Rynek Główny w Krakowie – kompozycja i funkcja na tle regularnych układów urbanistycznych średniowiecznej Europy

Autor

  • Bogusław Krasnowolski

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.01.02

Abstrakt

MAIN MARKET SQUARE IN KRAKOW – ITS LAYOUT AND FUNCTION AGAINST REGULAR URBAN SPACE PLANNING IN EUROPE IN THE MIDDLE AGES

The study is aimed at a reinterpretation of certain theses as to the arrangement of Main Market Square (Rynek Główny) in Kraków within the urban layout stipulated in the charter of 1257, and at situating that layout against the medieval urban planning in Europe. A comparative analysis is hampered by the scarcity of research on the measurement of modular complexes. The layout of Kraków based on the charter of 1257 was a square with the side of 13.5 sznur (lit. string; 1 sznur =  5 ells of 0.586 m [1.92 ft] each); consequently, the square area was 1 13/32 Franconian łan, consisting of nine squares with the side of 4.5 sznur each. The central square included Main Market Square, while the remaining ones were usually divided into four square blocks, with eight parcels in each block. The ideal pattern (Fig. 1) was distorted by adaptations of the previously existing elements (Fig. 2). The roots of the regular plans of the cities established on the basis of German law must be traced back to the country where that law had originated. Th e theses about the northward spread of Italian models can only be considered legitimate in individual cases (Fig. 3). In Germany the origins of the two categories of plans, i.e. the street-strip plan and the grid plan, date back to the still irregular settlements being established in the 12th and early 13th centuries. Popular in Germany, Austria, Bohemia and Silesia, in Lesser Poland (Małopolska) the street-strip plans were rare and usually replaced by the grid plans (Fig. 4); a form with a triangular plaza has survived in Zawichost (Fig. 5). A sample of importance for the regular grid creations was the layout of Wrocław, plotted apparently after the Tartar invasion in 1241. A form classifi able between the street-strip and the grid plans is the grid-strip plan (Fig. 7), developed as an adaptation of the rural nawsie, i.e. the centrally located plaza around which a village was developed (Fig. 6). Among the sophisticated forms of the grid plan are the symmetrical multi-field arrangements, either orthogonal (possibly with an emphasized crosswise axis; Figs. 9, 10), or central and centralizing (Figs. 11–13). Apart from Kraków, the most outstanding examples are Poznań (established according to German law ca 1252) and some municipalities in the Czech Republic, including České Budějovice, granted the charter from the hands of King Ottokar II of Bohemia (1263–1265), Klatovy (ca 1260), or Moravská Třebová. A comparative analysis reveals the grand scale of the layout stipulated in the charter granted to Kraków in 1257, an unprecedented example throughout Europe at that time. A type of the projection of the form of Main Market Square in Kraków is represented by Kleparz (Fig. 14). Being the centre of the city established according to German law in both ideological and usually also compositional terms, Kraków’s Main Market Square was the nucleus of different aspects of city life: the municipal authorities (the city hall appeared with the establishment of the city council), the judiciary, economy (the characteristically structured stalls), religion (the vicinity of the parish church with cemetery), water supply, prestige of the city (reflected, for instance, in the city hall tower) and of its elites (an issue of interest to social topography; reflected in the forms of the houses adjoining the square etc.), which thus implied the plaza’s both symbolical and esthetical values. The latter, though, were of interest not only to Western thinkers, since Polish King Casimir the Great warned in the privilege granted to Kraków in 1358: dummodo civitas in locis celebribus per inordinata edificia occupata non deturpetur (as long as the city is not disfi gured by building disorganized structures at its hugely attended sites).

Bibliografia

1. Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny w Krakowie. Red. nauk. O. Czerner. Wrocław 2008; Komorowski W.: Ratusz krakowski. W: Urbs celeberrima. Księga pamiątkowa na 750-lecie lokacji Krakowa. Red. A. Grzybkowski, Z. Żygulski jun., T. Grzybkowska. Kraków 2008, s. 173–201; idem: Krakowski ratusz w średniowieczu i domniemany Dwór Artusa w Krakowie. „Rocznik Krakowski” 1998, t. 64, s. 7–34; Sudacka A.: Sukiennice – świadek dziejów Krakowa. W: Urbs celeberrima…, s. 203–233; eadem: Budynek Małej Wagi na Rynku krakowskim na podstawie źródeł historycznych. „Rocznik Krakowski” 2006, t. 72, s. 45–55; Radwański K.: Kraków przedlokacyjny. Rozwój przestrzenny. Kraków 1975; Zaitz E.: Sprawozdanie z badań archeologicznych prowadzonych w Krakowie przy przebudowie nawierzchni płyty Rynku Głównego po zachodniej stronie Sukiennic. „Materiały Archeologiczne” 2006, t. 36, s. 79–142; Buśko C.: Z badań archeologicznych nad miastami południowej Polski. Rynek Główny w Krakowie w świetle prac przeprowadzonych w latach 2005–2007. „Archaeologia Historica Polona” 2007, t. 32, s. 234, 235; Buśko C., Komorowski W.: Rynek. W: Atlas historyczny miast polskich. Red. R. Czaja. T. 5. Małopolska. Red. Z. Noga. Z. 1. Kraków. Red. Z. Noga. Kraków 2007, s. 26, 27 i tabl. 4.12, 4.12a.
View in Google Scholar

