162–164.
View in Google Scholar

93. Portret toruński w świadomości Polaków został utrwalony przede wszystkim dzięki dwóm banknotom o nominale 1000 zł, zaprojektowanym w 1965 i 1975 r.
View in Google Scholar

94. The Harmonia of Andreas Cellarius. The Frontispiece [online] [dostęp: 20 marca 2009 r.]. Dostępny w internecie: http://www.phys.uu.nl/~vgent/cellarius/cellarius_frontispiece.htm.
View in Google Scholar

95. Znani torunianie i wielcy w Toruniu. Mikołaj Kopernik [online] [dostęp: 20 marca 2009 r.]. Dostępny w internecie: http://www.turystyka.torun.pl/index.php?strona=233&jezyk=1&back=1.
View in Google Scholar

96. Ibidem.
View in Google Scholar

97. Kalinowski K.: Rzymski Kopernik w pruskim Toruniu. „Nowości” [online] 2009 [dostęp: 20 września 2009 r.]. Dostępny w internecie: http://www.nowosci.com.pl/look/nowosci/article.tpl?IdLanguage=17&IdPublication=6&NrIssue=1040&NrSection=1&NrArticle=129525&IdTag=1070.
View in Google Scholar

98. Thorvaldsen w Polsce. Warszawa 1994, s. 31 [katalog wystawy na Zamku Królewskim w Warszawie].
View in Google Scholar

99. Towarzystwo Przyjaciół Nauk działające w Warszawie w latach 1800–1832 było jedną z najważniejszych ogólnonarodowych instytucji życia intelektualnego na ziemiach polskich, skupiającą uczonych ze wszystkich terenów dawnej Rzeczpospolitej.
View in Google Scholar

100 Kontrakt z artystą podpisano 30 września 1820 r. Thorvaldsen w Polsce…, s. 31.
View in Google Scholar

101. Ibidem, s. 110–114.
View in Google Scholar

102. W pierwotnym projekcie architekt przewidywał umieszczenie na postumencie figuralnych płaskorzeźb, które z przyczyn finansowych nie zostały zrealizowane. Ibidem, s. 31–33.
View in Google Scholar

103. Bartoszewicz D.: Krakowskie Przedmieście z Układem (Słonecznym). [online] [dostęp: 22 marca 2009 r.]. Dostępny w internecie: http://miasta.gazeta.pl/warszawa/1,34888,3582748.html].
View in Google Scholar

104. Pomnik Mikołaja Kopernika w Warszawie [online] [dostęp: 21 marca 2009 r.]. Dostępny w internecie: http://pl.wikipedia.org/wiki/Pomnik_Miko%C5%82aja_Kopernika_w_Warszawie.
View in Google Scholar

105. Kalinowski K.: Rzymski Kopernik...
View in Google Scholar

106. Bieniarzówna J., Małecki J.M.: Dzieje Krakowa. T. 3. Kraków w latach 1796–1918. Kraków 1979, s. 166, 167.
View in Google Scholar

107. Decyzją Trybunału Świętej Inkwizycji, 5 marca 1616 r. dzieło Mikołaja Kopernika De revolutionibous orbium coelestium, wydane w 1543 r. zostało wpisane do indeksu ksiąg zakazanych. Galileusz [online] [dostęp: 20 marca 2009 r.]. dostępny w Internecie: http://pl.wikipedia.org/wiki/Galileusz.
View in Google Scholar

108. Fengler F.: Rzeźbiarstwo. W: Jana Jaworowskiego Kalendarz Polski Ilustrowany na rok 1874. Warszawa 1874, s. 56. Wydaje się, że figura astronoma przed przekazaniem jej Akademii Umiejętności została zaprezentowana na Powszechnej Wystawie Sztuki w Wiedniu w 1873 r. Może na to wskazywać opis jednej z rzeźb prezentowanej na wystawie, zamieszczony w artykule Juliusza Cenglera: „W Galicyi w pewnej wsi na dworze dziedzica, wykuł pan Gadomski z Krakowa posąg Kopernika siedzący, naturalnej wielkości z marmuru. Mógł on na wsi bardzo się podobać, bo był unikatem, ale na wystawie między innemi stracił dużo uroku. Na posągu Kopernika napisał Gadomski cenę 10 000, czyli 6000 rubli srebrnych. Cena to pokaźna, przeraziłaby śmiertelnie niejednego z naszych przezacnych protektorów”. Przypuszczalnie, wspomniana wieś „na dworze dziedzica” to podkrakowskie Krzeszowice będące własnością Potockich. Jest bardzo prawdopodobne, że Gadomski otrzymywał zamówienia od zamożnej rodziny, a szczególnie Zofii Potockiej, cenionej filantropki, kolekcjonerki i fundatorki licznych dzieł sztuki. Dobrym tego przykładem może być jej realistyczne popiersie o wysokiej klasie artystycznej, odkute przez Gadomskiego ok. 1876 r. (Muzeum Narodowe w Krakowie – nr inw. II-rz-78). Forma i wielkość opisywanej przez Cenglera rzeźby, jak również jej hipotetyczny związek z hrabiną Potocką mogą świadczyć o tym, że jest ona tożsama z krakowską statuą Kopernika.
View in Google Scholar

109. Fras Z.: Galicja. Wrocław 2003, s. 221–227; Encyklopedia…, s. 1002, 1003. Z inicjatywy prof. Jerzego Samuela Bandtkiego (1768–1835), wspieranego przez ówczesnego rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego Walentego Litwińskiego (1778–1823), w 1815 r. zostaje powołane do życia Towarzystwo Naukowe Krakowskie. W 1871 r. reskryptem carskim instytucja ta została przekształcona w krakowską Akademię Umiejętności. Jej ofi cjalna inauguracja odbyła się w obecności cesarza Franciszka Józefa (1830–1916), 7 maja 1873 r.
View in Google Scholar

110. Łopuszański T.: Miejski park Dra Jordana w Krakowie. Kraków 1894, s. 5; Kuciel J.: 100 lat parku Jordana. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1992, z. 19, s. 73.
View in Google Scholar

111. Cyt. za: Król A.: Rzeźba polska XIX wieku z kolekcji Muzeum Narodowego w Krakowie, Kraków 2004, s. 37. Modę tę w Polsce zapoczątkowała w Polsce Izabela Czartoryska, gromadząc w swoich puławskich zbiorach wizerunki wielkich Polaków. Rzeźbiarskie cykle popiersi wykonywał w tym czasie m.in. Jakub Tatarkiewicz, Władysław Oleszczyński (1807–1866), Wojciech Święcki (1823–1873), Wiktor Brodzki (1817?–1906), Pius Weloński (1849–1931) i Tadeusz Barącz (1849–1905). Miały one przede wszystkim za zadanie kultywować w zniewolonym kraju pamięć wielkiej historii państwa Polskiego i stanowiły one rodzaj „rekompensaty” za brak możliwości stawiania monumentalnych pomników, zakazanych przez zaborców.
View in Google Scholar

112. Supruniuk M.A.: Portret młodzieńczy Mikołaja Kopernika. [online] [dostęp: 21 marca 2009 r.]. Dostępny w internecie http://www.bu.umk.pl/cymelia/chapman.html.
View in Google Scholar

113. Ibidem.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

19.10.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Krakowskie pomniki – pomnik Mikołaja Kopernika. (2026). Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 27, 197-212. https://doi.org/10.32030/KRZY.2009.12

Inne teksty tego samego autora