Dzieje plantacyjnego obelisku ku czci Floriana Straszewskiego

Autor

  • Elżbieta Lang

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.07

Abstrakt

THE HISTORY OF THE MONUMENT TO FLORIAN STRASZEWSKI IN THE PLANTY

Kraków is often referred to as a city of monuments. Yet hardly anyone remembers which of its monuments actually began the “monumentomania” in Kraków. At the end of the 19th and the beginning of the 20th centuries, the monumentbuilding phenomenon spanned the whole Western Europe, although its scale in Poland was incomparably smaller due to the country’s political situation as an enslaved territory on which the idea to erect monuments to the distinguished heroes and the creators of Polish culture was restricted radically through censorship imposed by the partitioning powers. The situation did not change until the third quarter of the 19th century, when numerous monuments were funded in the major Polish cities, formally patterned after the European style in monument sculpture. The original secular monument in Kraków was the obelisk commemorating Florian Straszewski which has been described in the article. In fact by the mid-19th century the city could have boasted a few free-standing monumental figures, most of which had originated in the modern era, but these were religious works located usually at Kraków’s churches and in their surrounding gardens. The creations devoted to people of merit for the country and its culture amounted to monument-like tombs and monuments built inside churches, or decorative busts in representative public buildings and the local well-off’s drawing rooms.

Bibliografia

1. Wysokość obelisku: 7,30 m, wysokość podium: 1,37 m.
View in Google Scholar

2. Myśliński M.: Pomnik i portret Floriana Straszewskiego na krakowskich Plantach. „Rocznik Krakowski” 2008, t. 74, s. 205–208.
View in Google Scholar

3. Radwański J.: Założenie krakowskich plantacji przez Feliksa Radwańskiego, a kończenie ich kosztem Floriana Straszewskiego. Kraków 1872; Klein F.: Planty krakowskie. Kraków 1911; Borowiejska-Birkenmajerowa M., Deme l J.: Działalność urbanistyczna i architektoniczna senatu Wolnego Miasta Krakowa w latach 1815–1846. W: Studia i materiały do historii i architektury i urbanistyki. T. 4. Warszawa 1963, s. 81–87; Dobrzycki J.: O krakowskich Plantach. W: Zieleń Krakowa. Red. J. Dobrzycki. Kraków 1955, s. 9–22; Stępniqewska B.: Ogrody Krakowa. Kraków 1977; Planty. W: Parki i ogrody Krakowa w obrębie Plant z Plantami i Wawelem. Red. J. Bogdanowski. Kraków 1997, s. 470–490.
View in Google Scholar

4. Encyklopedia Krakowa. Red. A.H. Stachowski. Warszawa–Kraków 2000, s. 757.
View in Google Scholar

5. Florian Straszewski (1767–1847) – działacz społeczny, senator i poseł do Zgromadzenia Reprezentantów Wolnego Miasta Krakowa, członek Komisji Włościańskiej i krakowskiego Komitetu do spraw Upiększania Miasta. Współinicjator usypania kopca Kościuszki w Krakowie w 1820 r. oraz dzierżawca krakowskiej loterii liczbowej. Członek Komitetu Ekonomicznego powołanego w 1822 r. w celu finansowego zarządzania tworzenia Plant. W 1830 r. stworzył z własnych środków fundację na utrzymanie Plant. W 1833 r. nagrodzony złotym medalem za zasługi dla miasta Krakowa. Polski słownik biograficzny (dalej cyt. PSB): Florian Straszewski. Hasło oprac. E. Orman, B. Stępniewska-Janowska. T. 44/2, z. 181. Warszawa–Kraków 2006, s. 241–243.
View in Google Scholar

6. Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej cyt. APKr), sygn. IT 1316 [Malecki B.: Ogrody miejskie i pomniki, referat o historii Plant do 1901 r.]. Radny Modziszewski na posiedzeniu Reprezentantów Zgromadzenia 4 stycznia 1838 r. złożył wniosek o wystawienie pomnika Straszewskiemu z dobrowolnych składek i z pomocą skarbu państwa w wysokości 6000 zł; APKr, sygn. Kr. 8674 [Zarys historii fundacji pomnika Straszewskiego z 27 marca 1862 r.].
View in Google Scholar

