Wyniki analiz makroskopowych szczątków roślinnych z prób glebowych pobranych w trakcie ratowniczych archeologicznych prac wykopaliskowych realizowanych w 2009 roku na placu Szczepańskim

Autor

  • Joanna Abramów

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2015.03

Abstrakt

RESULTS OF MACROSCOPIC ANALYSES OF PLANT REMAINS FROM SOIL SAMPLES OBTAINED DURING RESCUE ARCHAEOLOGICAL EXCAVATIONS CONDUCTED IN SZCZEPAŃSKI SQUARE IN 2009

Archaeological research conducted at urban sites is a plentiful source of valuable information about a given city’s history. The special qualities of the layers discovered during such research (i.e. the dampness and lack of oxygen) help preserve the organic material in excellent condition. Apart from typical finds, such as pottery, animal remains, or remnants of wooden structures, archaeological excavation sites of this kind abound in archaeobotanical material as well. The analyses of samples obtained from Szczepański Square revealed 2,313 plant remains. Among the preserved material were remains of cultivated plants, as well as wild herbaceous plants associated with various types of habitats. Current archaeobotanical research on the material obtained from the soil layers uncovered in Szczepański Square enabled scientists to create a list of 130 taxa, including 92 isolated plant species. Cultivated plant species identified in the material obtained from Szczepański Square included a group of cereal grains: common oat, common barley, common rye, common wheat and common millet. Apart from corn, other cultivated plants, such as turnip (Brassica rapa), wild cherry, apple (Malus sp.) and plum (Prunus domestica) were also identified among the remains. Opium poppy has also been noted. Next to cultivated plant species, the material examined in the project included numerous diaspores of wild herbaceous plants. There were e.g. segetal weeds, ruderal weeds, plants associated with water and marsh habitats, with nitrophilous floodland grass habitats and trodden communities. Plant species associated with meadow and pasture communities were also found. The presence of cultivated, as well as some wild-growing plant species in the stratigraphic layers of the said site confirms their economic importance in the past. The cereal grains remains might be the leftovers of food supplies, while the herbaceous plants might have been picked purposefully to be used in such areas as medicine, consumption, or as an element of furnishings. The latter were used to produce tinctures, infusions and herbal extracts.

Bibliografia

1. Zaitz E.: Początki badań archeologicznych na terenie Krakowa. „Materiały Archeologiczne” 2001, t. 32, s. 91–101.
View in Google Scholar

2. Bieniek A., Wacnik A., Tomczyńska Z.: Rośliny z późnośredniowiecznych warstw archeologicznych na Rynku Głównym w Krakowie, raport z badań prowadzonych w 2009 roku. „Materiały Archeologiczne” 2006, t. 36, s. 201–219, tam dalsza literatura.
View in Google Scholar

3. Lityńska-Zając M., Wasylikowa K.: Przewodnik do badań archeobotanicznych. Poznań 2005.
View in Google Scholar

4. Badura M.: Szczątki botaniczne ze szczególnym uwzględnieniem roślin użytkowych. W: Archeologia Kołobrzegu. Red. M. Rębkowski. T. 3. Kołobrzeg 1998, s. 319–336; Latałowa M.: Pyłek i szczątki makroskopowe roślin w warstwach kulturowych wczesnośredniowiecznego portu w Wolinie. „Polish Botanical Studies. Guidebook Series” 1999, no. 23, s. 245–261; Bieniek A., Wacnik A., Tomczyńska Z.: Rośliny z późnośredniowiecznych warstw…; Badura M.: Rośliny użytkowe w dawnym Gdańsku. Studium archeobotaniczne. Gdańsk 2011.
View in Google Scholar

5. Pawlikowa B.: Drewna i węgle drzewne z warstw wczesnośredniowiecznych na Rynku Głównym w Krakowie. „Materiały Archeologiczne” 1965, t. 6, s. 183–190.
View in Google Scholar

6. Gluza I.: Zabytki drewniane z badań archeologicznych prowadzonych na Małym Rynku w Krakowie w 2007 roku – analiza paleobotaniczna. „Materiały Archeologiczne” 2009, t. 37, s. 103–105.
View in Google Scholar

7. Bieniek A., Wacnik A., Tomczyńska Z.: Rośliny z późnośredniowiecznych warstw…
View in Google Scholar

8. Wasylikowa K.: Makroskopowe szczątki roślin znalezione w warstwie średniowiecznej na Rynku Głównym w Krakowie. „Materiały Archeologiczne” 1965, t. 6, s. 191–196.
View in Google Scholar

9. Np. Jedliczka A.: Wczesnośredniowieczne szczątki roślinne z wykopalisk na Placu Wita Stwosza w Krakowie. „Materiały Archeologiczne” 1965, t. 6, s. 181–182; Wasylikowa K.: Makroskopowe szczątki roślin…
View in Google Scholar

