Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe na Rynku Głównym w Krakowie
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.01.06Abstrakt
EARLY-MEDIEVAL SKELETAL BURIAL GROUND IN MAIN MARKET SQUARE IN KRAKOW
A large-scale archaeological survey was carried out in the eastern section of Main Market Square (Rynek Główny) in Kraków in the years 2005–2010. One of the results of these works was the discovery of a Christian burial ground from the 11th century. The complete range of the burial ground has not been recognized, but the author links it with numerous burial finds known from the earlier surveys and scattered on a spacious area between Small Market Square (Mały Rynek) and Szczepański Square, and between Św. Anny and Św. Tomasza Streets. The burial ground served the residents of Okół who attended the Church of St Adalbert. 174 graves and two ossuaries were found, and skeletal remains of 221 dead people were unearthed. The burial ground is characterized by the rich contents of graves and the diversity of the elements used during funeral rites, which often contravene hitherto accepted theories.
Bibliografia
1. Badania archeologiczne wschodniej strony Rynku Głównego realizował zespół pod kierunkiem naukowym dr. Cezarego Buśko; prace wykopaliskowe prowadzone były w sposób ciągły w latach 2005– 2007 oraz etapowo w latach 2008–2010. Zagadnienie rozpoznania rynkowej nekropoli (zarówno na etapie badań wykopaliskowych, jak i studiów kameralnych) pozostawało w gestii autora artykułu.
View in Google Scholar
2. Teza sformułowana przez Cezarego Buśko. Buśko C.: Z badań archeologicznych nad miastami południowej Polski. Rynek Główny w Krakowie w świetle prac przeprowadzonych w latach 2005–2007. „Archaeologia Historica Polona” 2007, t. 32, s. 225–238; idem: Wstępne wyniki badań archeologiczno-architektonicznych prowadzonych na Rynku Głównym w Krakowie w 2005–2006 roku. „Wiadomości Konserwatorskie” 2006, t. 19, s. 67–70.
View in Google Scholar
3. Jamka R.: Wyniki badań wykopaliskowych przy kościółku Św. Wojciecha w Krakowie. Sprawozdania PAU 1947, R. 48, nr 3, s. 111, 112; idem: Wyniki badań wykopaliskowych przy romańskim kościele Św. Wojciecha w 1934 r. „Materiały Archeologiczne” 1964, t. 5, s. 211–222; nowsze badania i analizy: Radwański K.: Sprawozdanie z prac badawczych w 1961 roku na terenie Krakowa. „Materiały Archeologiczne” 1963, t. 4, s. 364; Lenkiewicz T.: Badania archeologiczne prowadzone na Rynku Głównym w Krakowie w latach 1961–1963. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1964, t. 12, nr 1, s. 164, 166, ryc. 1; Radwański K.: Prace badawcze prowadzone w 1962 roku na terenie Krakowa. „Materiały Archeologiczne” 1964, t. 5, s. 231, ryc. 3; Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe Małopolski. Cz. 1. Źródła. Wrocław 1966, s. 64–69; Radwański K.: Kraków przedlokacyjny. Rozwój przestrzenny. Kraków 1975, s. 186, 187; Zaitz E.: Kraków u progu drugiego tysiąclecia. „Dzieje Podkarpacia” 2001, t. 5, s. 143; Wróbel J.: Analiza antropologiczna szczątków kostnych z cmentarzyska przy kościele św. Wojciecha w Krakowie (XI–XIII–XV w.). „Materiały Archeologiczne” 2001, t. 32, s. 221–227; Rajman J.: Kraków. Zespół osadniczy, proces lokacji, mieszczanie do roku 1333. Kraków 2004, s. 78–80; Zaitz E.: Osadnictwo wczesnośredniowieczne na terenie Krakowa. W: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w. Katalog wystawy. Red. nauk. E. Firlet. Kraków 2006, s. 247. Katalog wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, Pałac Krzysztofory, 5 czerwca –12 listopada 2006 r.