7. APKr, sygn. Kr. 8674 [Notatka urzędowa z 27 marca 1862 r.].
View in Google Scholar

8. Na posiedzeniu 26 stycznia 1838 r. uchwalono wybicie pamiątkowych srebrnych i brązowych medali, a 30 stycznia 1838 r. złotego medalu, który miał zostać ofiarowany Straszewskiemu. APKr, sygn. Kr. 8674 [Projekt do uchwały o wybiciu medalu złotego dla Floriana Straszewskiego, przyjęty przez Zgromadzenie Reprezentantów Wolnego Miasta Krakowa i jego Okręgu na posiedzeniu 30 stycznia 1838 r.].
View in Google Scholar

9. APKr, sygn. Kr. 8674 [Rachunek za wybite medale od medaliera Josepha Daniela Böhma z 7 grudnia 1839 r.]; „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1872”, R. 41, s. 36, 37.
View in Google Scholar

10. Medal o średnicy 56,6 mm, z sygnaturą autora: I.D.BOEHM.F, umieszczoną na awersie, na ramieniu Floriana Straszewskiego.
View in Google Scholar

11. APKr, sygn. Kr. 8674 [Projekt do uchwały o wybiciu medalu złotego].
View in Google Scholar

12. Ibidem [List do ck Wydziału Spraw Wewnętrznych i Policji od Komitetu Ekonomicznego z 11 grudnia 1847 r.].
View in Google Scholar

13. Ibidem [List do Komitetu Ekonomicznego od ck Wydziału Spraw Wewnętrznych i Policji z 8 stycznia 1849 r.].
View in Google Scholar

14. Ibidem [Dokument z 27 marca 1862 r.].
View in Google Scholar

15. Ibidem [Dokument z 27 marca 1862 r.].
View in Google Scholar

16. Ibidem [Zarys historii fundacji pomnika Straszewskiego]; [Przypomnienie urzędowe z 13 maja 1862 r.]. Na posiedzeniu Rady wydziału Miejskiego powołano komitet, w skład którego weszli m.in.: Wincenty Darowski (1787?–1862), Fortunat Gralewski (1829–1893), Walery Wielogłowski (1805–1865) – przewodniczący, książę Stanisław Jabłonowski, Teofil Żebrawski i członkowie Wydziału Miejskiego.
View in Google Scholar

17. Ibidem [„Do Kasy miejskiej” z 16 kwietnia 1872 r.]; [Wniosek naglący z 21 grudnia 1871 r.].
View in Google Scholar

18. Ibidem [Historia fundacji pomnika, niedatowany]; [Protokół posiedzenia komitetu pomnikowego z 26 lutego 1872 r.].
View in Google Scholar

19. Ibidem [plakat z tekstem odezwy komitetu pomnikowego z 19 marca 1872 r.]
View in Google Scholar

20. Równocześnie Rada Miasta zadeklarowała, przyczynić się funduszem miejskim do wykonania pomnika. Ibidem [Wniosek naglący – uchwała Rady m. z 21 grudnia 1871 r.]
View in Google Scholar

21. Ibidem.
View in Google Scholar

22. Ibidem [List do Prezydenta m. od prezesa komitetu dr. Wincentego Kopffa z 22 marca 1872 r.].
View in Google Scholar

23. Ibidem [Plakat z tekstem odezwy komitetu pomnikowego z 19 marca 1872 r.].
View in Google Scholar

24. „Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok 1872”, R. 41, s. 36, 37.
View in Google Scholar

25. Radwański J.: Założenie krakowskich plantacji…
View in Google Scholar

26. W.K.: W sprawie plantacji. „Czas” 1872, nr 288, z 15 grudnia.
View in Google Scholar

27. Ibidem.
View in Google Scholar

28. APKr, sygn. Kr. 8674 [Sprawozdanie z działalności komitetu dla Prezydenta m, sporządzone przez dr. Kopffa z 25 listopada 1872 r.]; [Protokół posiedzenia komitetu pomnikowego z 26 lutego 1872 r.].
View in Google Scholar

29. Ibidem [Żebrawski T.: Projekt do ogłoszenia konkursu na pomysł pomnika dla śp. Floryana Straszewskiego, z (?) marca 1872 r.].
View in Google Scholar

30. Ibidem [Poprawki naniesione na liście do członków komitetu pomnikowego od dr. Kopffa z 14 marca 1872 r.].
View in Google Scholar

31. Kawiarnia Wojciecha Janikowskiego (obecnie „Zakopianka”) znajdująca się u wylotu ulicy św. Marka. Najstarsza plantacyjna kawiarnia wzniesiona w 1836 r. według projektu Feliksa Radwańskiego jr.
View in Google Scholar

