Dekoracja sztukatorska Baltazara Fontany w tzw. kaplicy pałacu Pod Krzysztofory i jej przesłanie ideowe

Autor

  • Maria Zientara

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2012.11

Abstrakt

BALDASSARE FONTANA’S STUCCO DECORATION IN THE SO-CALLED CHAPEL AT KRZYSZTOFORY IN THE CHAPEL AT KRZYSZTOFORY PALACE AND ITS IDEOLOGICAL MESSAGE

The subject of this paper is an attempt to unravel the mystery  of the iconography of Baldassare Fontana’s stuccos decorating  the room located on the first floor of Krzysztofory  Palace in order to determine whether the interior’s original  character was secular, or sacred. The author also strives to  arrive at the exact date when that decoration was created.  Krzysztofory Palace is one of the five mansions standing  along Kraków’s Main Market Square. It is located on the  corner of the Market Square and Szczepańska Street. The  room containing the aforementioned stuccos by Baldassare  Fontana was built in the years 1682–1684 above the  baulk passage between two adjacent properties – the Pod  Krzysztofory house, and the Chmielowska house. These  two buildings were eventually merged to become a bigger  structure – the palace. The joining process was initiated in  1682 by Wawrzyniec Jan Wodzicki, supervisor of the royal  salt mines in Wieliczka and Bochnia, who had earlier  bought the two adjacent houses (chronologically, he bought  the Chmielowska house in 1650, and the Pod Krzysztofory  mansion in 1664). The joining design had been created by  an Italian architect Giacomo Solari who personally supervised  the construction works.  The room in question was located on the first floor of the  newly rebuilt palace, overlooking Szczepańska Street. There  has been no agreement among researchers concerning the  room’s purpose, as some of them believed it could have  been used as a chapel, while the majority concurred with  the opinion that the room had a purely secular character.  Those who assumed the secular hypothesis pointed to the  fact that there was a fireplace in the room, and the themes  represented in the stuccos themselves seemed to support  that. The bas-reliefs on the medallions had been identified  as representations of Diogenes, Cleopatra, Venus with  Amor, and Diana.  However, a new analysis of the figures depicted in the  medallions and their attributes suggests that what we are  dealing with here might not be mythological and historical  characters, but, rather, allegorized ideas of religious nature.  The attributes accompanying the allegorical figures can also  incline us towards such interpretation.  A more in-depth analysis of the medallions enforces a new  interpretation of their meaning. The figure heretofore identified  as Diogenes may symbolize God’s Love, the Psyche  may be a depiction of the Sacrifice of the Eucharist commemorating  Christ’s Passion, and what used to be identified  as Diana may be Holy Virgin Mary the Saviour. The  figure previously identified as Cleopatra may be an allegory  of the universal idea of holiness, and the young man may  be the harbinger of a good Christian’s eternal bliss. The  ideological message encoded in the medallions corresponds  with the themes of the mural paintings on the room’s vault  and walls, which are associated with Man’s rebirth to eternal  life. The paintings on the vault and the upper sections  of the walls above the cornice could be the works of either  Karl Dankwart, or Innocente Monti, or Gregorio Pagani. It  is difficult to determine the authorship of this polychrome  today due to its bad condition. 

Bibliografia

1. Zientara M.: Buduar czy kaplica?. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1986 z. 13, s. 65–74.
View in Google Scholar

2. Komorowski W., Krasnowolski B.: „Pałac »Pod Krzysztofory«, Kraków, Rynek Główny 35. Dokumentacja naukowo-historyczna”. Kraków 2001, mps w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie (dalej cyt. arch. WUOZ) oraz w archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa (dalej cyt. arch. MHK).
View in Google Scholar

3. Przy krakowskim Rynku znajduje się poza pałacem Pod Krzysztofory (Rynek Główny 35) pięć jeszcze innych pałaców: dawny pałac Wielopolskich (narożnik Rynku z ul. Floriańską, dziś Rynek Główny 47), niegdyś pałac Zborowskich i Zebrzydowskich, czyli późniejsza Szara Kamienica (narożnik ul. Siennej i Rynku, dziś Rynek Główny 6), pałac Zbaraskich, a potem Wodzickich, Jabłonowskich i Potockich (narożnik Rynku z ul. Bracką, obecnie Rynek Główny 20) oraz dawny pałac Lanckorońskich (narożnik Rynku i ul. Brackiej, dziś Rynek-Główny 21), narożnik Rynku i ul. św. Anny zabudowuje pałac Potockich Pod Barany (obecnie Rynek Główny 27). Zob. Jamroz J.S..: Mieszczańska kamienica krakowska, wiek XIII-XV. Cracoviana. Ser. 1. Zabytki. Kraków–Wrocław 1983; Komorowski W.: Domy Rynku Krakowskiego w XVI i XVII wieku (do pierwszego najazdu szwedzkiego). Biblioteka Krakowska, nr 136. Kraków 1997, s. 23–54.
View in Google Scholar