2. O roli i pożądanym zakresie wszechstronnych badań źródłowych dla analiz urbanistycznych: Krasnowolski B.: Lokacyjne układy urbanistyczne na obszarze Ziemi Krakowskiej XIII i XIV wieku. Cz. I. Kraków 2004, s. 10, 11, 63–69.
View in Google Scholar

3. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa w wiekach średnich. „Rocznik Krakowski” 1900, t. 3, s. 27–149; Dziewoński K.: Th e Plan of Cracow – its Origin, Design and Evolution. „The Town Planning Reviev”, War-Time Series XIX, 1943, No. 1; Münch H.: Kraków do roku 1257 włącznie (szkic historyczno-urbanistyczny). „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1958, t. 3, s. 1–40; Grabski W.: Wybrane zagadnienia z urbanistyki średniowiecznego Krakowa. „Biuletyn Krakowski” 1961, t. 3, s. 80–110; Jamroz J.: Układ przestrzenny Krakowa przed i po lokacji 1257 r. „Biuletyn Krakowski” 1960, t. 2, s. 17–49; Borowiejska-Birkenmajerowa M.: Kształt średniowiecznego Krakowa. Kraków 1975, s. 102 i nn; Krasnowolski B.: Lokacyjne układy…, cz. 1, s. 91–101; idem: Lokacje na prawie niemieckim. W: Atlas…, t. 5, z. 1, s. 9–10 i tabl. 4.4; idem: Lokacje i rozwój Krakowa, Kazimierza i Okołu. Problematyka rozwiązań urbanistycznych. W: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta. Red. J. Wyrozumski. Biblioteka Krakowska nr 150. Kraków 2007; idem: Układ urbanistyczny Krakowa Wielkiej Lokacji 1257 r. na tle średniowiecznej urbanistyki środkowoeuropejskiej. W: Mecenat artystyczny a oblicze miasta. Materiały 56. Ogólnopolskiej Sesji Naukowej Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Kraków 8–10 XI 2007. Kraków 2008, s. 11–32; idem: Lokacje na prawie niemieckim a układy urbanistyczne Krakowa w wiekach XIII i XIV. W: Urbs celeberrima…, s. 23–82.
View in Google Scholar

4. W taki sposób granice układu określiła: Borowiejska-Birkenmajerowa M.: Kształt średniowiecznego…, s. 88.
View in Google Scholar

5. Elementy te identyfikuje: Krasnowolski B.: Lokacyjne układy…, cz. 1, s. 92–96.
View in Google Scholar

6. Podstawą są publikacje: Eysymontt R.: Kod genetyczny miasta. Średniowieczne miasta lokacyjne Dolnego Śląska na tle urbanistyki europejskiej. Wrocław 2009; Kuča K.: Mĕsta a mestečka v Čechach na Moravĕ a ve Slezsku. Dil 1–7. Praha 1996–2008; Österreichisches Städtebuch. Hrsg. O. Pickl. Bd. 1–7. Wien 1968–1999; Österreichischer Städteatlas (europejska seria: Atlas historyczny miast). Hrsg. R. Banik-Schweitzer, F. Czeike, G. Meißl, F. Opll, A. Weigl. Wien 1982–2008; Deutscher Städteatlas. Hrsg. H. Stoob (publ. od 1973 r.); Atlas… Red. A. Czacharowski, R. Czaja, w szczególności T. 4. Śląsk. Z. 1. Wrocław. Red. M. Młynarska-Kaletynowa. Z. 2. Środa Śląska. Red. M. Młynarska-Kaletynowa. Z. 3. Trzebnica. Red. M. Młynarska-Kaletynowa. Z. 4. Niemcza. Red. M. Młynarska-Kaletynowa. Z. 5. Świdnica. Red. R. Eysymontt, M. Goliński. Wrocław 2001–2008.
View in Google Scholar

7. Kłoczowski J.: Młodsza Europa. Europa Środkowo-Wschodnia w kręgu cywilizacji chrześcijańskiej średniowiecza. Warszawa 1998.
View in Google Scholar

8. Manikowska H.: Średniowieczne miasta-państwa na Półwyspie Apenińskim. W: Rozkwit średniowiecznej Europy. Red. H. Samsonowicz. Warszawa 2001, s. 250–377.
View in Google Scholar

9. Zagrodzki T.: Regularny plan miasta średniowiecznego a limitacja miernicza. „Studia Wczesnośredniowieczne” 1962, t. 5, z. 1, s. 90. Osie te podkreślały niekiedy sytuacje kościołów; zob. Jansen D.: Utrecht en Paderborn, bissogssteden in nun vroedste ontwikkeling. Utrecht 1939, blz. 59–72.
View in Google Scholar

10. Przegląd regularnych rozwiązań zachodnioeuropejskich: Eysymontt R.: Kod…, s. 124–156.
View in Google Scholar

11. Hamm E: Die Städtgründungen der Herzöge von Zähringer in Südwestdeutschland. Freiburg im Breisgau 1932; Schwineköper B.: Das hochmittelalterliche Städtewesen und Städtgründungen der Herzöge von Zähringer. In: Die Zähringer. Schweizer Vorträge und neue Forschungen. Hrsg. K. Schmidt. Sigmaringen 1990, S. 375–380.
View in Google Scholar

12. Eysymontt R.: Kod…, s. 144.
View in Google Scholar

13. O „oddolnym” dochodzeniu do praw miejskich na Zachodzie i „odgórnym” wprowadzaniu gotowych wzorów w Europie Środkowo- Wschodniej zob.: Engel E.: Die deutsche Stadt im Mittelalter. München 1993, passim.
View in Google Scholar