32. APKr, sygn. Kr. 8674 [List do wiceprezydenta Feliksa Szlachtowskiego od Jana Rudzkiego z 11czerwca 1872 r.].
View in Google Scholar

33. Ibidem [Protokół posiedzenia komitetu pomnikowego z 12 marca 1872 r.].
View in Google Scholar

34. Ibidem [Ogłoszenie konkursu na pomysł pomnika dla śp. F. Straszewskiego z 26 marca 1872 r.].
View in Google Scholar

35. Ibidem [Opis do projektu „Zasłudze obywatelskiej”, nadesłany
View in Google Scholar

30 maja 1872 r.].
View in Google Scholar

36. Ibidem [Protokół posiedzenia komitetu pomnikowego z 1 czerwca 1872 r.].
View in Google Scholar

37. Ibidem [Opis do projektu…].
View in Google Scholar

38. Wspomniany „kopczyk” to pozostałość po niewielkim kopca usypanym w okresie Wolnego Miasta Krakowa. Na jego szczycie stał pierwotnie wysoki, drewniany słup w biało-niebieskich kolorach miasta zwieńczony jego herbem. Był on symbolem wyzwolonego, niezależnego Krakowa. W 1846 r., po ponownym włączeniu Krakowa do zaboru, zgodnie z zarządzeniem władz austriackich słup został usunięty, a kopiec częściowo splantowany. Klein F.: Planty…, s. 19, 20.
View in Google Scholar

39. Stopa krakowska to ok. 29,8 cm.
View in Google Scholar

40. APKr, sygn. Kr. 8674 [Opis do projektu…].
View in Google Scholar

41. Ibidem [Protokół posiedzenia komitetu pomnikowego z 1 czerwca 1872 r.].
View in Google Scholar

42. Ibidem.
View in Google Scholar

43. Ibidem [Protokół posiedzenia komitetu pomnikowego z 19 listopada 1872 r.].
View in Google Scholar

44. Na posiedzeniu tym także inny członek komitetu, Henryk Stattler, przedstawił swój rysunkowy projekt, zaznaczając jednak, że nie jest to propozycja konkursowa, lecz jedynie sugestia formalna. Rysunek najprawdopodobniej niezachowany.
View in Google Scholar

45. APKr, sygn. Kr. 8674 [Komentarze do rysunków konkursowych z 27 czerwca 1872 r. oraz 10 i 6 lipca 1872 r.].
View in Google Scholar

46. Ibidem.
View in Google Scholar

47. Ibidem.
View in Google Scholar

48. Ibidem.
View in Google Scholar

49. Kronika. „Czas” 1872, nr 113, z 5 czerwca 1872, s. 4.
View in Google Scholar

50. APKr, sygn. Kr. 8674 [Wzór listu do Kremera i Rzewuskiego od dr. Kopffa, z 17 lipca 1872 r.]; Kronika. „Czas” 1872, nr 125, z 17 czerwca 1872, s. 4
View in Google Scholar

51. Odrzywolski zażądał listownie wyjaśnienia, dlaczego jego projekt, a także inne przesłane z Berlina przed 1 czerwca nie zostały rozpatrzone w ramach krakowskiego konkursu pomnikowego. APKr, sygn. Kr. 8674 [List do Prezydenta m. od Sławomira Odrzywolskiego z 29 października 1872 r.].
View in Google Scholar