4. Klein F.: Pałac „Pod Krzysztofory” w Krakowie. Kraków 1914; Kossowski J.: „Pałac »pod Krzysztofory«”. Kraków 1953. Praca magisterska napisana na Uniwersytecie Jagiellońskim pod kierunkiem prof. A. Bochnaka, mps (kopia w arch. MHK); Kobielski S.: Krzysztofory. Zarys dziejów. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1975, z. 2, s. 7–9; Wyrozumska B.: Opisy kamienicy „Krzysztofory”, niegdyś „Morsztynowska”. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 1986, z. 16, s. 65–73; Bąk-Koc z a r ska C.: Mieszkańcy pałacu „pod Krzysztofory”. Właściciele i lokatorzy od XIV do XX wieku. Kraków 1999; Komorowski W., Krasnowolski B.: „Pałac…”, passim.
View in Google Scholar

5. Kamienica Pod Krzysztofory powstała na początku XVI w. z połączenia dwóch domów, tworząc całość o szerokości frontu dzisiejszego pałacu Pod Krzysztofory od strony Rynku Głównego. Kamienica była własnością rajcy olkuskiego Marcina Iwana, który zyskał prawa miejskie Krakowa. W 1642 r. kamienicę nabył od niego Adam Kazanowski. Natomiast kamienica Chmielowska (przy ul. Szczepańskiej) powstała z połączenia dwóch posesji jeszcze przed połową XIV w. Komorowski W., Krasnowolski B.: „Pałac…”, s. 75–78.
View in Google Scholar

6. Zob. rachunki za roboty – „Rachunki expens i przebudynków około restauracjiej kamienice Kristopher dicta podjętych”, Archiwum Wodzickich z Kościelnik, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu (dalej: Ossolineum), rkps 11592/III, s. 175–181; „Regestr wydanych pieniędzy na różne potrzeby kamienice Krzysztofory zwanej, lata 1682–1683”, Archiwum Wodzickich z Kościelnik, Ossolineum, rkps 11593.
View in Google Scholar

7. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, s. 74.
View in Google Scholar

8. Klein F.: Pałac „Pod Krzysztofory”…, s. 3, 9–10. Na temat społecznego sprzeciwu przeciwko zburzeniu pałacu Pod Krzysztofory pisze autorka monografii pałacu, Celina Bąk-Koczarska, por. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, s. 207–213.
View in Google Scholar

9. Klein F.: Pałac „Pod Krzysztofory”…, s. 15; Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, s. 211.
View in Google Scholar

10. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, s. 213.
View in Google Scholar

11. Ibidem, s. 214.
View in Google Scholar

12. Ibidem, s. 73.
View in Google Scholar

13. Ibidem, s. 75.
View in Google Scholar

14. Tatarkiewicz W.: Czarny marmur w Krakowie. „Prace Komisji Historii Sztuki” 1952, t. 10, s. 80–151; Świątek H.: Strącenie Faetona (pamflet polityczny Anny Marii Wodzickiej na Augusta II). „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa”1984, z. 11, s. 7–13; Zientara M.: Buduar czy kaplica…, s. 72. Widok na strop z zachowaną polichromią, fot. T. Kalarus
View in Google Scholar

15. Kossowski J.: „Pałac…”, s. 13, 14.
View in Google Scholar

16. Kleszczyńska B., Krasnowolski B.: „Pałac »pod Krzysztofory «. Dokumentacja historyczna”. Kraków 1978, PP PKZ w Krakowie, mps w arch. WUOZ w Krakowie.
View in Google Scholar