14. Zientara B.: Henryk Brodaty i jego czasy. Warszawa 1975, s. 139, przyp. 28.
View in Google Scholar

15. Gawlas S.: O kształt zjednoczonego królestwa. Niemieckie władztwo terytorialne a geneza społeczno-ustrojowej odrębności Polski. Warszawa
View in Google Scholar

1996; Samsonowicz H.: Tendencje rozwoju sieci miejskiej w Polsce późnośredniowiecznej. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1980, t. 28, z. 3, s. 341–347.
View in Google Scholar

16. Spotykamy też inicjatywy chybione: Kiryk F.: Lokacje miejskie nieudane, translacje miast i miasta zanikłe w Małopolsce do połowy XVII stulecia. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1980, t. 28, z. 3, s. 373–384.
View in Google Scholar

17. Zientara B.: Henryk Brodaty …, passim; Trawkowski S.: Die Rolle der deutschen Dorfkolonisation und des deutschen Rechtes in Polen im 13. Jahrhundert. In: Die deutsche Ostsiedlung des Mittelalters als Problem der europaischen Geschichte. Hrsg. W. Schlesinger. Bd. 18. Sigmaringen 1975, S. 349 u.f.
View in Google Scholar

18. Krasnowolski B.: Lokacyjne układy…, cz. 1, s. 71–76.
View in Google Scholar

19. Krzyżanowski J.: Polityka miejska Bolesława Wstydliwego. W: Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby. T. 2. Kraków 1938, s. 381–430; Wyrozumski J.: Rozwój sieci miejskiej w Małopolsce w średniowieczu i u progu czasów nowożytnych. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1980, t. 28, s. 363–371; listę bolesławowych lokacji poszerzył Kiryk F.: Pozostałe miasta regionu olkuskiego. W: Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego. Red. F. Kiryk, R. Kołodziejczyk. Kraków 1978, s. 372–374 (Sławków); idem: Rozwój urbanizacji Małopolski XIII–XVI w. Województwo krakowskie (powiaty południowe). Kraków 1985, s. 34 (Biecz).
View in Google Scholar

20. Wyrozumski J.: Rozwój sieci…, s. 363–371; Berdecka A.: Lokacje i zagospodarowanie miast królewskich w Małopolsce za Kazimierza Wielkiego (1333–1370). Wrocław 1982.
View in Google Scholar

21. Keller H.: Die ostdeutsche Kolonialstadt des 13. Jahrhunderts und ihre südländischen Vorbilder. Wiesbaden 1979; pogląd ten kwestionował m.in.: Gawlas S.: O kształt…, s. 32, 33.
View in Google Scholar

22. Charakterystyka: Eysymontt R.: Kod…, s. 144–154.
View in Google Scholar

23. Panof sky E.: Architektura gotycka i scholastyka. W: idem: Studia z historii sztuki. Oprac. J. Białostocki. Warszawa 1971, s. 33–65.
View in Google Scholar

24. Eysymontt R.: Kod…, s. 138. Krzyżową dyspozycję tych ostatnich uznał Gawlas za „jedno z bocznych rozwiązań” w dziejach modularnych układów urbanistycznych, bez konsekwencji dla późniejszych kreacji. Gawlas S.: O kształt…, s. 30.
View in Google Scholar

25. Analiza typologiczna zdaje się wskazywać związki kompozycyjne między planami miast z małym rynkiem w centrum, przeciętym na krzyż ulicami – osiami symetrii: włoskich powstających od końca XII w. do pierwszej połowy XIV w. (do najstarszych należałaby Alessandria z 1168 r., do najlepiej zachowanych Terranuova Bracciolini, 1337–1348), austriackim Wiener Neustadt (nova civitas; od 1194 r.) i czeskim Novým Bydžovem (lata 90. XIII w.). Znajdowałoby to potwierdzenie we włoskiej genezie prawa niektórych miast czeskich. Eysymontt R.: Kod…, s. 183.
View in Google Scholar

26. Z rozważań wyłączono tu archaiczne układy nieregularne, częste w Czechach i w Austrii, lecz w Polsce (łącznie ze Śląskiem) nieobecne. Jeśli nawet tu istniały, zostały wyeliminowane przez przekształcenia przestrzenne w drugiej połowie XIII i w XIV w., których powszechność była zapewne konsekwencją ich opóźnienia. Gawlas S.: O kształt…, s. 88, 89.
View in Google Scholar

27. Kalinowski W.: Rozwój miast w Polsce. W: Miasta historyczne. Red. W. Kalinowski. Warszawa 1986, s. 22. Pogląd Gawlasa o związku prawa średzkiego z ulicowo-placową formą urbanistyczną i magdeburskiego z rozwiązaniem szachownicowym i prostokątnym rynkiem może być trafny odnośnie do Śląska, lecz nie Małopolski. Gawlas S.: O kształt…, s. 88, 89.
View in Google Scholar

28. Krasnowolski B.: Lokacyjne układy…, cz. 1, s. 159–178.
View in Google Scholar

29. Zarówno żywiołowe, jak planowe kształtowanie „ulicy handlowej” przyjmuje: Gawlas S.: Ulica a zmiana krajobrazu miejskiego w okresie lokacji. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1999, t. 47, s. 12 i przyp. 41; idem: O kształt…, s. 31, 32.
View in Google Scholar