View in Google Scholar
4. Sądzę, że analiza sytuacji stratygraficznej zadokumentowanej przez Rudolfa Jamkę w obrębie nekropoli nie uzasadnia datowania na XI w. żadnego z odkrytych przez tego badacza pochówków (może z wyjątkiem grobu 1 i 4c), jako że przemieszanie materiału zabytkowego i osteologicznego uniemożliwia jednoznaczną interpretację; Kazimierz Radwański wyróżnił kilkanaście pochówków związanych z kościołem drewnianym. Radwański K.: Kraków przedlokacyjny…, s. 186, 187. Odrębne zdanie ma Marian Myszka. Myszka M.: Dawne cmentarze Krakowa w świetle badań archeologicznych. Krakowska Teka Konserwatorska. T. 3. Kraków 2003, s. 121–143, przyp. na s. 123.
View in Google Scholar
5. Radwański K.: Sprawozdanie z badań nad przedlokacyjnym Krakowem w 1963 r. „Materiały Archeologiczne” 1965, t. 6, s. 212, 213.
View in Google Scholar
6. Poza interpretacją formy organizacyjnej w najstarszej fazie (kwestionowanie przykościelności) także moment zaprzestania użytkowania cmentarza jest tematem polemiki, przy czym rozrzut jest dość znaczny: XIII w. (Kazimierz Radwański), XIV w. (Helena Zoll- Adamikowa, Jerzy Rajman), XV w. (Emil Zaitz).
View in Google Scholar
7. To jedynie domysł badawczy, niepoparty źródłowo. Zaitz E.: Kraków u progu…, s. 109–160.
View in Google Scholar
8. Lenkiewicz T.: Badania archeologiczne…, s. 164, 166, ryc. 1; Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 1, s. 65.
View in Google Scholar
9. Lenkiewicz T.: Badania archeologiczne…, s. 166, 167; Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 1, s. 64.
View in Google Scholar
10. Żaki A.: Wstępne badania archeologiczne na terenie Krakowa w latach 1950–1955. „Sprawozdania Archeologiczne” 1957, t. 3, s. 154; Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 1, s. 64.
View in Google Scholar
11. Reyniak J.: Wczesnośredniowieczne pochówki w rejonie Sukiennic w Krakowie (z badań w 1975 r.). Kraków 1976, s. 3, 16–18, mps w archiwum Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie.
View in Google Scholar
12. Teza Gabriela Leńczyka (notabene wyrażona przez autora w trybie przypuszczającym) weszła na stałe do literatury przedmiotu i uległa pewnej „petryfikacji” – znalezisko to było (i jest) często przywoływane w opracowaniach historycznych jako materialny dowód obecności Tatarów w Krakowie w 1241 r., tymczasem zaproponowana interpretacja budzi wątpliwości, a żadne z pozostałych znalezisk grobowych z Rynku nie jest zbieżne chronologicznie i formalnie do „pochówku skazańców”. Leńczyk G.: Pod brukiem Rynku Głównego w Krakowie. „Biuletyn Krakowski” 1959, t. 1, s. 38; Jamka R.: Kraków w pradziejach. Biblioteka Archeologiczna. T. 16. Wrocław 1963, s. 46, 48.
View in Google Scholar
13. Np. Zaitz E.: Kraków u progu…, s. 143, tam dalsza literatura.
View in Google Scholar
14. Radwański K.: Kraków przedlokacyjny…, s. 79. Na marginesie niniejszych rozważań należy zaznaczyć, że analiza źródeł archeologicznych daje podstawy do wyróżnienia kilku (!) horyzontów chronologicznych, w których określone strefy Rynku (zarówno przed
View in Google Scholar
jego założeniem, jak i po tym fakcie) pełniły funkcje nekropoliczne; fakt ten dotychczas nie znalazł odzwierciedlenia w opracowaniach naukowych (uszedł uwadze badaczy?).
