Świadki ziemne świadkami historii. Znaczenie badań archeologicznych dla poznania dziejów Wielkiej Wagi i przeszłości południowowschodniego rejonu Rynku Głównego w Krakowie

Autor

  • Katarzyna Schejbal-Dereń
  • Marek Dereń

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.02

Abstrakt

BAULKS AS WITNESSES TO HISTORY: ON THE SIGNIFICANCE OF ARCHAEOLOGICAL INVESTIGATION FOR LEARNING ABOUT THE HISTORY OF THE GREAT SCALES AND THE PAST OF THE SOUTH-EASTERN SECTION OF RYNEK GŁÓWNY IN KRAKÓW

Archaeology is commonly associated with a search for treasures. In the case of the research in the area of the Great Scales, such treasures would be metal finds informing us about the function of city scales, including the aspects that are not mentioned in historical sources. The significance of archaeological investigation lies principally in its contribution to expanding our knowledge of unearthed items and the history of an area, which in the case of our research covers a small but important segment of Kraków; the earliest settlements in the area of Rynek Główny (Main Market Square), dated back to the 10th century, were based in the south-eastern part of the plaza. The development of an early medieval smelting settlement was interrupted with the incorporation of the area into the newly founded town. Still, the traditional affiliation of the site with metals was not discontinued. City scales were built here, used to weigh lead, copper and iron. Lead storehouse and lead market were here as well. As it has been evidenced by recent archaeological research, production-related activities connected with melting metals and most probably also obtaining precious metals were pursued in the area until Late Middle Ages. Excavation works in the area of the Great Scales have also provided some idea of how the level and the surface adjoining the local buildings – and the buildings themselves – were changing over a few hundred ages. Our findings were based on knowledge obtained from observations and analyses documented during the investigation of cultural layers, from which historical transformations to the south-eastern sector of the square can be read like from a book.

Bibliografia

1. Schejbal-Dereń K., Dereń M.: Wielka Waga na krakowskim Rynku w świetle badań archeologicznych. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2010, z. 28, cz. 2, s. 7. Red. nauk. E. Firlet. Prace wykopaliskowe w rejonie Wielkiej Wagi w sezonie badawczym 2005–2006, odbywały się w ramach interdyscyplinarnych badań prowadzonych pod kierunkiem dr. Cezarego Buśko po wschodniej stronie Rynku Głównego w Krakowie.
View in Google Scholar

2. Oznaczenia pomieszczeń znajdują się na planie Wielkiej Wagi (ryc. 1). Zaznaczono na nim również profile, których rysunki lub fotografie zamieszczono w niniejszym artykule.
View in Google Scholar

3. W nawiasach podawana jest inna numeracja tej samej jednostki stratygraficznej, podczas badań terenowych oznaczanej odmiennie w poszczególnych pomieszczeniach budynku.
View in Google Scholar

4. Nr inw. W 291/05. (Wszystkie podane w przypisach numery inwentarzowe odnoszą się do inwentarza zabytków pozyskanych podczas badań archeologicznych Wielkiej Wagi w latach 2005–2006). Znaleziony krzyżyk przypomina tzw. zacheuszki, czyli małe krzyżyki umieszczane w miejscach, które biskup namaszczał podczas konsekracji kościoła. Mające zazwyczaj formę krzyża równoramiennego wpisanego w okrąg, najczęściej malowane były na tynku; we wnętrzach nieotynkowanych wykonywano je z drewna lub metalu. Niewykluczone, że krzyżyk pochodzi z romańskiego, raczej już kamiennego, kościoła św. Wojciecha.
View in Google Scholar

5. Radwański K.: Kraków przedlokacyjny. Rozwój przestrzenny. Kraków 1975, s. 150–156.
View in Google Scholar

6. Jamka R.: Wyniki badań wykopaliskowych przy romańskim kościele Św. Wojciecha w 1934 r. „Materiały Archeologiczne” 1964, t. 5, s. 211–221; Myszka M.: Dawne cmentarze Krakowa w świetle badań archeologicznych. Krakowska Teka Konserwatorska. T. 3. Kraków 2003, s. 123–125; Głowa W.: Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe na Rynku Głównym w Krakowie. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2010, z. 28, cz. 1, s. 129–144. Red. nauk. E. Firlet.
View in Google Scholar