30. Eysymontt R.: Kod…, s. 494, 495.
View in Google Scholar

31. Ibidem, s. 160–171, 617–620. Zasadne wątpliwości odnośnie wczesnego datowania początków miast saskich i ich układów urbanistycznych podniosła: Młynarska-Kaletynowa M.: W sprawie początków miast saskich w XII w. Uwagi na marginesie artykułu K. Blaschkego. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1978, t. 26, s. 577–582. Rozróżnienie między udzieleniem autonomii prawnej (pierwszy etap defi niowania i wyodrębniania ludności miejskiej) a lokacją w sensie przestrzennym (etap drugi) akcentował: Zientara B.: Przełom w rozwoju miast środkowoeuropejskich w pierwszej połowie XIII w. „Przegląd Historyczny” 1976, t. 67, s. 78, 82, 83.
View in Google Scholar

32. Gawlas S.: Ulica…, s. 3–26; idem: O kształt…, s. 36.
View in Google Scholar

33. Zob. zwłaszcza: Młynarska-Kaletynowa M.: Wrocław w XII i XIII w. Przemiany społeczne i osadnicze. „Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego” 1984, z. 39, seria A, s. 61–63; eadem: Przemiany przestrzenne Wrocławia w XII i XIII w. W: Architektura Wrocławia. Red. J. Rozpędowski. T. 2. Wrocław 1995; eadem: Od początków do okresu lokacji miasta na prawie niemieckim. W: Atlas…, t. 4, z. 1. Wrocław 2001, s. 5–7.
View in Google Scholar

34. Ibidem; Zientara B.: Przełom…, s. 230.
View in Google Scholar

35. Jeśli przyjąć interpretacje niektórych badaczy, targi o tego rodzaju układach pojawiałyby się w Austrii od połowy XI w.: najstarsze założenie Villach w Karyntii (zdublowane przez podobne w XII w.), Haifeld
View in Google Scholar

w Dolnej Austrii (villa forensis z 1180 r. z wcześniej wzmiankowanym kościołem), w Dolnej Austrii np. Dolne Miasto w Klosterneuburg (koniec XII w.), targi Mödling (forum wzmiankowane 1252 r.), Litschau (pierwsza tercja XIII w.), Amstetten (forum wzmiankowane 1253 r.), Ebenfurth (forum wzmiankowane 1250–1255), Waidhofen nad Ybbs (pierwsza połowa XIII w.), Schwechat (XIII w.), Schrems (koniec XIII w.) i Perchtolsdorf (forum wzmiankowane 1308 r.), najstarsza część Bruck nad Leithą (cives wzmiankowane przed 1239 r.), w Górnej Austrii m.in. pierwotne założenie Freistadt (przed 1200 r.), Steyr (wzmianka o civitas z 1213 r.), ufortyfikowany targ Schwanenstadt (połowa XIII w.), Braunau nad Inn (targowa wieś otoczona murem w 1260; wzmianka o cives 1276 r.), targ Vöcklaubruck (wzmianki o forum 1251–1276), Wels (układ z okresu 1215–1222, ok. 1300 r. zdublowany przez podobny), w Styrii np. Mureck (marcht wzmiankowany 1311 r.), Leibniz (ecclesia in foro, 1276), Mürzuchlag (targ z XII/XIII w., fortyfi kacje zapewne z doby Przemysła Ottokara II), Rottenmann (targ z podobnego okresu, fortyfi kacje przed 1302 r.), Voitsberg (1207–1224?), Kindberg (nova ecclesia in foro, 1276 r.), Murau (druga połowa XIII w.), Oberwölz (forum, 1256 r.), w Karyntii „podwójny” układ Villach (XII w.?), targowy Alter Platz Klagenfurtu (1246–1245), w Tyrolu np. targ Hall (XIII w.), fragment układu Innsbrucka (1281 r.; określane jako nova civitas). Datowania i informacje źródłowe na podstawie Österreichischer Städteatlas oraz Österreichisches Städtebuch, a także: Rausch W.: Städte im südöstlich Niederösterreich. Ein Exkursionführer. Linz 1974; idem: Österreichs Grenzstädte in Norden der Donau. Ein Exkursion. Linz 1971; Petain S.: Perchtoldsdorf im Mittelalter. „Forchungen zur Landeskunde von Niederösterreich” 1969, Bd. 18; Klaar A.: Die Siedlungsformen der österreichischen Donaustädte. In: Die Städte Mitteleuropas im 12. und 13. Jahrhundert. Hrsg. W. Rausch. Linz 1963, S. 104–106.
View in Google Scholar

36. Niekiedy układy tego rodzaju były tu wynikiem przekształcenia wsi w miasto, bez zmiany dyspozycji planistycznej, gdy łąka „nawsia” stawała się placem targowym (Batelov na Morawach, Černošin w Czechach). Tego rodzaju rozwiązania otrzymywały niektóre mniejsze miasta, lokowane za Przemysła Ottokara II: Domažlice (1262–1265), układ urbanistyczny wiązany z bawarskim pochodzeniem zasadźcy, i Leuny (lata 60. XIII w.); z tymże władcą wiążą niektórzy Ostrov (wzmiankowany 1269 r.). Na Morwach ostatnie tego rodzaju realizacje to np. Boskovice (XIII/XIV w.) i Archlebov (wzmiankowany 1349 r.); dane historyczne według: Kuča K.: Mĕsta…
View in Google Scholar

37. Eysymontt R., Goliński M.: Środa Śląska. W: Atlas…, t. 4, z. 2. Spośród mniejszych miast wymienić można Niemczę (wójt wspomniany w 1282 r.), Świerzawę (po 1279 r. – lata 90. XIII w.), Chojnów (wzmianka o civitas z 1288 r., lokacja zapewne wcześniejsza), Lubomierz (zapewne wiejski układ z nawsiem z drugiej połowy XIII w., przekształcony w miejski, targowy w pierwszej połowie XIV w.); Eysymontt R.: Kod…, s. 278–282, 388, 389, 422, 538.
View in Google Scholar