View in Google Scholar
15. Prace wykopaliskowe realizowano w czterech wykopach (oznaczonych A–D), zlokalizowanych po południowej stronie Sukiennic i w strefi e pomiędzy nimi a dawną Wielką Wagą, po północnej i północno-wschodniej stronie Sukiennic, w strefi e dawnego zbiornika niemieckiego (pomiędzy Sukiennicami a kościołem Mariackim) i w krzyżu Kramów Bogatych. Ponadto badania prowadzone były w obrębie obiektów architektonicznych – Wielkiej i Małej Wagi, Kramów Bogatych i w piwnicach Sukiennic.
View in Google Scholar
16. Jedyną wątpliwość budzą pochówki „ofi ar najazdu tatarskiego”, znalezione przez Gabriela Leńczyka.
View in Google Scholar
17. Dalej w tekście wszelkie dane odnoszą się wyłącznie do grobów wczesnośredniowiecznych.
View in Google Scholar
18. Nic nie da się powiedzieć na temat pochówków w strefi e Małej Wagi (badania archeologiczne w 2005 r.) z uwagi na bardzo ograniczony zakres eksploracji. Więcej na ten temat w artykule: Głowa W., Niewalda W., Sławiński S.: Budynek Małej Wagi w Rynku krakowskim – próba rekonstrukcji w niniejszym zeszycie „Krzysztoforów. Zeszytów Naukowych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” (cz. 2).
View in Google Scholar
19. To rzeczywista powierzchnia przebadana do poziomu calca; obszar całkowity wykopów B i C miał powierzchnię 20,2 ara, z czego 1,7 ara pozostawiono jako świadki ziemne, w obrębie których należy spodziewać się kolejnych grobów.
View in Google Scholar
20. Odkryto dwa takie depozyty w postaci niewielkich jam wkopanych w calec i wypełnionych ludzkimi kośćmi – jak wykazały analizy antropologiczne – różnych osobników. Obiekt nr 1878 (w inwentarzu polowym) zawierał szczątki trzech osobników, a w obiekcie nr 1547 – niemal kompletne szkielety pięciu zmarłych. Podobne ossuaria zarejestrował Gabriel Leńczyk. Leńczyk G.: Pod brukiem…, s. 40.
View in Google Scholar
21. Lenkiewicz T.: Badania archeologiczne…, s. 166, 167; Zoll- Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska……, cz. 1, s. 64.
View in Google Scholar
22. Niepublikowane prace o charakterze nadzoru archeologicznego, prowadzonego przez Wojciecha Głowę i Słwomira Dryję w 2010 r.; wykop wykonany w obrębie studni kanalizacyjnej, zlokalizowanej około 10 m na zachód od wykopu A. W spągu wypełniska wkopu (-3,40 m) znaleziono zalegające na wtórnym złożu kości ludzkie (fragment czaszki oraz kości długie), prawdopodobnie pochodzące z grobu zniszczonego w trakcie wykonywania kanalizacji (lata 70. XX w.?).
View in Google Scholar
23. Taka organizacja przestrzenna cmentarzy znana jest z cmentarzysk wielkomorawskich i śląskich, np.: Galuška L.: Velkomoravskè hroby revenantu ze Starèho Města. W: Zbornik na počesť Dariny Bialekovej. Red. G. Fusek. Nitra 2004, s. 81–90, ryc. 1a; Kaźmierczyk J.: Z badań wczesnośredniowiecznego zespołu osadniczego w Niemczy Śląskiej w latach 1964–1965. „Sprawozdania Archeologiczne” 1967, t. 19, s. 238–247, s. 245.