52. Ibidem [List do Komitetu pomnikowego od Edwarda Stehlika z 14 czerwca 1872 r.].
View in Google Scholar

53. Ibidem.
View in Google Scholar

54. Ibidem [Protokół posiedzenia komitetu pomnikowego z 6 sierpnia 1872 r.].
View in Google Scholar

55. Ibidem.
View in Google Scholar

56. Ibidem [Zachowana oryginalna koperta z dewizą „Zasłudze obywatelskiej”, pieczęcią oraz kartka z nazwiskiem projektanta]. Edward Stehlik (1825–1888) – rzeźbiarz, kamieniarz. Uczeń Karola Ceptowskiego (1801–1847) w krakowskiej Szkole Technicznej. W 1845 r. zdobył uprawnienia majstra cechu kamieniarskiego. W 1847 r. odbył podróż do Wiednia, Monachium, Lipska, Augsburga oraz Norymbergi. W 1849 r. osiadł w Krakowie, gdzie wraz z bratem Zygmuntem prowadził własny uznany zakład kamieniarski. Tu współpracował przy licznych pracach konserwatorskich, m.in. w kościołach św. Katarzyny i Św. Trójcy, Pałacu Biskupim i Sukiennicach. Brał udział w rekonstrukcji figur apostołów sprzed kościoła św. św. Piotra i Pawła oraz budowie Collegium Novum. Autor neogotyckich ołtarzy w kościele Franciszkanów, obramienia tablicy upamiętniającej wiktorię wiedeńską na zachodniej ścianie kościoła Mariackiego oraz licznych nagrobków na cmentarzu Rakowickim. Współpracował ze znaczącymi krakowskimi architektami i rzeźbiarzami, m.in. z Antonim Kurzawą i Michałem Korpalem. PSB: Edward Stehlik. Hasło oprac. R. Róg. T. XLIII/2, z. 177. Warszawa–Kraków 2005, s. 279–282.
View in Google Scholar

57. W tym celu zostali wydelegowani członkowie komitetu: Friedlein, Łuszczkiewicz i Rzewuski; APKr, sygn. Kr. 8674 [Protokół posiedzenia komitetu pomnikowego z 6 sierpnia 1872 r.].
View in Google Scholar

58. Ibidem [Protokół posiedzenia komitetu pomnikowego z 13 września 1872 r.].
View in Google Scholar

59. Ibidem.
View in Google Scholar

60. Ibidem [Notatka urzędowa z 3 września 1872 r.].
View in Google Scholar

61. Ibidem [Sprawozdanie delegowanych A. Mösera, A. Łuszczkiewicza i H. Stattlera co do kosztorysu sporządzonego przez E. Stehlika z 30 września 1872 r.].
View in Google Scholar

62. Ibidem [Wzór listu do delegowanych w sprawie pomnikowego kosztorysu, pisany przez dr. Wincentego Kopffa z 14 września 1872 r.].
View in Google Scholar

63. Ibidem [Deklaracja Edwarda Stehlika z 25 listopada 1872 r.].
View in Google Scholar

64. Ibidem. Zgodnie z początkowymi założeniami postument miał składać się z płyt powiązanych klamrami żelaznymi, a jego środek miał być wykonany z cegły na cemencie. [List Edwarda Stehlika do komitetu pomnikowego z 4 maja 1874 r.].
View in Google Scholar

65. Ibidem.
View in Google Scholar

66. Ibidem [Kontrakt].
View in Google Scholar

67. Ibidem [Protokół posiedzenia komitetu pomnikowego z 15 grudnia 1873 r.].
View in Google Scholar

68. Ibidem [Protokół posiedzenia komitetu pomnikowego z 1 lipca 1873 r.].
View in Google Scholar

69. Ibidem [Protokół posiedzenia komitetu pomnikowego z 15 grudnia 1873 r.].
View in Google Scholar

70. Ibidem [List do Rady m. od Stehlika z prośbą wypłacenia pierwszej raty z 27 października 1873 r.].
View in Google Scholar

71. Ibidem [Sprawozdanie Urzędu Budownictwa z 8 czerwca 1874 r.]. T.: Pomnik Floriana Straszewskiego na Plantacyach w Krakowie. „Kłosy” 1875, nr 536, s. 233; Encyklopedia Krakowa…, s. 929; Król A.: Rzeźba polska XIX wieku z kolekcji Muzeum Narodowego w Krakowie. Kraków–Szczecin 2004, s. 50; Myśliński M.: Pomnik i portret Floriana Straszewskiego na krakowskich Plantach. „Rocznik Krakowski” 2008, t. 78, s. 205–208. W archiwalnych magistrackich dokumentach dotyczących fundacji pomnika pojawiają się informacje dotyczące medalionu z popiersiem Straszewskiego. Na podstawie nich można przypuszczać, że model medalionu wykonał Edward Stehlik. Informację tę możemy znaleźć w Encyklopedii Krakowa. Jednak na zrealizowanej rzeźbie znajduje się sygnatura: Modelował Piotr Kozakiewicz. A. Ziębowski Odlewał 1874. Na tej podstawie Michał Myśliński uznał krakowskiego rzeźbiarza Piotra Kozakiewicza (1837–1893) za autora medalionu. Wskazał on równocześnie analogiczne dzieło autorstwa tego artysty – medalion gipsowy ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, wykonany w 1874 r. (nr inw. MNK II-rz-107, sygn. Piotr Kozakiewicz 1874). Został on dodatkowo opatrzony inskrypcją otokową Floryan Straszewski Założyciel Plantacyj. W Krakowie 1831. Gipsowy medalion został uznany także przez Annę Król za model medalionu z obelisku Straszewskiego. Medalion zdobiący pomnik, jak również wspomniana płaskorzeźba z Muzeum Narodowego, powstał najprawdopodobniej na podstawie wizerunku Straszewskiego z medali pamiątkowych, odlanych w 1831 r. w Wiedniu, według projektu Josepha Daniela Böhema. Możemy przypuszczać, że projektant pomnika zlecił wykonanie modelu medalionu portretowego Kozakiewiczowi, jednak nie ma obecnie żadnych archiwaliów potwierdzających tą tezę. Zgodnie z sygnaturą na medalionie oraz informacji zamieszczonej na łamach „Kłosów”, został on odlany w pracowni Aleksandra Ziębowskiego w Krakowie.
View in Google Scholar