38. Lalik T.: Geneza sieci miasteczek w Polsce średniowiecznej. W: Miasta doby feudalnej w Europie Środkowo-Wschodniej. Przemiany społeczne a układy przestrzenne. Red. A. Gieysztor, T. Rosłanowski. Warszawa–Poznań –Toruń 1976, s. 113–136.
View in Google Scholar

39. Zientara B.: Henryk Brodaty…
View in Google Scholar

40. Krasnowolski B.: Urbanizacja Małopolski w dobie Bolesława Wstydliwego: kompozycje i programy układów lokacyjnych, cz. II. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 2006–2007, t. 38–39, s. 47–62.
View in Google Scholar

41. Beiersdorf Z., Krasnowolski B.: Stary Sącz, zarys historii rozwoju przestrzennego. Kraków 1985. „Węgierski” układ Sącza pojawiał się w innych krajach; por. Dolni Cerekev na Morawach
View in Google Scholar

z pierwszej połowy XIII w. Kuča K.: Mĕsta…, dil 1, s. 691, 692.
View in Google Scholar

42. Kuča K.: Mĕsta…, dil 4, s. 164–166.
View in Google Scholar

43. Krasnowolski B.: Urbanizacja Małopolski…
View in Google Scholar

44. Chorowska M., Goliński M.: Rozwój przestrzenny miasta i architektury do 1740 roku. W: Atlas…, t. 4, z. 5, s. 5 i tabl. 3, 4; recenzja: B. Krasnowolski. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2009, t. 57, s. 136–139.
View in Google Scholar

45. Przykłady w Górnej Austrii to Linz (poszerzenie z doby Leopolda VI, zm. 1230 r.) i dokonane w zbliżonym czasie poszerzenie Eferding, w Dolnej Austrii ostatnie średniowieczne poszerzenia Tulln (ok. 1200 r.), Sankt Pölten (pierwsza połowa XIII w.) i Mistelbach (pierwsza ćwierć XIV w.), w Styrii założenie w Kapfenberg (zdublowanie układu targowego, 1220–1240) i Radkersburg (przed 1299 r.). Datowania i informacje źródłowe na podstawie haseł w Österreichischer Städteatlas i Österreichisches Städtebuch oraz: Mayrhofer F., Katzinger W.: Geschichte der Stadt Linz. Bd. 1. Linz 1990; Reidinger E: Mittelalterliche Stadtplanung am Beispiel Linz. „Historisches Jahrbuch der Stadt Linz” 2001, S. 11–97; Klaar K.: Die Siedlungsformen…; Rausch W.: Österreichs Grenzstädte…, S. 30,
View in Google Scholar

31; Biack O.: Geschichte der Stadt Tulln. Tulln 1982; Reidinger E.: Die mittelalterliche Stadtanlage von Radkersburg. In: Bad Radkersburg. Naturraum und Bevölkerung. Geschichte, Stadtanlage, Architektur. Bad Radkersburg 1997, S. 185–213.
View in Google Scholar

46. Kuča uznał takie układy za typowe dla północnych Moraw i przyległych części Śląska. Przykłady to Frenštát pod Radhoštĕm (około 1300 r.), Huzová (XIII/XIV w.; wzmianka o civitas 1317 r.), Moravský Krumlov (oppidum wzmiankowane 1289 r.), Lądek Zdrój (zapewne rezultat lokacji Przemysła Ottokara II); Eysymontt R.: Kod…, s. 354. Z aktami lokacyjnymi tego władcy wiążą się układy miast czeskich, cechujące się występowaniem osi poprzecznej, przecinającej rynek: Kadaň (wyróżniający się obecnością murowanych, wieżowych kamienic z XIII w.; lokacja może Wacława I), Kouřim, Čáslav (ok. 1260 r.), Beroun (1265 r. lub wcześniej), Hostinné (około 1260 r.) i ostateczne ukształtowanie miasta Louny, ewoluujące może, jak w Świdnicy, od układu pasmowego do szachownicowego przez wtórne wydzielenie rynku. Proste formy rozwiązania (bez osi poprzecznej) prezentują: Česka Třebova (połowa XIII w.), Brounov (wzmianki o villa forense i oppidum forense z lat 1256 i 1258), Netolice (wzmianki o osadzie targowej od 1262 r., o mieście od 1284 r.), Bĕlá pod Bezdĕzem (lokacja Przemysła Ottokara II?), Chotéboř (1267–1278 r.), Bilovec (1316–1324). Kuča K.: Mĕsta…, dil 1–7, passim.
View in Google Scholar

47. M.in. Nowogrodziec (1233 r.), Bolesławiec (wzmianka o civitas 1251), Wiązów (1250–1252), Bolków (przed 1276 r.), Świebodzice (zapewne lata 70. XIII w.), Ścinawa (1284–1289), Wołów (wzmianka o wójcie 1288 r.), Kąty Wrocławskie i Lubin (koniec XIII w.), Rudna (wzmianki o mieście od 1300 r.); Eysymontt R.: Kod…, s. 248–256, 337–342, 384, 436, 437, 492, 515, 533, 552, 563.
View in Google Scholar