View in Google Scholar
24. Na cmentarzyskach z terenu Małopolski nie zarejestrowano takiego rozplanowania; były to zdaniem badaczy albo cmentarze rzędowe, albo określenie ich układu było niemożliwe. Wyjątkiem jest obiekt w Wiślicy, stanowisko „Zamek”, gdzie groby ułożone były co prawda promieniście, jednak koncentrowały się wokół absydy tamtejszej rotundy. Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 1, s. 132.
View in Google Scholar
25. Nadzór archeologiczny w trakcie wykonywania zbiornika sprawował Gabriel Leńczyk, który zarejestrował i opisał sytuację stratygraficzną. Leńczyk G.: Pod brukiem…, s. 34-42. Analiza tekstu może prowadzić do wniosku, że szkody w odniesieniu do strefy zalegania szkieletów nie były znaczne, z drugiej strony niektóre szkielety znalezione w 2005 r. znajdowały się bezpośrednio pod dnem betonowego zbiornika, zatem groby o płytszych jamach mogły być „wybrane” w całości.
View in Google Scholar
26. W jednym przypadku określenie orientacji jamy grobowej nie było możliwe.
View in Google Scholar
27. Nie stwierdzono przypadku wykonania jamy grobowej z warstwy innej niż nadcalcowa, choć zjawisko takie zarejestrował Kazimierz Radwański (w obrębie tzw. pierwszej budowli drewnianej kościoła św. Wojciecha) – wkopy grobowe przecięły istniejące warstwy i obiekty datowane na drugą połowę X w. Radwański K.: Kraków przedlokacyjny…, s. 152.
View in Google Scholar
28. Nawet jeśli zasadnicza część jamy pozostawała w obrębie warstwy humusowej, to zawsze jej spąg sięgał piaskowego podłoża.
View in Google Scholar
29. Być może w jednym przypadku mamy do czynienia z równoczesnym pochówkiem, podczas którego ciała złożono w dwóch poziomach.
View in Google Scholar
30. Wobec wyraźnej regularności lokalizacji grobów oraz źródłowo poświadczonego oznaczania ich w terenie nie wydają się przekonujące głosy o „dowolności” lokalizacji grobu w obrębie cmentarza, a co za tym idzie przypadkowego wkopywania jednych grobów w inne.
View in Google Scholar
31. Część tych konstrukcji mogła być elementem trumien, jednak stan ich zachowania (niemal całkowity rozkład lub zniszczenia mechaniczne – głównie w obrębie zbiornika) nie pozwalał jednoznacznie określić ich pierwotnej formy.
View in Google Scholar
32. W niektórych przypadkach mogły to być elementy większej konstrukcji, gdzie pełniły funkcję wieka.
View in Google Scholar
33. Miśkiewicz M.: Wczesnośredniowieczny obrządek pogrzebowy na płaskich cmentarzyskach szkieletowych w Polsce. „Materiały Wczesnośredniowieczne” 1969, t. 6, s. 263–264; Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 1, s. 33. Wyjątkiem jest stanowisko Kraków-Zakrzówek, gdzie zarejestrowano 26 grobów (30 proc. wszystkich) zaopatrzonych w drewniane skrzynie i obstawy. Por. Morawski W., Zaitz E.: Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Krakowie na Zakrzówku. „Materiały Archeologiczne” 1977, t. 17, s. 53–169.
View in Google Scholar
34. Odsetek grobów z trumnami przekracza 50 proc. wszystkich rozpoznanych grobów; analiza chronologii cmentarza w dalszej części tekstu.
View in Google Scholar
35. Analogiczne rozwiązania konstrukcyjne zanotował Tomasz Janiak w datowanym na XI w. grobie nr 1 na stanowisku 5 w Gnieźnie. Janiak T.: Domniemana wczesnośredniowieczna budowla sakralna na II podgrodziu w Gnieźnie w świetle badań w 1976 roku. W: I Forum Architecturae Poloniae Medievalis. Red. K. Stala. Politechnika Krakowska. Architektura. Monografia nr 354. Kraków 2007, s. 84, 85, ryc. 12.