7. Lenkiewicz T.: Badania archeologiczne prowadzone na Rynku Głównym w Krakowie w latach 1961–1963. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1964, t. 12, nr 1, s. 166 i nn.; Starski M.: „Sprawozdanie z prac archeologicznych w wykopie A podczas badań wschodniej części Rynku Głównego w Krakowie w 2005 i 2006 r.”.
View in Google Scholar

Warszawa 2007, s. 12, mps w posiadaniu autora.
View in Google Scholar

8. Głowa W.: Wczesnośredniowieczne cmentarzysko…, s. 132.
View in Google Scholar

9. Buśko C., Głowa W.: Osada przedlokacyjna na Rynku krakowskim. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2010, z. 28, cz. 1, s. 145–152. Red. nauk. E. Firlet.
View in Google Scholar

10. Wyrozumski J.: Kraków – miasto na prawie polskim i jego lokacja na prawie magdeburskim. W: idem: Cracovia Mediaevalis. Kraków 2010, s. 159–180; Rajman J.: Kraków. Zespół osadniczy, proces lokacji, mieszczanie do roku 1333. Kraków 2004, s. 173–182.
View in Google Scholar

11. Radwański K.: Kraków przedlokacyjny…, s. 156–169.
View in Google Scholar

12. Wskazują na to m.in. tygielki odlewnicze ze śladami srebra i miedzi znalezione w nawarstwieniach wiązanych ze starszym horyzontem III strefy osadniczej. Radwański K.: Kraków przedlokacyjny…, s. 152, 154.
View in Google Scholar

13. Ze względu na usytuowanie pieca (pod przeznaczonymi do ewentualnej ekspozycji reliktami drewnianej konstrukcji) nie wykonano pełnej eksploracji tego obiektu, poprzestając na cięciu profilowym na granicy konstrukcji.
View in Google Scholar

14. Powodowana koniecznością (po likwidacji wielkiego cmentarza) praktyka chowania zmarłych na terenach przykościelnych dotyczy w tym czasie także innych rejonów miasta. Mieszkańcy osady powstałej w północnej części późniejszego Rynku grzebani byli zapewne przy powstałym w pierwszej połowie XII w. kościele św. Jana, mieszkańcy Okołu – przy wzniesionym pod koniec XI w. kościele św. Andrzeja oraz, być może, przy XII-wiecznym (?) kościele św. Marcina. Nieco później (w drugiej połowie XII w.?) zaczęły funkcjonować cmentarze przy powstałych wówczas kościołach Św. Trójcy i św. Szczepana, a przypuszczalnie pod koniec XII w. – wokół kościołów Wszystkich Świętych i Św. Krzyża. Chowanie zmarłych przy kościołach stało się możliwe dzięki nakazowi soboru rzymskiego z 1056 r. zostawiania wokół kościołów pasa wolnej ziemi o szerokości 60 kroków z przeznaczeniem na cmentarze. Myszka M.: Dawne cmentarze Krakowa…, s. 125 i nn.; Radwański K.: Kraków przedlokacyjny…, s. 208–217.
View in Google Scholar

15. Na zachód od Wielkiej Wagi bruk ten odsłonięto podczas badań Kazimierza Radwańskiego w 1962 r. (bruk 5). Radwański K.: Prace badawcze prowadzone w 1962 r. na terenie Krakowa. „Materiały Archeologiczne” 1964, t. 5, s. 232; Wałowy A.: Późnośredniowieczne garncarstwo krakowskie w świetle źródeł archeologicznych. „Materiały Archeologiczne” 1979, t. 19, s. 30, 31; Zaitz E.: Sprawozdanie z badań sondażowych prowadzonych na Rynku Głównym w Krakowie w 2003 roku. W: VI Konferencja Naukowo-Techniczna Inżynieryjne problemy odnowy staromiejskich zespołów zabytkowych REW-INŻ. 2004. Kraków, 24–26 listopada 2004 r. Materiały konferencyjne. T. 1. Kraków 2004, s. 281. Na północ od budynku bruk zarejestrowano w ramach wykopu A umiejscowionego na południe od Sukiennic i Kramów Bogatych. Badania archeologiczne w latach 2005–2006 prowadził w tym rejonie Michał Starski w ramach zespołu kierowanego przez Cezarego Buśko. Starski M.: „Sprawozdanie z prac…”, s. 12.
View in Google Scholar