48. Krasnowolski B.: Urbanizacja Małopolski…
View in Google Scholar

49. Idem: Trzy układy przestrzenne Nowego Targu. „Wierchy” 2004, t. 70, s. 127–138.
View in Google Scholar

50. Idem: Lokacyjne układy…, cz. 1, s. 169–171; cz. 2, s. 13–18, 23–27, 53–58, 78–83, 96–102, 161–167, 247–253, 260–270, 299–308.
View in Google Scholar

51. Hasła w Österreichischer Städteatlas oraz Österreichisches Städtebuch; Klaar A.: Die Siedlungsformen…, S. 106, 107. Zdaniem niżej podpisanego można hipotetycznie przyjąć, że pierwotnym założeniem byłby prostokąt o wymiarach ok. 315 x 225 m (7 x 5 sznurów). Rynek, stanowiący centrum założenia, z zaakcentowaną osią poprzeczną, przecinającą dłuższe pierzeje, ma wymiary ok. 150/160 x ok. 105 m, co oznaczałoby proporcje 3:2 (3½ x 2 1/3 sznura).
View in Google Scholar

52. Hasła w Österreichischer Städteatlas oraz Österreichisches Städtebuch; Rausch W.: Österreichs Grenzstädte…, S. 22, 23. Przyjmując stopę wartości poniżej 0,30 m (około 0,295 m?) obwód miasta utrwalony przez wzniesiony w XIII w. mur obronny, miałby wymiary (9 x 6 sznurów (proporcje 3:2), zaś rynek – 600 x około 220 stóp.
View in Google Scholar

53. Gawlas mówi o wyraźnej cezurze w historii urbanistyki czeskiej, którą wraz z rządami Przemysła Ottokara II wyznacza połowa XIII stulecia. Gawlas S.: O kształt…, s. 36.
View in Google Scholar

54. Ibidem, cz. 1, s. 795–798; cz. 2, s. 85–91, 142–145, 626–631,
View in Google Scholar

641–657, 906–908; cz. 3, s. 30–33, 328, 329; cz. 4, s. 757–760,768–817.
View in Google Scholar

55. Analizy układów i datowanie według: Eysymontt R.: Kod…, s. 257–265, 290–337, 392–393, 416, 417, 455, 472.
View in Google Scholar

56. Pudełko J.: Zagadnienia urbanistyczne średniowiecznej Legnicy w świetle spisu czynszowego z roku 1451. Próba rekonstrukcji parcelacji. „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1971, t. 16, s. 249–268.
View in Google Scholar

57. Jurek T.: Trzynastowieczne lokacje miejskie w dobrach Pogorzelów. W: Civitas et villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej. Red. C. Buśko, J. Klápště, L. Leciejewicz, S. Moździoch.
View in Google Scholar

Wrocław–Praha 2002, s. 89.
View in Google Scholar

58. Kutner M.: Głogów. W: Studia nad początkami i rozplanowaniem miast nad środkową Odrą i dolną Wartą. Red. Z. Kaczmarczyk, A. Wędzki. T. 2. Zielona Góra 1970, s. 152.
View in Google Scholar

59. Goliński M., Kościk E., Kęsik J.: Namysłów. Z dziejów miasta i okolic. Namysłów 2006.
View in Google Scholar

60. Krasnowolski B.: Lokacyjne układy…, cz. 2, s. 167–172.
View in Google Scholar

61. Wyrozumska B.: Fragmenty najstarszej księgi miejskiej Olkusza. „Małopolskie Studia Historyczne” 1952, t. 2, z. 1, s. 50.
View in Google Scholar

62. Krasnowolski B.: Lokacyjne układy…, cz. 2, s. 206–211.
View in Google Scholar

63. Ibidem, s. 196–206.
View in Google Scholar

64. Krasnowolski B.: Układ przestrzenny krakowskiego Kazimierza w XIV w. „Rocznik Krakowski” 1988, t. 54, s. 17–58.
View in Google Scholar

65. Kuča K.: Mĕsta…, dil 1, s. 54–56, 527–547, 735–737, 852–854; dil 2, s. 887–898; dil 3, s. 571–573; dil 4, s. 114–118, 385–395.
View in Google Scholar

66. Eysymontt R.: Kod…, s. 375, 506–511, 558.
View in Google Scholar

67. Rogalanka A.: O układzie i wielkości parcel w średniowiecznym Poznaniu (próba rozpoznania problemu). W: Początki i rozwój Starego Miasta w Poznaniu w świetle badań archeologicznych i urbanistycznoarchitektonicznych. Red. W. Błaszczyk. Warszawa 1977, s. 323–376; eadem: Ze studiów nad rozplanowaniem Poznania lewobrzeżnego. O układzie i wielkości parcel w średniowiecznym Poznaniu do XV w. Poznań 1977; eadem: Wytyczenie miasta lewobrzeżnego. W: Dzieje Poznania. Red. J. Topolski. T. 1. Poznań 1988.
View in Google Scholar

68. Krasnowolski B.: Lokacyjne układy…, cz. 2, s. 68–71, 211–223.
View in Google Scholar

69. Określenie miar i związku z przedłużeniami pierzei krakowskich ulic: Krasnowolski B.: Lokacje na prawie niemieckim. W: Atlas…, t. 5. z. 1, s. 9–11; analiza modularna układu Kleparza zob. Beiersdorf Z.: Kleparz. W: Atlas…, t. 5, z. 1, s. 34 i tabl. 4.20; idem: Kleparz. W: Kraków. Nowe studia…, s. 435–436 i ryc. 3. 70. Hoensch J.K.: Přemysl Otokar II von Böhmen – der Goldene König. Graz–Wien–Köln 1989; Kuthan J.K.: Přemysl Otokar II. König, Bauherr und Mätzen. Wien–Köln–Weimar 1996.
View in Google Scholar

