O bramie Pobocznej w fortyfikacjach Krakowa

Authors

  • Zbigniew Pianowski

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.1992.04

Abstract

THE POBOCZNA GATE AT THE CRACOW FORTIFICATIONS

The Poboczna gate at the foot of Wawel Hill leading towards Zwierzyniec, was erected c. 1340, together with defensive walls which linked the chartered city with the castle. Initially the tower probably bore the name „Zwierzyniecka” or „Grodzka”; at the end of the 14th century it was referred to as the „porta Dimitrij”, as it neighboured the manor of Dymitr of Goraj. It was also described as leading „to the Vistula”. Finally, in the second half of the 16th century it began to be called the Poboczna (sideway) Gate. The last of the names should not be associated with a minor role, but rather with the site to which the road out of this gate led; it was Poboczna Island, situated in Zwierzyniec at the mouth of the Rudawa River at the Vistula River. Iconography and maps do not permit accurate reconstruction of the appaearance and location of the medieval gate, which was destroyed during the reign of August II in the beginning of the 18th century. It was probably reconstructed c. 1740, without defensive features. It survived in this shape until 1822, when it was finally demolished. Exavation work may give answered to the question of the precise location of this structure.

References

1. A. Grabowski, Skarbniczka naszej archeologii, Lipsk 1854, s. 9.
View in Google Scholar

2. S. Tomkowie z, Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów, ich nazwy i zmiany postaci. Biblioteka Krakowska nr 63-64, Kraków 1926, s. 154.
View in Google Scholar

3. J. Dobrzycki, Dawne warownie Krakowa, Kraków 1952, nr 46.
View in Google Scholar

4. J. Widawski, Miejskie mury obronne w Państwie Polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973, s. 209-210.
View in Google Scholar

5. A. Swaryczewski, Południowo-zachodni odcinek murów obronnych Krakowa, Teka Komisji Urbanistyki i Architektury PAN t. IX, 1975, s. 40.
View in Google Scholar

6. M. Borowiejska-Birkenmajerowa, Kształt średniowiecznego Krakowa, Kraków 1975, s. 131-136, ryc. 65.
View in Google Scholar

7. W. Niewalda, B. Krasnowolski, Układy urbanistyczne Okołu — próba rekonstrukcji, Teka KUA, t. XV, 1981, s. 81 i ryc. 13.
View in Google Scholar

8. Z. Pianowski, Z dziejów średniowiecznego Wawelu, Kraków 1984, s. 175-176.
View in Google Scholar

9. K. Radwański, Kraków przedlokacyjny, Kraków 1975, s. 121 i nn., tamże literatura szczegółowa.
View in Google Scholar

10. Na temat fortyfikacji Wawelu przygotowano obszerniejsze opracowanie: Z. Pianowski, Wawel obronny, Kraków 1991 (wydawnictwo Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu).
View in Google Scholar

11. K. Radwański, op. cit., aneks, ryc. 13h, 16.
View in Google Scholar

12. Rozwiązanie kwestii przebiegu południowej granicy miasta lokacyjnego przed przyłączeniem Okołu jest jednym z najpilniejszych postulatów badawczych. Wydaje się, że linią maksymalnie wysuniętą w kierunku południowym może być mur domniemanych „sukiennic” Nowego Miasta od strony kościoła św. Marii Magdaleny.
View in Google Scholar

13. Z. Pianowski, op. cit., s. 129-130, 168.
View in Google Scholar

14. Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa, wyd. E. Piekosiński, Kraków 1879, dokument nr 4.
View in Google Scholar

15. Sławkowska — od drogi do Sławkowa, Floriańska, Mikołajska — od kościołów pod w/w wezwaniami, Wiślna — do Wisły, która przepływała w momencie założenia miasta znacznie bliżej krawędzi terasy średniej. Natomiast ulica Szewska wzięła nazwę najpewniej od zlokalizowanych przy niej warsztatów produkcyjnych.
View in Google Scholar

16. „...in Conthrata Castrensi, que ducit eundo de Castro versus Circulum civitatis Cracovie... in qua Contrata sunt domos Capituli nostri Cracoviensisi...” — Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej t. II, dokument 295, s. 61.
View in Google Scholar

17. Kodeks Dyplomatyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego t. I, dokumenty VI, XXVI, XXXVIII (s. 13, 48, 70).
View in Google Scholar