16. Wałowy A.: Późnośredniowieczne garncarstwo…, s. 25, 27; Radwański K.: Sprawozdanie z prac badawczych prowadzonych w 1961 r. na terenie Krakowa. „Materiały Archeologiczne” 1963, t. 4, s. 365.
View in Google Scholar

17. Wykopy PD-W I, PD-W II, W V. Wałowy A.: Późnośredniowieczne garncarstwo…, s. 24; Radwański K.: Sprawozdanie z prac badawczych…, s. 365; idem: Kraków przedlokacyjny…, s. 189.
View in Google Scholar

18. Zachodnia część budowli, przecięta przez mur korytarza piwnicznego, została zniszczona podczas jego pogłębiania. Północną część odciął mur piwnicy północnej.
View in Google Scholar

19. Badania w obrębie Wielkiej Wagi prowadzi obecnie (pierwsza połowa 2011 r.) firma Konsus Pracownia Dokumentacyjno-Badawcza Sławomir Dryja.
View in Google Scholar

20. Na opisany dół posłupowy natrafiono w obrębie wykopu wykonanego w Wielkiej Wadze podczas badań Emila Zaitza w 2003 r. Zaitz E.: Sprawozdanie…, s. 263–296. Ryc. 6. Rynek Główny – Wielka Waga. Elementy konstrukcyjne drewnianej wagi zachowane w obrębie pomieszczenia P – rzut; rys. K. Schejbal-Dereń
View in Google Scholar

21. Wałowy A.: Późnośredniowieczne garncarstwo…, s. 20–33.
View in Google Scholar

22. Nr inw. W 265/05.
View in Google Scholar

23. Nr inw. W 426/06, W 206/05.
View in Google Scholar

24. Nr inw. W 446/06, W 447/06.
View in Google Scholar

25. Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w. Katalog wystawy. Red. nauk. E. Firlet. Kraków 2006, s. 282–284, 344–347, 388–392. Katalog wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, Pałac Krzysztofory, 5 czerwca – 12 listopada 2006 r.
View in Google Scholar

26. Co ciekawe, budowla czworokątna, mimo iż wzniesiona później niż drewniana waga, posiada większe od niej odchylenie ścian w stosunku do osi miasta lokacyjnego, a tym samym usytuowana jest zgodnie z rzeczywistymi kierunkami geograficznymi. Dlatego też w oznaczaniu elementów jej konstrukcji zastosowano określenia odpowiadające tym faktycznym kierunkom.
View in Google Scholar

27. Analogiczną warstwę ceglano-kamiennego utwardzenia odsłonięto na podobnej wysokości przy północnym murze Wielkiej Wagi po stronie zachodniej – w obrębie wykopu A („bruk w spągu warstw
View in Google Scholar

60, 70”).
View in Google Scholar

28. W wydzielonym z hali północnym pomieszczeniu urządzono magazyn miedzi, co potwierdzają późniejsze zapisy źródłowe mówiące o pomieszczeniu, „gdzie miedź chowają pod wagą”. Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej cyt. APKr), Akta miasta Krakowa, rkps 1667, s. 265, za: Źródła do dziejów zabudowy związanej z handlem we wschodniej części Rynku Głównego w Krakowie (XIV–XIX w.) ze zbiorów Archiwum Państwowego w Krakowie. Wyd. Kamila Folprecht, Krystyna Jelonek-Litewka. Kraków 2007, nr 24, s. 10. Skład ołowiu przeniesiono w rejon rynku ołownego, który funkcjonował między Wielką Wagą a południową pierzeją Rynku. Tomkowicz S.: Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów. Ich nazwy i zmiany postaci. Biblioteka Krakowska nr 63–64. Kraków 1926, s. 19.
View in Google Scholar

29. W warstwie 219 znaleziono fragment tygla z cylindryczną szyjką, co stanowić może przyczynek do badań nad zastosowaniem tego typu naczyń.
View in Google Scholar

30. Nr inw. W 381/05, W 407/06, W 367/06.
View in Google Scholar

31. Najstarsze księgi i rachunki miasta Krakowa od r. 1300 do 1400. Wyd. F. Piekosiński, J. Szujski. Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 4. Kraków 1878, cz. 2, s. 291, 293, 295, 296, 300, 301.
View in Google Scholar