17. Pagaczewski J.: Baltazar Fontana w Krakowie. „Rocznik Krakowski” 1909, t. 11, s. 42, 43.
View in Google Scholar

18. Karpowicz M.: Baltazar Fontana. Warszawa 1994. (Przekład z jęz. wł.: idem: Baldasar Fontana 1661–1733. Un berninico ticinese in Moravia e Polonia. Lugano 1990), s. 199; Kur ze j M.: „Nurt italianizujący w dekoracjach sztukatorskich w Małopolsce i na Rusi Koronnej w XVII wieku”. Kraków 2010. Praca doktorska napisana na Uniwersytecie Jagiellońskim pod kierunkiem prof. P. Krasnego, mps w archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego.
View in Google Scholar

19. Klein F.: Pałac „Pod Krzysztofory”…, passim.
View in Google Scholar

20. Pagaczewski J.: Baltazar Fontana…, s. 42. Por. J.L. [Wawel Louis J.]: Przechadzka kronikarza po Rynku Krakowskim. Kraków 1890.
View in Google Scholar

21. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, s. 105.
View in Google Scholar

22. Kossowski J.: „Pałac…”, s. 14; Kleszczyńska B., Krasnowolski B.: „Pałac »pod Krzysztofory«…”, s. 10.
View in Google Scholar

23. Zob. Pagaczewski J.: Baltazar Fontana…, s. 42; Kl e in F.: Pałac „Pod Krzysztofory”…, s. 15.
View in Google Scholar

24. Kur zej M.: „Nurt italianizujący…”, s. 280, przyp. 1074.
View in Google Scholar

25. Zob. „Spis lokatorów pałacu Pod Krzysztofory”, Biblioteka PAU w Krakowie, rkps 1170.
View in Google Scholar

26. Zientara M.: Buduar czy kaplica…, s. 66; Komorowski W., Krasnowolski B.: „Pałac…”, s. 30.
View in Google Scholar

27. Rè au L.: Iconographie de l’art chrétien. Vol. 1–3. Paris 1955; Marle van R.: Iconographie de l’art prophane au Moyen-Age et á la Renaissance et la décoration des demeures. Vol. 2. La Haye 1932; Radoński K.: Święci i błogosławieni Kościoła Katolickiego. Encyklopedia hagiograficzna. Warszawa–Poznań–Lublin 1948; Encyklopedia katolicka. Red. F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, Z. Sułowski. T. 1. Lublin 1973.
View in Google Scholar

28. Rehabilitacja dokonała się za przyczyną legendy o mopsie, który miał uratować św. Rocha od śmierci głodowej.
View in Google Scholar

29. Różdżka wywodzi swój rodowód z starotestamentowej Księgi Izajasza. Zawarta tam przepowiednia mesjańska głosi: „I wyrośnie różdżka z pnia Jessego, wypuści się odrośl z jego korzeni” (Iz 11, 1). Początkowo przepowiednię tę odnoszono do Jezusa, potem objęto nią także Matkę Boską, która również należała do rodu Jessego (Izaja). Przepowiednię tę chętnie wykorzystywano także w kazaniach ze względu na grę słów – virga – różdżka, virgo – dziewica. Na temat symboli maryjnych zob. K l awek A.: Biblijne symbole Maryjne. „Ruch Biblijny i Liturgiczny” 1956, nr 1–3.
View in Google Scholar

30. Postać Diany, symbolizującej łaskawość Marii, występuje we freskach Correggia na ścianach San Giovanni Evangelista w Parmie. Diana towarzyszy tam mniszkom, polując na murach otaczających klasztorny dziedziniec.
View in Google Scholar

31. Karpowicz M.: Karol Dankwart, malarz znany i nieznany. W: Willmann i inni. Malarstwo, rysunek, grafika na Śląsku i w krajach ościennych w XVII i XVIII wieku. Red. A. Kozieł, B. Lejman. Wrocław 2002, s. 164–175; Ptak A.: Stan badań nad życiem i twórczością Karola Dankwarta (Carolusa Tanquarda). W: Willmann i inni…, s. 176–181.
View in Google Scholar

32. Karpowicz M.: Baltazar Fontana…, s. 69.
View in Google Scholar

33. W jej wyniku usuniętych zostało także wiele późniejszych klasycystycznych detali z gzymsu obiegającego sklepienie i samego sklepienia. Por. Komorowski W., Krasnowolski B.: „Pałac…”, il. 65a – stan sklepienia z końca XIX w., według fotografii Ignacego Kriegera.
View in Google Scholar