71. Próba modularnej analizy: Krasnowolski B.: Układ urbanistyczny Krakowa Wielkiej Lokacji 1257 r. na tle średniowiecznej urbanistyki środkowoeuropejskiej. W: Mecenat artystyczny a oblicze miasta. Materiały LVI Ogólnopolskiej Sesji Naukowej Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Red. D. Nowacki. Kraków 2008, s. 26–28.
View in Google Scholar

72. Urbańczyk P.: Plac miejski – skutek czy warunek powstania miasta?. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1992, t. 40, z. 3, s. 283–288; Wiesiołowski J.: Funkcje placów miejskich w późnośredniowiecznej aglomeracji poznańskiej. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1992, t. 40, z. 3, s. 325–332.
View in Google Scholar

73. Komorowski W.: Średniowieczne ratusze Małopolski i ziem ruskich Korony. W: Civitas et villa…, s. 241–248.
View in Google Scholar

74. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa. T. 1. Kraków do schyłku wieków średnich. Red. J. Bieniarzówna, J. Małecki. Kraków 1992, s. 186–187.
View in Google Scholar

75. Brak wzmianek w źródłach pisanych może świadczyć, że analogicznie jak w Sukiennicach (Sudacka A.: Sukiennice…, s. 208) budowa miała miejsce w okresie 1377–1390, z którego księgi miejskie nie zachowały się.
View in Google Scholar

76. Komorowski W.: Krakowski ratusz…; idem: Ratusz krakowski…, s. 174–175.
View in Google Scholar

77. W Krakowie pręgierz znajdował się w części północno-zachodniej, surowsze kary wykonywano w części wschodniej. Zaremska H.: Miejsca kaźni w Krakowie w XIV– XVI wieku. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1992, t. 40, s. 305–312.
View in Google Scholar

78. Gawlas S.: Ulica…, s. 23; idem: O kształt…, s. 34.
View in Google Scholar

79. Balińska G.: Rozwój urządzeń handlowych i administracyjnych w blokach śródrynkowych miast śląskich do końca XV w. „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1981, t. 26, s. 127–156; Goliński M.: Ze studiów nad początkami sukiennic w Polsce (XIII–XIV w.). W: Monastycyzm. Słowiańszczyzna i państwo polskie. Warsztat badawczy historyka. Red. K. Bobowski. Wrocław 1994.
View in Google Scholar

80. Tyszka P.: Obraz przestrzeni miejskiej Krakowa XIV–XV wieku w świadomości jego mieszkańców. Lublin 2001, s. 87, 88.
View in Google Scholar

81. Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny…, s. 236; Sudacka A.: Sukiennice…, s. 207.
View in Google Scholar

82. Wyjątkowa ranga Sukiennic, centralnego elementu zagospodarowania przestrzeni rynkowej co najmniej od XIII/XIV w., wynikała z walorów polskiego sukna jako znaczącego towaru eksportowego.
View in Google Scholar

Poppe D.: Pannus polonicalis. Z dziejów sukiennictwa polskiego w średniowieczu. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1988, t. 36, z. 4, s. 617–636.
View in Google Scholar

83. Wiesiołowski J.: Funkcje placów…, s. 327.
View in Google Scholar

84. Komorowski W.: Krakowska Wielka Waga w średniowieczu. „Rocznik Krakowski” 2006, t. 72, s. 33–44.
View in Google Scholar

85. Morawski Z.: Funkcje religijne placów miejskich w średniowiecznej Polsce. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1992, t. 40, z. 3, s. 295–303.
View in Google Scholar

86. Eysymontt R.: Kod…, s. 162, 163, ryc. 160, 161.
View in Google Scholar

87. Kuča K.: Mĕsta…, dil 4, s. 235–238; dil 5, s. 237.
View in Google Scholar

88. Por. Morawski Z.: „Intra muros”. Zarys problematyki cmentarza miejskiego w średniowieczu. W: Czas i przestrzeń w dawnych miastach. Studia ofiarowane Henrykowi Samsonowiczowi w sześćdziesiątą rocznice urodzin. Red. A. Wyrobisz, M. Tymowski. Warszawa 1991, s. 93–99.
View in Google Scholar

89. Przykłady małopolskie: Krasnowolski B.: Lokacyjne układy…, cz. 1, s. 195, 197.
View in Google Scholar

90. Sowina U.: Ze studiów nad standardem życia patrycjuszy krakowskich w późnym średniowieczu, artykuł złożony do „Documenta Pragensia” 2008, udostępniony uprzejmie przez autorkę.
View in Google Scholar

91. Tyszka P.: Obraz…, s. 79.
View in Google Scholar

92. Miasta doby feudalnej w Europie Środkowo-Wschodniej. Przemiany społeczne a układy przestrzenne. Materiały z kolokwium Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Toruniu w 1974 r. Red. A. Gieysztor, T. Rosłanowski. Toruń 1976 (tamże m.in. Czacharowski A.: Zagadnienia socjotopografii późnośredniowiecznego Torunia); Jasiński T.: Z zagadnień topografi i społecznej średniowiecznego Torunia, „Zapiski Historyczne” 1983, t. 48, s. 5–46; Mikulski K.: Przestrzeń i społeczeństwo Torunia od końca XIV do początku XVIII wieku. Toruń 1999; Wiesiołowski J.: Socjotopografi a późnośredniowiecznego Poznania, 1982; Sowina U.: Sieradz. Układ przestrzenny i społeczeństwo miasta w XV–XVI w. Warszawa 1991; Czaja R.: Socjotopografi a miasta Elbląga w średniowieczu. Toruń 1992; Goliński M.: Socjotopografi a późnośredniowiecznego Wrocławia (przestrzeń – podatnicy – rzemiosło). Wrocław 1997; idem: Wokół socjotopografi i późnośredniowiecznej Świdnicy. Wrocław 2003; Tyszka P.: Obraz…, ryc. 8.
View in Google Scholar