View in Google Scholar
36. W kilku grobach cmentarza przy kościele św. Wojciecha w Krakowie odnaleziono gwoździe i okucia, jednak z pozostawionych przez badaczy opisów sytuacji stratygraficznej wnioskować można, że pochodziły one z późniejszych wkopów. Jamka R.: Wyniki badań…, s. 214 i nn.).
View in Google Scholar
37. Np. cmentarz przy kościele dominikanów w Płocku (Sarama L.: Sprawozdanie z badań na cmentarzysku wczesnośredniowiecznym przy kościele Dominikanów w Płocku. „Człowiek w Czasie i Przestrzeni” 1962, t. 5, z. 1, s. 25) czy pojedynczy egzemplarz na cmentarzu w Tańsku-Przedborach na Mazowszu, gdzie trumna była zbita przy użyciu trzech gwoździ (Rauhut L., Długopolska L.: Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w obudowie kamiennej w Tańsku-Przedborach, pow. Przasnysz. „Wiadomości Archeologiczne” 1973, t. 36, z. 3, s. 420, 435).
View in Google Scholar
38. Grób dostojnika kościelnego; wyposażenie grobowe analogiczne do grobów arcybiskupów gnieźnieńskich; wielokrotnie omawiany w literaturze przedmiotu, np.: Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku. Red. M. Walicki. Warszawa 1971, s. 732–733.
View in Google Scholar
39. Na temat inwentarzy grobów tynieckich: Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 1, s. 119, 126; chronologia grobów nr 13 i 17 jest niezbyt precyzyjnie określona (datowanie grobu 13 – „ante XIII w.”, grobu 17 – pomiędzy końcem XII a początkiem XIV w. – według Heleny Zoll-Adamikowej (ibidem, s. 128) wskazane obiekty wydają się być sporo młodsze od pochówku z Rynku Głównego.
View in Google Scholar
40. Grób odkryto w obrębie Kramów Bogatych, w wąskim przekopieliniowym, co uniemożliwiło pełną identyfikację przebiegu „ogrodzenia” z pali (średnica 4–5 cm), zarejestrowanych w układzie wzdłuż południowej krawędzi jamy grobowej; być może pierwotnie konstrukcja ta otaczała cały grób.
View in Google Scholar
41. Badania antropologiczne przeprowadzili: dr hab. Henryk Głąb, dr hab. Krzysztof Szostek, mgr Małgorzata Kępa (Zakład Antropologii Uniwersytetu Jagiellońskiego).
View in Google Scholar
42. Część ze znalezisk luźnych mogła znajdować się w jamach grobowych, jednak stopień ich zniszczenia wkopami obiektów z XII i XIII w. uniemożliwiał jednoznaczną identyfikację.
View in Google Scholar
43. Pomijam szczegółową analizę statystyczną i antropologiczną, bowiem stosowne opracowanie zawiera artykuł: Głąb H., Kępa M., Szostek K., Wrębiak A.: Analiza anatomo-antropologiczna oraz demograficzna ludności pochowanej na przedlokacyjnym cmentarzysku w Krakowie w niniejszym zeszycie „Krzysztoforów. Zeszytów Naukowych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” (cz. 2).
View in Google Scholar
44. Miśkiewicz M.: Gesty i emocje człowieka wczesnego średniowiecza. „Z Otchłani Wieków” 2002, t. 57, nr 1–2, s. 97.
View in Google Scholar
45. Groby te nie wyróżniały się planigraficznie, natomiast odmiennie wykonano jamy grobowe (owalne); zaobserwowane krępowanie rąk, w połączeniu ze skurczonym ułożeniem zwłok, świadczy o zastosowaniu tzw. zabiegów antywampirycznych.