72. Informacja, że ks. S. Jabłonowski ponownie potwierdził swoje finansowe zobowiązanie na grudniowym posiedzeniu komitetu w 1873 r. APKr, sygn. Kr. 8674 [Protokół posiedzenia komitetu pomnikowego z 28 maja 1873 r.]; [Protokół posiedzenia komitetu pomnikowego z 15 grudnia 1873 r.].
View in Google Scholar

73. Ibidem [List do komitetu pomnikowego od ks. S. Jabłonowskiego z 9 czerwca 1862 r.].
View in Google Scholar

74. Ibidem [Protokół posiedzenia komitetu pomnikowego z 5 maja 1874 r.].
View in Google Scholar

75. Ibidem.
View in Google Scholar

76. Ibidem.
View in Google Scholar

77. Ibidem.
View in Google Scholar

78. Ibidem [Wzór listu z podziękowaniem komitetu za dar-pomnik z 14 września 1874 r.]; [Przypomnienie prezydialne względem potwierdzenia odbioru medalu srebrnego wybitego na cześć Floriana Straszewskiego z 14 marca 1874 r.].
View in Google Scholar

79. Ibidem [Protokół obrad komitetu pomnikowego z 13 kwietnia 1875 r.]; [Informacje o sporządzeniu pergaminu przeznaczonego do kamienia węgielnego pod obelisk F. Straszewskiego z 24 września 1874 r.]. Tekst miał zostać sporządzony przez: Friedleina, W. Rzewuskiego, F. Szlachtowskiego, S. Jabłonowskiego, J. Kremera i E. Stehlika; [Tekst pergaminu włożonego w kamień węgielny pod obelisk F. Straszewskiego z 11 września 1873 r.].
View in Google Scholar

80. Cegła pochodząca z Parowej Fabryki Dachówek i Cegieł Grünberg i Spółka Maurycego Barucha w Podgórzu.
View in Google Scholar

81. APKr, sygn. Kr. 8674 [Sprawozdanie wydelegowanej Komisji z przebiegu robót około pomnika z 30 października 1874 r.].
View in Google Scholar

82. Ibidem [Protokół wydelegowanej komisji do nadzorowania prac przy wznoszeniu pomnika z 18 lutego 1875 r.].
View in Google Scholar

83. Ibidem [Protokół obrad komitetu pomnikowego z 13 kwietnia 1875 r.].
View in Google Scholar

84. Ibidem.
View in Google Scholar

85. Encyklopedia Krakowa…, s.787, 788; T.: Pomnik Floriana Straszewskiego…
View in Google Scholar

86. APKr, sygn. Kr. 8674 [List do członków komitetu od dr. W. Kopffa z 24 lipca 1875 r.].
View in Google Scholar

87. Ibidem [Sprawozdanie Wydziału Rachunkowego z 12 sierpnia 1875 r.].
View in Google Scholar

88. Ibidem; [Oferta prac kamieniarskich zakładu braci Trembeckich na papierze firmowym z adnotacją o przyjęciu 19 lipca 1875 r. robót wykonanych 26 czerwca 1875 r.].
View in Google Scholar

89. Ibidem [List do Magistratu od Wydziału Obrachunkowego z 13 listopada 1875 r.].
View in Google Scholar

90. Ibidem [Listy do Magistratu od J.K. Łabęckiego z 12 i 16 lipca 1875 r.]; zachowany wycinek z wzornika z przykładami kandelabrów.
View in Google Scholar