93. Chorowska M.: Średniowieczna kamienica mieszczańska we Wrocławiu. Wrocław 1994; eadem: Przemiany architektoniczne wrocławskich kamienic przyrynkowych na przestrzeni XIII–XVII w. W: Wrocławski Rynek. Red. M. Smolak. Wrocław 1999, s. 115– 128; Chorowska M., Lasota C.: O średniowiecznej kamienicy wrocławskiej na tle socjotopografi i Starego Miasta. W: Architektura Wrocławia. T. 1. Wrocław 1995, s. 51–73; eidem: Średniowieczne podcienia i przedproża na Śląsku. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1999, t. 47, s. 51–76; eidem: Zabudowa rynku świdnickiego do połowy XVI wieku. W: Średniowieczny Śląsk i Czechy. Centrum średniowiecznego miasta. Wrocław a Europa Środkowa. Red. J. Piekalski, K. Wachowski. Wratislavia Antiqua T. 2. Wrocław 2000, s. 349–365; eidem: Upowszechnienie się mieszkalnej zabudowy murowanej w średniowiecznych miastach na Śląsku. W: Dom w mieście średniowiecznym i nowożytnym. Red. B. Gediga. Wrocław 2004; Lasota C., Łużyniecka E.: O murowanych domach mieszczan późnośredniowiecznej Legnicy. W: Civitas et villa…, s. 151–158.
View in Google Scholar

94. Łukacz M.: Pierwsze fazy kształtowania się dominującego typu kamienicy krakowskiej. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1988, t. 22, s. 9–18; idem: Metrologia i pierwsze fazy zabudowy staromiejskich domów lokacyjnego Krakowa. W: Międzynarodowa Konferencja Konserwatorska. Kraków 2000. T. 3. Kraków 1999, s. 92–101; Komorowski W.: Najstarsze kamienice krakowskie. „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1997, t. 42, s.107–119; eidem: Kamienice i pałace Rynku krakowskiego w średniowieczu. „Rocznik Krakowski” 2002, t. 68, s. 33–73.
View in Google Scholar

95. Badania Waldemara Komorowskiego. Komorowski W.: Rynek – zabudowa murowana do połowy XIV wieku; Rynek – zabudowa murowana w drugiej połowie XIV wieku. W: Atlas… Cz. 5, z. 1, tabl. 4.12, 4.12a.
View in Google Scholar

96. Ten krakowski model odnotować można przy rynku krakowskiego Kazimierza. Krasnowolski B.: Układ przestrzenny…, s. 34, 35.
View in Google Scholar

97. Beiersdorf Z., Krasnowolski B.: Rozwój przestrzenny. W: Dzieje miasta Nowego Sącza. Red. F. Kiryk. T. 1. Warszawa–Kraków 1992, s. 106.
View in Google Scholar

98. Przesłanki estetyczne silnie akcentuje: Eysymontt R.: Miasto średniowieczne jako dzieło sztuki. „Archaeologia Historica Polona” 1998, t. 7, s. 103–125.
View in Google Scholar

99. Gawlas S.: O kształt…, s. 33; Zagrodzki T. [głos w dyskusji]. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1980, t. 28, s. 441.
View in Google Scholar

100. Byleby tylko miasto nie zostało oszpecone przez umieszczenie w jego reprezentacyjnych miejscach bezładnej zabudowy. Przywileje ustanawiające gminy miejskie wielkiego Krakowa (XIII–XVIII wiek). Oprac. B. Wyrozumska. Kraków 2007, s. 32.
View in Google Scholar

101. Panofsky E.: Architektura…, s. 42.
View in Google Scholar

102. O przeobrażeniach funkcjonalnych i architektonicznych krakowskiej zabudowy przyrynkowej zob. Komorowski W.: Kamienice i pałace Rynku krakowskiego w średniowieczu. W: Średniowieczny Śląsk i Czechy…, s. 311–328; idem: Domy Rynku krakowskiego w XVI i XVII wieku (do pierwszego najazdu szwedzkiego). W: Między gotykiem a barokiem. Sztuka Krakowa XVI i XVII wieku. Biblioteka Krakowska nr 136. Kraków 1997, s. 23–54; idem: Pałace barokowe i klasycystyczne. W: Pałace miejskie Krakowa. Red. J.M. Małecki. Kraków 2003, s. 35–72.
View in Google Scholar

103. Walczak M.: Domniemany pałac królewski z drugiej połowy XIV wieku przy Rynku Głównym nr 17 w Krakowie. W: Život pražských paláců. Šlechtické paláce jako součást mĕstského organismu od středověku na práh moderní doby. Edd. Olga Fejtová, V. Ledvinka, J. Pešek. Documenta Pragensia. Dil 28. Praha 2009, s. 355–370.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

23.10.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Rynek Główny w Krakowie – kompozycja i funkcja na tle regularnych układów urbanistycznych średniowiecznej Europy. (2026). Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 28(1), 53-74. https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.01.02