10. Bieniek A., Wacnik A., Tomczyńska Z.: Rośliny z późnośredniowiecznych warstw…; Mueller-Bieniek A., Skawińska-Wieser K.: Sprawozdanie z badań archeobotanicznych średniowiecznych warstw z Małego Rynku w Krakowie. „Materiały Archeologiczne” 2009, t. 37, s. 107–118.
View in Google Scholar

11. Opracowanie archeologiczne stanowiska nie jest jeszcze zakończone.
View in Google Scholar

12. Kulpa W.: Nasionoznawstwo chwastów. Warszawa 1988.
View in Google Scholar

13. Tymrakiewicz W.: Atlas chwastów. Warszawa 1959; Wyd. 3. rozsz. Warszawa 1976.
View in Google Scholar

14. Jacomet S.: Identification of cereal remains from archaeological sites. Basel 2006.
View in Google Scholar

15. Cappers R.T.J., Bekker R.M., Jans J.E.A.: Digital seeds atlas of the Netherlands. Groningen 2006.
View in Google Scholar

16. Kowal T.: Klucz do oznaczania nasion rodzajów Chenopodium L. i Atriplex L. „Monographiea Botaniceae” 1953, vol. 1, s. 87–163.
View in Google Scholar

17. Marek S.: Cechy morfologiczne i anatomiczne owoców rodzajów Polygonum L. i Rumex L. oraz klucze do ich oznaczania. „Monographiea Botaniceae” 1954, vol. 2, s. 77–193.
View in Google Scholar

18. Mądalski J.: Atlas flory polskiej i ziem ościennych. T. 7, z. 1. Chenopodiaceae. P. 1. Warszawa 1957; T. 6, z. 5. Polygonaceae. P. 1. Warszawa 1965; T. 6, z. 5a. Platanaceae. P. 2. Platanaceae. Warszawa 1967.
View in Google Scholar

19. Trząski L.: Struktura współczesnych niełupek Ranunculus a możliwość oznaczania gatunków w stanie kopalnym. „Polish Botanical Studies. Guidebook Series” 1994, no. 11, s. 155–168.
View in Google Scholar

20. W tym miejscu pragnę podziękować pani dr hab. Marii Lityńskiej-Zając za poświęcony czas i okazaną pomoc.
View in Google Scholar

21. Zwanemu w literaturze przedmiotu także flotacją, zob. Lityńska-Zając M., Wasylikowa K.: Przewodnik…, s. 186. W potocznym użyciu jest również określenie szlamowanie.
View in Google Scholar

22. Mirek Z., Piękoś-Mirkowa H., Zając A., Zając M.: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Kraków 2002.
View in Google Scholar

23. Podana liczba obejmuje część materiału, omówionego w pierwszym sprawozdaniu, zob. Abramów J.: „Plac Szczepański, Kraków 2009. Sprawozdanie dotyczące analizy archeobotanicznej próbek glebowych. Cz. 1”. Kraków 2010, mps w archiwum Elżbiety Dubis (Archeo Badania archeologiczne, Kraków), oraz pozostałe próby, które przekazano autorce do opracowania.
View in Google Scholar

24. Przynależność fitosocjologiczna poszczególnych gatunków odnosi się do współczesnego podziału, zob. Matuszkiewicz W.: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa 2008.
View in Google Scholar

25. Rodzaj złoża ma wpływ na konserwację szczątków roślinnych. Z tego powodu w badaniach archeobotanicznych stosuje się podział na stanowiska mokre i suche. Do tych pierwszych należą m.in. pozostałości osad, które leżały na brzegu jezior, a do naszych czasów zachowały się w torfach. Do tej kategorii należą także średniowieczne nawarstwienia zachowane w miastach. Typowymi szczątkami dla mokrych stanowisk są storfiałe owoce, nasiona, drewno i inne wegetatywne części roślin, niekiedy spotyka się na nich także szczątki spalone. W obu przypadkach takie szczątki uznaje się zazwyczaj za równoczasowe z nawarstwieniami, w których zalegają. Wyjątek stanowią współczesne szczątki niespalone, które można odróżnić od starszych okazów niespalonych po stanie zachowania. Stanowiska suche to takie, które zawsze leżały powyżej poziomu wód gruntowych. Na tego rodzaju stanowiskach zachowują się przede wszystkim szczątki spalone i odciski na polepie, które są bezsprzecznie uznawane za równowiekowe badanym obiektom archeologicznym, zob. Lityńska-Zając M., Wasylikowa K.: Przewodnik…, s. 50. Jedynie w obiektach typu studnie i latryny, gdzie panuje duża wilgotność i niewielki dopływ powietrza (a to sprzyja konserwacji materiału organicznego), rejestruje się głównie niespalone szczątki roślinne, których chronologia może odpowiadać chronologii nawarstwień, w jakich zalegają.
View in Google Scholar