View in Google Scholar
46. Jako analogię można wskazać pochówek 46 z cmentarzyska w Gorysławicach (Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 1, s. 47; eadem: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe Małopolski. Cz. 2. Analiza. Wrocław 1971, s. 55. Bizantynizujące ułożenie rąk zarejestrowane na rynkowym cmentarzu może być echem płynących z Rusi bądź Bizancjum nowinek, ale równie dobrze możemy mieć do czynienia z pochówkiem obcego przybysza, zwłaszcza że zwłoki zorientowano głową na wschód, co było rzadkim zjawiskiem na opisywanej nekropoli.
View in Google Scholar
47. Opisywana sytuacja odnosi się oczywiście jedynie do grobów zorientowanych w osi wschód – zachód.
View in Google Scholar
48. Analizy archeologicznych tekstyliów wykonał prof. dr. hab. Jerzy Maik; niepublikowane opracowanie tego autora przekazane zespołowi badawczemu dr. Cezarego Buśko.
View in Google Scholar
49. Musianowicz K.: Kabłączki skroniowe – próba typologii i chronologii. „Światowit” 1948/1949, t. 20, s. 115–232.
View in Google Scholar
50. Zwłaszcza w kontekście upływu 60 lat od czasu jej powstania i powiększenia się w tym okresie bazy dla analiz; próbą uściślenia były prace innych badaczy, np.: Kóčka-Krenz H.: Esowate kabłączki skroniowe z terenów Polski północno-zachodniej. „Fontes Archaeologici Posnanienses” 1971, t. 22, s. 97–143.
View in Google Scholar
51. Ibidem, s. 97–143.
View in Google Scholar
52. Wprawdzie argumentacja Ryszarda Kiersnowskiego (i Jacka Poleskiego) na temat pozapolskiego pochodzenia zausznic w skarbach z X–XI w. nie straciła na aktualności, to jednak różnica technologiczna zabytków z Rynku zdaje się przemawiać za odrębnym (miejscowym?) ośrodkiem wytwórczym. Nie przesądzając sprawy, zauważę tylko, że zabytki te poddawane są aktualnie zabiegom konserwatorskim i analizom specjalistycznym, stanowiącym punkt wyjścia dla planowanych dalszych studiów szczegółowych. Kiersnowski R.: Pieniądz kruszcowy w Polsce wczesnośredniowiecznej. Warszawa 1960, s. 237–239; Poleski J.: Podstawy i metody datowania okresu wczesnośredniowiecznego w Małopolsce. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Archeologiczne” 1992, t. 1031, z. 52, s. 323.
View in Google Scholar
53. Umiejscowienie w grobie i wzajemny układ elementów składowych jednoznacznie świadczyły, że mamy do czynienia z ozdobami głowy; odkryto je bezpośrednio przy czaszce, po obu jej stronach, w okolicach skroni.
View in Google Scholar
54. Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 2, s. 84; autorka wymienia ponadto regiony wielkopolsko-pomorski i litewsko-letgalski.
View in Google Scholar
55. Zoll-Adamikowa H., Dekówna M., Nosek E.M.: Wczesnośredniowieczny skarb z Zawady Lanckorońskiej (dorzecze górnej Wisły). Warszawa 1999.
View in Google Scholar
56. Pierścienie tego typu znalezione zostały m.in. na cmentarzyskach w Giebułtowie, Gnieszowicach, Samborcu, a zwłaszcza w Strzemieszycach Wielkich, gdzie najbliższe analogie wykazuje pierścień z grobu nr 20. Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 1, s. 194, 195, tab. XXIII; tam dalsza literatura.
View in Google Scholar
57. Zaitz E.: Pierścionek srebrny. Nota kat. nr VI.57. W: Kraków w chrześcijańskiej…, s. 418.
View in Google Scholar
58. Nie wgłębiając się w to zagadnienie, przedmioty użytkowe określam ogólnie narzędziami, definiując je zgodnie z ich tradycyjnym przeznaczeniem.