91. Ibidem [Listy do Magistratu od J.K. Łabęckiego…].
View in Google Scholar

92. Ibidem [List z przedłożonymi kwotami należności za wykonane usługi „brązowniczej” z 1 października 1875 r.].
View in Google Scholar

93. „Kronika Krakowska” 1875, z 4 sierpnia.
View in Google Scholar

94. Kronika miejscowa i zagraniczna. „Czas” 1875, nr 177, z 6 sierpnia, s. 2.
View in Google Scholar

95. Z Krakowa. „Czas” 1875, nr 179, z 8 sierpnia, s. 1, 2.
View in Google Scholar

96. Gerwazy: List z Krakowa. „Kłosy” 1875, nr 531, s. 155.
View in Google Scholar

97. Z Krakowa. „Czas” 1875, nr 179, s. 1, 2.
View in Google Scholar

98. Informacje o szczelinach powstałych w wyniku działania wody w platformie pomnika. APKr, sygn. Kr. 8674 [„Z urzędu” z 3 maja 1886 r.].
View in Google Scholar

99. Encyklopedia…
View in Google Scholar

100. Akta konserwatorskie mgr B. Obtułowicz-Kuś, 1987–1989, w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Zabytków w Krakowie.
View in Google Scholar

101. Mitkowska A., Siewniak M.: Tezaurus sztuki ogrodowej. Warszawa 1988, s.153.
View in Google Scholar

102. Ze świątyń tych pochodzą obeliski znajdujące się obecnie na Piazza del Popolo i Montecitorio w Rzymie.
View in Google Scholar

103. Rejniak A.: Historia obelisku. „Wiedza i życie” [online] 1998, nr 1 [dostęp: 27 grudnia 2010 r.]. Dostępny w internecie: http://archiwum.wiz.pl.
View in Google Scholar

104. Ibidem.
View in Google Scholar

105. Miziołek J.: Obeliski Rzymu i Krakowa w drugiej połowie XVI wieku. „Barok” 1994, nr 1–2, s. 159.
View in Google Scholar

106. Ibidem.
View in Google Scholar

107. Rejniak A.: Historia…; Miziołek J.: Obeliski…, s. 159.
View in Google Scholar

108. Ripa C.: Ikonologia. Warszawa 2002, s. 18.
View in Google Scholar

109. Rejniak A.: Historia…
View in Google Scholar

110. W ogrodach Wentworth Castel (pomiędzy Manchester i Sheffild) w XVIII w. wzniesiono dwa pomniki obeliskowe: królowej Anny dedykowany jej opiekunowi Thomasowi Wentworth (1734) i Sun Monument poświęcony Lady Mary Wortley Montagna (1738). Dostępny w internecie: http://www.wentworthcastle.org. [dostęp: 6 grudnia 2010 r.].
View in Google Scholar

111. Pomnik według projektu Davida Hamiltona wzniósł Andrew Brocket za zebraną drogą publicznych składek, kwotę 2000 £. W 1810 r. w wyniku uderzenia piorunu obelisk został złamany (spadł jego szczyt o wysokości 6 m). Monument of Viscount Horatio Nelson, Glasgow [online] [dostęp: 4 maja 2010 r.]. Dostępny w internecie: http://www.scotland-guide.co.uk.
View in Google Scholar

112. W 1833 r. Kongres USA zatwierdził projekt pomnika George’a Washingtona autorstwa Roberta Millsa, jednak dopiero 10 lat później przystąpiono do jego realizacji. Z powodów finansowych oficjalne odsłonięcie nastąpiło w 1888 r., podczas którego baza pomniku otoczona została 15 flagami symbolizującymi amerykańskie stany. Washington Monument [online] [dostęp: 4 grudnia 2010 r.]. Dostępny w internecie: http://en.wikipedia.org/wiki/Washington_Monument.
View in Google Scholar

113. Pomnik pierwotnie wznosił się na bolesławieckim rynku (zachowany kamień węgielny położony 17 lipca 1819 r.). Z powodów politycznych, po 1892 r. jako symbol przyjaźni niemiecko-rosyjskiej został usunięty i przeniesiony na miejskie plantacje. Zastosowany motyw obelisku mógł być zainspirowany niezrealizowanym projektem pomnika-mauzoleum Fryderyka II, autorstwa Fridricha Gilly’ego, nauczyciela Schinkla. Miał on być zbudowany z doryckiej świątyni, otoczonej zespołem obelisków i lwów-sfinksów. Dzieło to należy do grupy żeliwnych pomników poświęconych bohaterom i wielkim bitwom wojen napoleońskich, pochodzących z fundacji pruskiego władcy, o czym wspomnę jeszcze w dalszej części pracy. Pomnik Kutuzowa [online] [dostęp: 19 listopada 2010 r.]. Dostępny w internecie: http://napoleon.gery.pl/ksiazki/oppidum1.php.
View in Google Scholar

