Profesor Stanisław Gawęda (1914–1994) – żołnierz września i działacz konspiracji w latach II wojny światowej
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2009.04Abstract
PROFESSOR STANISŁAW GAWĘDA (1914–1994) – SOLDIER OF THE SEPTEMBER CAMPAIGN AND ACTIVIST OF THE UNDERGROUND MOVEMENT DURING WORLD WAR II
This paper is based mostly on memories and recollections recounting the life of Stanisław Gawęda – Jagiellonian University professor who, despite his attitude of sincere dedication for the Polish cause during the war, remains largely unknown to the general public. After the defeat of the September Campaign (Poland’s Defensive War of 1939) in which he had fought in the 6th Division of the 20th Infantry Regiment of the “Kraków” Army, Gawęda became involved in the activities of the underground movement. In 1942, as a young man of 28, he became member, and later President of the Regional Committee on Culture and Education. It was thanks to him that a large network of secret schools off ering the opportunity to sit the school leaving exams (matura) to young Poles was established in the Kraków County. At the same time, he became engaged in the underground political activity of the “Roch” People’s Party (Stronnictwo Ludowe “Roch”). In December 1944 he was arrested by the Gestapo; it was almost a miracle that he was not shot on that occasion. After the war he was persecuted by the Department of Security (Urząd Bezpieczeństwa, UB) for his pro-independence activity. As an academic and staff member of Jagiellonian University, he wrote many studies on mediaeval history. The most significant achievement in his career was the critical analysis of Jan Długosz’s chronicles titled Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae [History of Poland] – a collaborative project to which he dedicated many years of his life, and which resulted in the two-volume work covering the period 1385–1480. From 1961 onwards he was editor of an annual titled Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych and used that opportunity to publish articles presenting the history of underground education in Nazi-occupied Poland in the period 1939–1945.
References
1. Pisząc niniejszy artykuł, pragnąłem przybliżyć czytelnikowi sylwetkę prof. Stanisława Gawędy jako żołnierza września 1939 r.
View in Google Scholar
i czynnego działacza konspiracji w okresie okupacji niemieckiej w Krakowie. Skupiając się na tym okresie, nie opisywałem szerzej ciekawych kolei losu profesora przed 1939 r., jak i też po II wojnie światowej. W niniejszym opracowaniu wykorzystałem fragmenty mojej pracy magisterskiej „Stanisław Gawęda (1914–1994) – biografia profesora”, napisanej pod kierunkiem prof. Jacka Chrobaczyńskiego i obronionej na Akademii Pedagogicznej w 2000 r.
View in Google Scholar
2. Piotrowicz J.: Wspomnienie o S. Gawędzie. „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce” 1994, t. 18, s. 143.
View in Google Scholar
3. Relacja Marii Gawędy, córki profesora, złożona autorowi w sierpniu 2009 r., zapis cyfrowy audio, w posiadaniu autora.
View in Google Scholar
4. Piotrowicz J.: Wspomnienie…, s. 143.
View in Google Scholar
5. Relacja Marii Gawędy…
View in Google Scholar
6. Gawęda S.: Śledziejowice. Zarys dziejów. „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce” 1996, t. 19, s. 175.
View in Google Scholar
7. Na czoło tez programowych ruchu wiciowego wysuwano potrzebę kształcenia i podnoszenia wewnętrznych wartości człowieka oraz przywiązania do ziemi i przyrody. Wiciarze rozwijali wśród chłopów
View in Google Scholar
działalność kulturalno-oświatową, spółdzielczą, walczyli z zacofaniem wsi i uzależnieniem jej mieszkańców od tzw. „patronów”, tj. dworu i kleru. Obawy duchowieństwa przed utratą niekwestionowanego do tej pory autorytetu na wsi i wyłączności prawa do interpretacji, także ziemskiej rzeczywistości, powodowały ostre ataki księży pod adresem „Wici”.
View in Google Scholar
8. Piotrowicz J.: Wspomnienie…, s. 143.
View in Google Scholar
9. Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego (dalej cyt. AUJ), Wydział Humanistyczny (197), rok 1948, Teczka osobowa, s. III, życiorys.
View in Google Scholar
10. Relacja Marii Gawędy…
View in Google Scholar
11. AUJ, Wydział Humanistyczny (197), rok 1948, Teczka osobowa, s. III, odpis z dyplomu magistra filozofii.
View in Google Scholar
12. Piotrowicz J.: Wspomnienie…, s. 143.
View in Google Scholar
13. Loc. cit.
View in Google Scholar
14. Bernard Stanisław Mond, generał brygady WP, uczestnik I wojny światowej oraz walk o niepodległość Polski w wojnie z Ukraińcami i bolszewikami. We wrześniu 1939 r. dowódca 6 Dywizji Piechoty. Po kampanii wrześniowej w niewoli niemieckiej. Po uwolnieniu do stycznia 1946 r. mieszkał we Francji, skąd wrócił do Polski. Kryska- Karski T., Żurakowski S.: Generałowie Polski Niepodległej. Warszawa 1991, s. 135.