View in Google Scholar
59. Odmienna od pozostałych lokalizacja noża może także (choć nie musi) wskazywać na inny rodzaj umieszczonego w grobie noża, co także uzasadniałoby uznanie go za broń bojową. Byłby to w takim przypadku jedyny egzemplarz broni zarejestrowany na rynkowym cmentarzu.
View in Google Scholar
60. Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 2, s. 78,79.
View in Google Scholar
61. Ściślej mówiąc, typ dwukabłąkowy z języczkiem, według nomenklatury B.A. Kołczina, który wyróżnił 11 odmian.
View in Google Scholar
62. O ile badacze cmentarzysk małopolskich nie podjęli próby uściślenia datowania tych okazów, o tyle analiza przeprowadzona dla cmentarzyska z Nowogrodu Wielkiego pozwoliła uznać, że dla tamtych terenów (!) był to zabytek występujący w zespołach grobowych z X i XI w.
View in Google Scholar
63. Kraków-Zakrzówek (Morawski W., Zaitz E.: Wczesnośredniowieczne…, s. 53–169), Strzemieszyce (Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 2, tam dalsza literatura).
View in Google Scholar
64. Być może produkowano te naczynia także na potrzeby innych elementów obrzędu pogrzebowego (np. uczta pogrzebowa); zagadnienie to nie jest jednak wystarczająco wyjaśnione.
View in Google Scholar
65. M.in.: Radoměrskỳ P.: Obol mrtvỳch u Slovanủ v Čechàch a na Moravě. Přispevek k datowani kostrovych hrobủ mladši doby hradištni. „Sbornik Nàrodniho Musea v Praze. Svazek IX-A-Historickỳ” 1955, č. 2; Kiersnowski R.: O tzw. „luźnych”znaleziskach monet wczesnośredniowiecznych w Polsce. „Wiadomości Archeologiczne” 1958, t. 25, z. 3, s. 181–196; idem: Pieniądz kruszcowy w Polsce wczesnośredniowiecznej. Warszawa 1960, s. 29–31; S zymański W.: Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Gorysławicach, pow. Busko. W: Badania archeologiczne w okolicy Wiślicy. Warszawa 1963, s. 139–197; Kolnikova E.: Obolus mŕtvych vo včasnostredovekỳch hrobach na Slovensku. „Slovenskà Archeológia” 1967, dil 15, č. 1, s. 189–254; Miśkiewicz M.: Wczesnośredniowieczny obrządek…, s. 241–301; Dzieduszycki W.: Kruszce w systemach wartości i wymiany społeczeństwa Polski wczesnośredniowiecznej. Poznań 1995, s. 93–96.
View in Google Scholar
66. Salamon M.: A Gilded Miliaresion from Excavations in the Market Square in Cracow. Moravia Magna. Seria Polonia 3. Byzantine Coins in Central Europe between the 5th and 10th century. Red. M. Wołoszyn. Kraków 2009, s. 625–634.
View in Google Scholar
67. Np.: Poleski J.: Podstawy…, s. 33.
View in Google Scholar
68. Kwestię datowania poszczególnych typów omówiła Eligia Gąssowska. Gąssowska E.: Bizancjum a ziemie północno-zachodniosłowiańskie we wczesnym średniowieczu. Studium archeologiczne. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979, s. 111–126.
View in Google Scholar
69. Kóčka-Krenz H.: Esowate kabłączki…, s. 105 i nn.
View in Google Scholar
70. Gąssowska E.: Bizancjum…, s. 143.
View in Google Scholar
71. Poleski J.: Podstawy…, s. 32.
View in Google Scholar
72. Radwański K.: Kraków przedlokacyjny…, s. 79.
View in Google Scholar
73. Ibidem, s. 156 nn.
View in Google Scholar
74. Idem: Sprawozdanie z badań…, s. 212, 213.
View in Google Scholar
75. Nie wziąłem pod uwagę kontrowersyjnego grobu „jeźdźca” z ul. św. Jana 3 (por: Leńczyk G.: Pod brukiem…, s. 44; Jamka R.: Kraków…, s. 53, 54; Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 1, s. 62, 64).