34. Spotykamy je w roślinności Palestyny i środkowego Wschodu. Szczególną rolę wśród kwiatów związanych z osobą Marii zajmowały róże. Chrześcijaństwo adaptowało je, podobnie jak wiele innych elementów, znaczeń i postaci, z mitologii. Róże były tam kwiatami poświęconymi Wenus i Bachusowi. W chrześcijaństwie białe róże oznaczały czystość i były symbolami Królowej Nieba, którą św. Piotr Damian nazwał Różą Raju. Z kolei św. Bernard z Clairvaux porównywał Marię do białej róży z racji dziewictwa i purpurowej dla jej miłosierdzia. Fiołek był symbolem pokory i skromności Matki Boskiej, gałązka oliwna oznaczała jej oddanie woli Boga. Konwalia natomiast była kwiatem maja, miesiąca Marii. Dodawano ją do kwiatowego bukietu Matki Boskiej. Wymienione kwiaty należą do duchowej flory Marii. W girlandzie stiukowej spotykamy wplecione między róże i inne kwiaty słoneczniki i liście lauru, rośliny nienależące do duchowej flory Marii. Artysta włączył je do innych zapewne ze względu na symbolikę. Słonecznik był bowiem symbolem duchowej czystości i oznaczał stan łaski. Laur symbolizował zwycięstwo. Pozostałe kwiaty: malwy, stokrotki, pierwiosnki, barwinek często towarzyszom „kwiatom Marii” w jej przedstawieniach jako Dziewicy w Ogrodzie. Kwiatowa girlanda oplata sklepienie i tworzy dekoracyjne obramienia dla medalionów. Równocześnie wyznacza pola dekoracji freskowej na ścianach tarczowych powyżej gzymsu, który obiega sklepienie. Dekoracja ta przetrwała do dziś jedynie w skąpych fragmentach.
View in Google Scholar

35. Wallis M.: Sztuki i znaki. Pisma semiotyczne. Warszawa 1983, s. 39–43.
View in Google Scholar

36. Ripa C.: Ikonologia. Przeł. I. Kania. Wyd. 1. Kraków 1998; Sarbiewski M.K.: Dii gentium. Bogowie pogan. Wstęp, oprac., przeł. K. Stawecka. Wrocław 1972.
View in Google Scholar

37. Borowski A.: Cesare Ripa czyli Muzeum Wyobraźni. W: Ripa C.: Ikonologia…, s. V–XIII.
View in Google Scholar

38. W okresie między 20 sierpnia 1702 r. a kwietniem 1703 r. Baltazar Fontana przebywał na Morawach, uchodząc przed potopem szwedzkim. Zob. Pagaczewski J.: Baltazar Fontana…, s. 15.
View in Google Scholar

39. „Regestr wydanych pieniędzy…”.
View in Google Scholar

40. Odnośny fragment testamentu głosił: „(…) a za odwdzięczony dobry afekt nie udzielam jej po częściach substanciej respektem należnym dzieci, ani opiśnie wymyślonemi sposobami. Ale jakom z miłości do niej na ruchomych i nieruchomych rzeczach cokolwiek nam spólnym staraniem Bóg dał, a Aktach Grodu Krakowskiego zeznał, tak chcę, aby tego wszystkiego póki jej Bóg użyczać będzie zdrowia zażywała”. „Testament Wawrzyńca Jana Wodzickiego 1695 r.”, Ossolineum, Archiwum Wodzickich z Kościelnik, rkps. 11577, s. 27–34.
View in Google Scholar

41. W sporządzonym testamencie Wawrzyniec wyraził wolę, by po śmierci matki synowie równo podzielili się majątkiem. Dwóm młodszym córkom wyznaczył posagi w wysokości 60 000 złp, natomiast dwóm starszym, które zamierzały wybrać życie zakonne, przydzielił po 12 000 złp. Bąk-Koczarska C.: Mieszkańcy pałacu…, s. 77. Podczaszyna Anna Maria Wodzicka zmarła w 1713 r., dwa lata później synowie podzielili majątek. Zob. „Dział z r. 1715”, Archiwum Wodzickich z Kościelnik, Ossolineum, rkps 11590, s. 243–266.
View in Google Scholar

42. Tatarkiewicz W.: Czarny marmur…, s. 112.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

09.11.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Zientara, M. (2026). Dekoracja sztukatorska Baltazara Fontany w tzw. kaplicy pałacu Pod Krzysztofory i jej przesłanie ideowe. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 30, 133-144. https://doi.org/10.32030/KRZY.2012.11