32. Likwidacja budowli czworokątnej zbiega się w czasie z pracami wykończeniowymi przy budynku Małej Wagi, która jako instytucja funkcjonowała już co najmniej od drugiej połowy XIV w. Nasuwa się w związku z tym pytanie, czy siedzibą jej, do czasu wybudowania Małej Wagi nie była właśnie budowla czworokątna? Jej nieprzebadana, południowo-wschodnia część mogła służyć jako miejsce, gdzie ważono inne niż metale, towary.
View in Google Scholar

33. Wałowy A.: Późnośredniowieczne garncarstwo…, s. 21–33.
View in Google Scholar

34. Najstarsze księgi…, cz. 2, s. 300 i nn.
View in Google Scholar

35. Podsypka 145 jest tożsama z piaskową warstwą 123, na której bruk się nie zachował.
View in Google Scholar

36. Nie jest pewne, jak daleko sięgała pierwotnie warstwa gliny 21a. W profilu wschodnim wykopu z 2003 r. wyraźnie widoczna, w zachodnim już nie występowała. Istnienia tej warstwy nie odnotowano w dokumentacji badań z 2003 r.
View in Google Scholar

37. Nr inw. W 176/05.
View in Google Scholar

38. Nr inw. W 257/05, W 244/05.
View in Google Scholar

39. Nr inw. W 443/06, W 6/05.
View in Google Scholar

40. Nr inw. W 296/05, W 283/05–W 286/05.
View in Google Scholar

41. Więcej na ten temat w artykułach: Schejbal-Dereń K., Dereń M.: Wielka Waga…, s. 23 i nn.; Schejbal-Dereń K., Garbacz- Klempka A.: Działalność krakowskiej Wielkiej Wagi w kontekście badań metaloznawczych. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2010, z. 28, cz. 2, s. 37 i nn. Red. nauk. E. Firlet.
View in Google Scholar

42. Nr inw. W 282/05.
View in Google Scholar

43. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1665, s. 287, za: Źródła…, nr 23, s. 5. Jan Stawinoga z Kazimierza wymieniony jest w spisie malarzy krakowskich jako „przyjęty wpośród mistrzów w 1587 r.”. W tym samym roku, gdy był zatrudniony przy Wielkiej Wadze (1594), cech nakazał mu pod groźbą kary, „iż nie ma chować ani uczyć rzemiosła malarskiego zakonnika od Św. Franciszka, którego na ten czas począł uczyć bez wiadomości Panów Starszych i Cechu wszystkiego”. Gąsiorowski W.: Cechy krakowskie. Ich dzieje, ordynacye, listy swobody, zwyczaje. Kraków 1860, s. 83.
View in Google Scholar

44. Nr inw. W 85/05.
View in Google Scholar

45. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1379, s. 456, za: Źródła…, nr 35, s. 16.
View in Google Scholar

46. Ibidem, rkps 1669, s. 275, 276, za: Źródła…, nr 25, s. 13.
View in Google Scholar

47. Ibidem, rkps 1858, s. 42, za: Źródła…, nr 143, s. 73.
View in Google Scholar

48. Nr inw. W 272/05.
View in Google Scholar

49. Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny w Krakowie. Red. O. Czerner. Wrocław 2008, s. 53.
View in Google Scholar

50. Nr inw. W 418/06.
View in Google Scholar

51. Nr inw. W 361/05, W 362/05, W 366/05, W 360/05.
View in Google Scholar

52. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1379, s.456, za: Źródła…, nr 35, s. 16.
View in Google Scholar

53. Nr inw. W 437/06.
View in Google Scholar

54. Nr inw. W 97/05–W 106/05, W 347/05, W 354/05, W 356/05, W 358/05, W 363/05–W 365/05.
View in Google Scholar

55. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1762, s.187, za: Źródła…, nr 32, s. 15.
View in Google Scholar

56. Ibidem, rkps 1764, s.210, za: Źródła…, nr 34, s. 16.
View in Google Scholar

57. Nr inw. W 46/05, W 247/05, W 250/05, W 251/05, W 256/05, W 246/05, W 254/05, W 252/05.
View in Google Scholar

58. Nr inw. W 281/05, W 436/06, W 435/06.
View in Google Scholar

59. Nr inw. W 279/05.
View in Google Scholar

60. Nr inw. W 191/05, W 306/05. Monety: W 193/05, W 253/05, W 305/05; najwięcej monet z czasu XVII-wiecznego remontu znaleziono w obrębie południowo-wschodniej przybudówki – zob. przyp. 71.
View in Google Scholar