18. Zbiór dokumentów małopolskich cz. I, dokument 46, s. 58; Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej t. II, dokumenty 258 (s. 22) i 388 (s. 171-172); Zbiór dyplomów klasztoru mogilskiego przy Krakowie, dokument 120, s. 101.
View in Google Scholar

19. Zbiór dokumentów małopolskich cz. III, dokument 718, s. 166-167. Jeszcze Długosz w Liber beneficiorum (t. I, s. 186) opisuje bramę Grodzką jako „...valuam civilem, qua itur ex Cracovia in Casimiriam...33.
View in Google Scholar

20. Np. M. Bielski, Kronika polska, wyd. J. Turkowskiego, Sanok 1856, s. 355. Wzmianka dotyczy wprawdzie czasów panowania Wacława Czeskiego, lecz określenie bramy należy uznać jako współczesne powstaniu kroniki.
View in Google Scholar

21. Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa, dokumenty 98, s. 138, 512, 659.
View in Google Scholar

22. W źródłach XVI-wiecznych sadzawki królewskie lokalizowane są „in Ferali” (na Zwierzyńcu), „In horto Regina- lis Majestatis” (tamże?) oraz „post Casimiriam”. Por. A. Chmiel, Wawel t. II, Kraków 1913, indeks.
View in Google Scholar

23. Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej cz. II, dokument 371, s. 152.
View in Google Scholar

24. Długosz, Liber beneficiorum t. I, s. 185.
View in Google Scholar

25. Najstarsze księgi miasta Krakowa cz. II, s. 306 (objaśnienie).
View in Google Scholar

26. Ibidem, cz. II, s. 293, 291, 296.
View in Google Scholar

27. Kodeks dyplomatyczny Małopolski t. IV, s. 142; Wypisy źródłowe do dziejów Wawelu t. III (wyd. B. Przybyszewski), Źródła do dziejów Wawelu t. III, s. 59-60, dokument 93; Liber beneficiorum t. I, s. 269; Źródła do dziejów Wawelu t. IV, s. 43, dokument 51.
View in Google Scholar

28. Cytuję za A. Swaryczewskim, op. cit., s. 40.
View in Google Scholar

29. Acta capitularia ecclesiae cathedralis Cracoviensis t. 6 (1564-1577) w Archiwum Kapituły Metropolitalnej w Krakowie, s. 330 rev.
View in Google Scholar

30. Ibidem, t. 7, s. 117.
View in Google Scholar

31. A. Chmiel, Wawel, t. II, Materiały archiwalne do budowy zamku, Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej t. V, Kraków 1913, s. 783-784.
View in Google Scholar

32. Akta sejmikowe województwa krakowskiego, t. 3, wyd. A. Przyboś, Kraków 1959, s. 250.
View in Google Scholar

33. A. Grabowski, Groby królów polskich w Krakowie,
View in Google Scholar

Kraków 1835, s. 82; A. Górny, K. Piwarski, Kraków w czasie drugiego najazdu Szwedów na Polskę 1702-1709, Biblioteka Krakowska nr 77, Kraków 1932, s. 62-63.
View in Google Scholar

34. S. Tomkowicz, Ulice i place..., s. 155-156.
View in Google Scholar

35. J. Banach, Ikonografia Wawelu, Źródła do dziejów Wawelu t. IX, vol. 1, Kraków 1977, nr 36.
View in Google Scholar

36. Por. S. Świszczowski, Krakowski Gródek, Kraków 1977, s. 36 i nn, ryc. 19.
View in Google Scholar

37. J. Banach, op. cit., nr 20.
View in Google Scholar

38. S. Tomkowicz, Wawel, t. I, cz. 2, Atlas, tabl. 11, szpalta 27.
View in Google Scholar

39. J. Banach, op. cit., nr 44.
View in Google Scholar

40. Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Krakowie (WAP), sygn. II/1.
View in Google Scholar

41. WAP, II/3.
View in Google Scholar

42. WAP, I/3, II/6.
View in Google Scholar

43. WAP, teki A. Szyszko-Bohusza (odb. fotograficzna); WAP II/9.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-01-23

Issue

Section

Articles

How to Cite

O bramie Pobocznej w fortyfikacjach Krakowa. (2026). Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 19, 41-46. https://doi.org/10.32030/KRZY.1992.04

Most read articles by the same author(s)