114. Obelisk o wysokości 29 m, zaprojektowany przez Leo von Klenze, początkowo został wybudowany na Odeonsplatz, skąd został przeniesiony na obecne miejsce, przez następcę tronu Ludwiga. Stanowił on pamiątkę ponad 20 tysięcy bawarskich żołnierzy poległych podczas kampanii napoleońskiej na Rosję. Obelisk on Karolienplatz [online] [dostęp: 4 grudnia 2010 r.]. Dostępny w internecie: http://www.mytravelguide.com.
View in Google Scholar

115. Projekt pomnika stworzyła grupa amerykańskich architektów, złożona z Daniela Webstera, Gilberta Stuarta i Loammi Baldwina. Prace budowlane prowadził, w latach 1826–1843, Solomon Willard. Obelisk upamiętniający walkę o niepodległość, został ufundowany dzięki publicznym składkom, wspieranym w dużej mierze przez amerykańskie organizacje kobiece (m.in. „Ladies Magazine” redagowany przez Sarahe Hale). Bunker Hill Monument [online] [dostęp: 4 grudnia 2010 r.]. Dostępny w internecie: http://www.celebrateboston.com.
View in Google Scholar

116. Piramida i obelisk rozpowszechniły się w nowożytnej sztuce sepulkralnej od czasu wzniesienia nagrobka Chigich w kaplicy przy kościele S. Maria del Popolo w Rzymie, zaprojektowanego ok. 1515 r. przez Rafaela. Niezrealizowany projekt Tylmana z Gameren] [online] [dostęp: 19 czerwca 2006 r.]. Dostępny w internecie: http://www.egiptologia.pl.
View in Google Scholar

117. Mos s akowski S.: Mauzoleum Morsztynów w Warszawie a egiptologia XVII wieku. W: Sztuka jako świadectwo czasu. Studia z pogranicza historii sztuki i historii idei. Warszawa 1981, s. 189–201.
View in Google Scholar

118. Miziołek J.: Obeliski…, s. 160.
View in Google Scholar

119. Gawarecki H.: O pomnikach lubelskich. W: idem: O dawnym Lublinie. Szkice z przeszłości miasta. Lublin 1974.
View in Google Scholar

120. W realizacji tej obelisk nawiązywał do średniowiecznej symboliki światłości, mądrości Bożej. Obelisk mógł też odnosić się w tym przypadku do wieży jako symbolu Matki Boskiej, natomiast słoń stawał się obrazem czystości Marii i mądrości Boga. Obelisk z Grodziska [online] [dostęp: 19 września 2006 r.]. Dostępny w internecie: http://www.egiptologia.pl.
View in Google Scholar

121. Rejniak A.: Historia…
View in Google Scholar

122. Pokora J.: Wazowskie enigmata: wieńce Zygmunta i obeliski Władysława oraz kłódka Jana Kazimierza. „Biuletyn Historii Sztuki” 2003, nr 1, s. 5–40.
View in Google Scholar

123. Warszawski pomnik, nazywany często w literaturze Obeliskiem Grochowskim, został ufundowany dzięki staraniom Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie. Miał on upamiętniać największe osiągnięcie techniczne, jakim była budowa traktu brzeskiego (pierwsza w Królestwie droga bita), prowadzona w latach 1819–1823. Czternastometrowy żeliwny obelisk, ozdobiony płaskorzeźbionymi płytami, o wymiarach 100 x 100 cm i okolicznościowymi medalami, autorstwa F.W. Hoecknera, upamiętniającymi budowę drogi, zaprojektował Paweł Maliński. Obelisk, odlany w Zakładach Rządowych w Samsonowie koło Kielc, został odsłonięty 21 maja 1825 r. Był pierwszym w Polsce tego typu monumentalnym pomnikiem poświęconym robotnikom i uświetniającym bardzo ważne dla gospodarki dzieło inżynierskie. Lesiak K., Mróz J.: Obelisk Drogi Brzeskiej. „Cenne, Bezcenne, Utracone” 1999, nr 3, s. 15.
View in Google Scholar