26. Lityńska-Zając M.: Problem datowania szczątków roślinnych ze stanowisk archeologicznych. „Polish Botanical Studies. Guidebook Series” 1994, no. 11, s. 169–174.
View in Google Scholar

27. Bieniek A., Wacnik A., Tomczyńska Z.: Rośliny z późnośredniowiecznych warstw…
View in Google Scholar

28. Lityńska-Zając M.: Problem datowania szczątków roślinnych…
View in Google Scholar

29. Wyniki zawarte w niniejszym sprawozdaniu nie uwzględniają oznaczeń wykonanych przez archeobotaników z Zakładu Paleobotaniki Instytutu Botaniki im. W. Szafera PAN w Krakowie.
View in Google Scholar

30. Chwasty pól uprawnych (segetalne), mają cykl życiowy ściśle związany z cyklem życiowym roślin uprawnych, zob. Tymrakiewicz W.: Atlas chwastów. Warszawa 1959, s. 7. Rośliny ruderalne to gatunki towarzyszące osiedlom ludzkim, rozwijające się samorzutnie na glebach wzbogaconych w łatwo rozpuszczalne sole mineralne, takie jak związki azotowe, fosforany czy sole mineralne, zob. Kornaś J.: Zespoły synantropijne. W: Szata roślinna Polski. Red. W. Szafer, K. Zarzycki. T. 1. Warszawa 1972, s. 442–464.
View in Google Scholar

31. W przypadku nasion komosy białej w kilku próbkach (nr inw.: 509/09; 629/09 oraz 679/09) stan zachowania sugeruje, że mogą one być materiałem młodszym od nawarstwień archeologicznych, z których pobrano próbkę.
View in Google Scholar

32. Jarosińska J.: Warkocze z Polytrichum commune Hedw. ze średniowiecznego Elbląga jako przyczynek do znajomości użytkowania mszaków. „Polish Botanical Studies. Guidebook Series” 1999, no. 23, s. 233–244; Saatkamp A., Guyon M., Philippe M.: Moss caulking of boats in upper French Rhône and Saône (Eastern France) from the 3rd to the 20th century and the use of Neckera crispa Hedwig. „Vegetation History and Archaebotany” 2011, vol. 20, pp. 293–304.
View in Google Scholar

33. Jarosińska J.: Warkocze z Polytrichum commune Hedw…
View in Google Scholar

34. Kolorem szarym rozdzielono próby z poszczególnych wykopów.
View in Google Scholar

35. Lokalizacja miejsca pobrania próby podana według informacji umieszczonych na metryczkach. Tam, gdzie było to możliwe, dane zweryfikowano z inwentarzem prób.
View in Google Scholar

36. W tym przypadku „z” oznacza poziom eksploracji.
View in Google Scholar

37. Stan zachowania: sp – spalony; nsp – niespalony.
View in Google Scholar

38. Szot-Radziszewska E.: Sekrety ziół. Wiedza ludowa, magia, obrzędy, leczenie. Warszawa 2005; Broda B., Mowszowicz J.: Przewodnik do oznaczania roślin leczniczych, trujących i użytkowych. Warszawa 1979.
View in Google Scholar

39. Broda B., Mowszowicz J.: Przewodnik…, s. 124.
View in Google Scholar

40. Henslowa M.: Rośliny dziko rosnące w kulturze ludu polskiego (Chenopodium, Atriplex, Urtica, Rumex, Sambucus). Archiwum Etnograficzne, nr 25. Wrocław 1962, s. 30.
View in Google Scholar

41. Loc. cit.
View in Google Scholar

42. Ibidem, s. 29.
View in Google Scholar

43. Łuczaj Ł.: Dzikie rośliny jadalne Polski. Przewodnik survivalowy. Krosno 2004.
View in Google Scholar

44. Nowiński M.: Dzieje upraw i roślin leczniczych. Warszawa 1983.
View in Google Scholar

45. Henslowa M.: Rośliny dziko rosnące…, s. 9.
View in Google Scholar

46. Łuczaj Ł.: Dzikie rośliny…, s. 145 nn.
View in Google Scholar

47. Maurizio 1926, za: Henslowa M.: Rośliny dziko rosnące…, s. 47.
View in Google Scholar

48. Broda B., Mowszowicz J.: Przewodnik…, s. 116.
View in Google Scholar

Pobrania

Wersja elektroniczna opublikowana

20.11.2026

Numer

Dział

Artykuły

Jak cytować

Abramów, J. (2026). Wyniki analiz makroskopowych szczątków roślinnych z prób glebowych pobranych w trakcie ratowniczych archeologicznych prac wykopaliskowych realizowanych w 2009 roku na placu Szczepańskim. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, 33, 35-56. https://doi.org/10.32030/KRZY.2015.03