View in Google Scholar
76. Lenkiewicz T.: Wyniki badań ratowniczych prowadzonych przy ul. Solskiego w Krakowie. „Materiały Archeologiczne” 1965, t. 6, s. 127–132; Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 2, s. 166, 167; Myszka M., Myszka R.: Wczesnośredniowieczny grób wojownika odkryty w Krakowie, „Sprawozdania Archeologiczne” 2000, t. 52, s. 357–371; w tym przypadku trudno zgodzić się z argumentacją autorów w zakresie ustaleń chronologicznych i identyfikacji pochówku z obrzędem „niechrześcijańskim”.
View in Google Scholar
77. Trzy wczesnośredniowieczne groby szkieletowe zarejestrowane pod fundamentami kościoła św. Marka.
View in Google Scholar
78. Zaitz E.: Sprawozdanie z badań archeologicznych prowadzonych w Krakowie w 2004 roku przy przebudowie nawierzchni płyty Rynku Głównego po zachodniej stronie Sukiennic. „Materiały Archeologiczne” 2006, t. 36, s. 79–142.
View in Google Scholar
79. Przypuszczalnie pochówek wczesnośredniowieczny z XI w.
View in Google Scholar
80. Badania prowadzone w latach 2007–2008 realizowali: Ewa Tarłowska, Sławomir Dryja, Wojciech Głowa; w 2009 r. – Wojciech Głowa i Sławomir Dryja.
View in Google Scholar
81. Pomimo niejednoznacznej interpretacji tego pochówku. Zob.: Jamka R.: Kraków…, s. 51, 52; Zoll-Adamikowa H.: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska…, cz. 1, s. 62.
View in Google Scholar
82. Kwaśniewska E., Myszka R.: Kraków, ul. św. Anny 12. Collegium Medicum. Wyniki nadzoru archeologicznego budowlanych prac ziemnych prowadzonych w latach 1997–2000. Kraków 2001, s. 2, mps w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie.
View in Google Scholar
83. Kwaśniewska E.: Kraków, budynek przy ul. Jagiellońskiej 4. Opracowanie wyników nadzoru archeologicznego prowadzonego w latach 1980–1983. Kraków 1984, s. 13–15, 34, mps w archiwum Muzeum Archeologicznego w Krakowie.
View in Google Scholar
84. Informator archeologiczny. Badania 1979. Warszawa 1980, s. 22; Dębowski T.: Archeologiczny ślad najstarszych umocnień lokacyjnego Krakowa. „Sprawozdania Archeologiczne” 1997, t. 48, s. 2–4, 6.
View in Google Scholar
85. Kwaśniewska E., Kwarciak J.: Kraków, posesja Plac Szczepański 3. Opracowanie nadzoru archeologicznego przeprowadzonego w 1992 r. Kraków, 1993, s. 17–19, 27, 28, mps w archiwum Muzeum Archeologicznego w Krakowie.
View in Google Scholar
86. Związany z nieistniejący kościołem św. Szczepana; Radwański K.: Sprawozdanie z badań nad przedkolacyjnym Krakowem prowadzonych w 1965 r. „Materiały Archeologiczne” 1967, t. 8, s. 253; idem: Kraków przedlokacyjny…, s. 215.
View in Google Scholar
87. Badania Elżbiety Dubis w latach 2009–2010, której składam niniejszym podziękowania za udzielone informacje.
View in Google Scholar
88. Kaczanowski K., Wróbel J., Zaitz E.: Wczesnośredniowieczny grób z ul. Mikołajskiej w Krakowie. „Materiały Archeologiczne” 2005, t. 35, s. 119–124.
View in Google Scholar
Pobrania
Wersja elektroniczna opublikowana
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Szczegóły zob. w zakładce Prawa autorskie i udostępnianie.