124. Odsłonięcie pomnika nastąpiło 10 listopada 1825 r.
View in Google Scholar

125. Pomnik Unii Lubelskiej usytuowany na placu Litewskim w Lublinie, powstał w miejscu pomnika wzniesionego w okresie panowania Zygmunta Augusta, na pamiątkę unii zawartej w 1569 r. Znany jest jedynie jego opis z kroniki kapucynów lubelskich. Był to obelisk mający 12 stóp wysokości, z kamienia i cegły, z niszami w głównej elewacji mieszczącymi figury kamienne wyobrażające Jagiełłę i Jadwigę. Pomnik ten na początku XIX w. został zniszczony podczas rozbiórki sąsiadującego z nim klasztoru bonifratrów, na polecenie ówczesnego prezesa Komisji Województwa Lubelskiego, Józefa Domańskiego. W 1823 r. z inicjatywy Stanisława Staszica został powołany komitet, który powziął uchwałę o wzniesieniu nowego pomnika w formie żeliwnego obelisku. Zwrócono się wówczas do Towarzystwa Przyjaciół Nauk o zaprojektowanie dekoracji rzeźbiarskiej. Zadanie to powierzono członkowi Towarzystwa, Antoniemu Brodowskiemu, który wykonał rysunki trzech płaskorzeźb przedstawiających: ślub Jagiełły z Jadwigą, unie polsko-litewską w Horodle (1413) i Lublinie (1569). Ostatecznie obelisk ozdobiła płaskorzeźba wykonana przez Pawła Malińskiego, wyobrażająca alegorie Polski i Litwy. Koszty realizacji pomnika pokrył fundusz skarbowy, znajdujący się w dyspozycji namiestnika Królestwa Polskiego, generała Józefa Zajączka. Uroczyste odsłonięcie pomnika nastąpiło 26 sierpnia 1826 r. Gawarecki H.: O pomnikach lubelskich…
View in Google Scholar

126. Pomnik Tadeusza Kościuszki został wzniesiony ze składek publicznych w 1818 r. w ogrodzie miejskim w Janowie Lubelskim. Stanął on w miejscu, gdzie według tradycji stał namiot obozowy Naczelnika, podczas odwrotu spod Dubienki. Miał formę potężnego obelisku z piaskowca na czterostopniowej podstawie. Obelisk Kościuszki, „Tygodnik Ilustrowany” 1880, nr 211, s. 250; rycina A. Chormańskiego Pomnik Tadeusza Kościuszki w Janowie Lubelskim w: „Józefa Ungra Kalendarz Warszawski (…) na rok zwyczajny 1881”.
View in Google Scholar

127. Inicjatywa wniesienia pomnika narodziła się w 1884 r. podczas obchodów trzechsetnej rocznicy jego śmierci. Pomnik w formie kamiennego obelisku wykonał Stanisław Krzyżanowski, a popiersie z podobizną poety Wiktor Brodzki w Rzymie. Pomnik wzniesiony z publicznych składek na placu katedralnym został odsłonięty uroczyście 11 czerwca 1889 r. Odsłonięcie pomnik Jana Kochanowskiego w Poznaniu. „Tygodnik Ilustrowany” 1889, nr 340, s. 15.
View in Google Scholar

128. Pomnik prof. zoologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Maksymiliana Nowickiego (1826–1890), założyciela pierwszego w Polsce Towarzystwa Rybackiego (1879), został ufundowany przez „miłośników rybactwa” w 1898 r. Wzniesiony na obecnym placu Emila Serkowskiego na podgórskich plantacjach. W 1979 r. obelisk został wzbogacony o medalion portretowy. Podgórze. Przewodnik po Podgórzu, prawobrzeżnej części Krakowa. Kraków 2005, s. 46.
View in Google Scholar

129. Łabuda A.: „Działalność warsztatu kamieniarskiego Edwarda Stehlika na tle obrzędowości pogrzebowej w XIX-wiecznym Krakowie”. Praca magisterska pod kierunkiem prof. S. Sobolowskiego, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Krakowie, Instytut Wychowania Plastycznego. Kraków 1996.
View in Google Scholar

130. Borowiejska-Birkenmajerowa M., Demel J.: Działalność urbanistyczna…, s. 88, 89.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

03.11.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Dzieje plantacyjnego obelisku ku czci Floriana Straszewskiego. (2026). Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 29, 197-216. https://doi.org/10.32030/KRZY.2011.07