61. Nr inw. W 148/05, W 212/05, W 216/05, W 219/05, W 224/05.
View in Google Scholar

62. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1379, s. 456, za: Źródła…, nr 35, s. 16.
View in Google Scholar

63. Odpowiednikiem stratygraficznym warstwy 8 jest, w narożnym pomieszczeniu R, warstwa 78.
View in Google Scholar

64. Nr inw. W 171/05, W 239/05, W 209/05, W 211/05.
View in Google Scholar

65. Nr inw. W 38/05, W 39/05, W 76/05, W 77/05, W 177/05, W 181/05, W 215/05, W 217/05, W 218/05, W 280/05, W 307/05, W 328/05, W 329/05, W 342/05, W 343/05, W 359/05.
View in Google Scholar

66. Nr inw. W 57/05,
View in Google Scholar

67. Nr inw. W 116/05, W 121/05, W 122/05.
View in Google Scholar

68. Nr inw. W 86/05; Schejbal-Dereń K.: Tłok pieczętny. Nota kat. nr X.69. W: Kraków – europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791. Katalog wystawy. Red. nauk. G. Lichończak-Nurek. Kraków 2007, s. 586. Wystawa jubileuszowa z okazji 750 rocznicy lokacji Krakowa na prawie magdeburskim, przygotowana przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa we współpracy z Archiwum Państwowym w Krakowie i Towarzystwem Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, Pałac Krzysztofory, 5 czerwca – 19 listopada 2007 r.
View in Google Scholar

69. Nr inw. W 78/05, W 79/05, W 80/05, W 81/05, W 82/05, W 89/05, W 90/05, W 91/05, W 92/05, W 110/05, W 120/05, W 131/05, W 197/05.
View in Google Scholar

70. Nr inw. W 232/05.
View in Google Scholar

71. Nr inw. W 315/05. Monety: W 96/05, W 309/05–W 314/05, W 316/05–W 327/05, W 330/05–W 341/05, W 349/05, W 350/05, W 352/05, W 353/05, W 355/05.
View in Google Scholar

72. Rederowa D.: Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego (1796–1809). Część 1. Zagadnienia urbanistyczne. „Rocznik Krakowski” 1957–1959, t. 34, s. 89.
View in Google Scholar

73. Nr inw. W 179/05, W 180/05, W 184/05, W 185/05, W 195/05, W 196/05, W 198/05, W 199/05, W 393/06, W 419/06, W 423/06.
View in Google Scholar

74. Nr inw. W 107/05, W 108/05, W 109/05, W 409/06, W 410/06, W 411/06, W 412/06, W 427/06.
View in Google Scholar

75. Nr inw. W 64/05, W 65/05, W 66/05, W 64/05, W 129/05, W 138/05, W 142/05, W 169/05, W 186/05; Nazwiska zaczerpnięte ze spisu kramów pod Wielką Wagą z 1760 r. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1958, s. 18, za: Źródła…, nr 145, s. 76 i nn.
View in Google Scholar

76. Nr inw. W 2/05, W 47/05, W 48/05, W 52/05-W 56/05, W 71/05–W 75/05, W 168/05, W 172/05, W 173/05, W 190/05, W 214/05, W 221/05, W 223/05, W 298/05. 77. Nr inw. W 438/06; Nazwisko szlifierza pochodzi ze spisu kramów pod Wielką Wagą z 1760 r. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1958, s. 18, za: Źródła…, nr 145, s. 77.
View in Google Scholar

78. Nr inw. W 26/05, W 27/05, W 29/05, W 43/05, W 44/05, W 87/05, W 112/05, W 123/05.
View in Google Scholar

79. Nr inw. W 25/05.
View in Google Scholar

80. Nr inw. W 1/05, W 3/05, W 4/05, W 9/05, W 11/05, W 15/05, W 19/05, W 20/05, W 21/05, W 22/05, W 32/05, W228/05.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

03.11.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Świadki ziemne świadkami historii. Znaczenie badań archeologicznych dla poznania dziejów Wielkiej Wagi i przeszłości południowowschodniego rejonu Rynku Głównego w Krakowie. (2026). Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 29, 61-94. https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.02