View in Google Scholar
15. Relacja wideo Stanisława Gawędy w posiadaniu Marii Gawędy.
View in Google Scholar
16. Piotrowicz J.: Wspomnienie…, s. 143.
View in Google Scholar
17. Ppor. Franciszek Lembas pseudonim „Zgrzebniok” pochodził z Czarnochowic pod Wieliczką. Studiował pedagogikę na UJ, a następnie był nauczycielem w Raciborzu. Walczył w kampanii wrześniowej. Przebył szlak bojowy od Pszczyny aż do województwa lubelskiego, gdzie dostał się do niewoli niemieckiej. Uciekł z transportu w Prokocimiu w przebraniu kolejarza. Rozwijał w Wieliczce Organizację Orła Białego, którą kierował. W latach 1940–1941 w ramach ZWZ został dowódcą batalionu „Wilga”. Od lutego 1942 r. do końca wojny dowodził wielickim batalionem AK kryptonim „Wilga”–„Mrówka”. Brał udział także w tajnym nauczaniu. Po wojnie represjonowany przez UB. Był więziony w Toruniu i Poznaniu. Następnie wyjechał na Śląsk, gdzie pracował jako nauczyciel. Zmarł w Strzelcach Opolskich i tam został pochowany. Gawroński W.: Słownik biograficzny wieliczan. Wieliczka 2008, s. 106.
View in Google Scholar
18. Ludwik Muzyczka pseudonim „August”, „Augustyn”, „Benedykt”, „Jacek”, „Sułkowski”, „Wilk”, ppłk Armii Krajowej, członek Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, sądzony przez władze PRL. Dwukrotnie przebywał w więzieniu, skąd ostatecznie wyszedł w 1954 lub w 1956 r. Małopolski słownik biograficzny uczestników działań niepodległościowych 1939–1956. Red. T. Gąsiorowski, A. Kuler. T. 2. Kraków 1997, s. 94–96.
View in Google Scholar
19. Kazimierz Józef Pluta-Czachowski pseudonim „Gołdyn”, „Kuczaba”, „Paprzyca”, we wrześniu 1939 r. był szefem sztabu 18 DP. Współzałożyciel i Komendant Główny OOB. Od lutego 1940 r. był szefem Kierownictwa Walki Cywilnej Obszaru ZWZ Kraków. Walczył w powstaniu warszawskim, w czasie którego został ciężko ranny. Po kapitulacji powstania zesłany na roboty do Rzeszy. Po powrocie w styczniu 1945 r. został aresztowany i wywieziony do Kazachstanu. Po powrocie z zesłania ponownie aresztowany i skazany w 1953 r. na
View in Google Scholar
15. lat więzienia. W 1956 r. zwolniony i zrehabilitowany. Małopolski słownik… T. 3. Kraków 1997, s. 133, 134.
View in Google Scholar
20. Kazimierz Kierzkowski pseudonim „Jurkowski”, „Koszowy”, „Prezes”, „Profesor”, „Styka”, zmobilizowany we wrześniu 1939 r., był oficerem II Oddziału sztabu Armii „Kraków”, od 23 września 1939 r. prezes ZG i Rady Naczelnej OOB. Pod koniec września przez ambasadę w Budapeszcie przekazał do Paryża informację o powstaniu OOB i podporządkowaniu jej legalnym władzom RP na obczyźnie. Kierował akcją pomocy Żydom. Aresztowany w czerwcu 1941 r., został wywieziony 10 lutego 1942 r. do KL Auschwitz, gdzie zmarł
View in Google Scholar
21 marca 1942 r. Małopolski słownik… T. 2, s. 59–61.
View in Google Scholar
21. Pluta-Czachowski K.: Organizacja Orła Białego. Warszawa 1987, s. 76–81.
View in Google Scholar
22. Informacja od Stanisława Piwowarskiego, kustosza Muzeum Historycznego Miasta Krakowa (dalej cyt. MHK), uzyskana przez autora w 2000 r.
View in Google Scholar
23. Por. Stanisław Guzikowski pseudonim „Żegota” został zmobilizowany
View in Google Scholar
24. sierpnia 1939 r. do 8 Pułku Ułanów w Krakowie jako dowódca plutonu ciężkich karabinów maszynowych w 8 Pułku Kawalerii. W czasie kampanii wrześniowej walczył w rejonie Lublina w składzie Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej pod dowództwem płk. Stefana Roweckiego „Grota”. Za dzielną postawę odznaczony został Krzyżem Walecznych. Po kapitulacji z grupą innych oficerów przedzierał się na Węgry. W pobliżu granicy walczył z oddziałami Armii Czerwonej. Uniknął niewoli i wrócił do Krakowa. Należał do grupy pierwszych organizatorów ruchu oporu w Wieliczce. Utworzył organizacje konspiracyjną złożoną z oficerów kawalerii, która następnie weszła w skład Służby Zwycięstwu Polski. Pełnił funkcję zastępcy komendanta, a potem komendanta Obwodu Kraków Powiat. Został aresztowany 4 sierpnia 1941 r. w Krakowie i przewieziony do KL Auschwitz, gdzie zginął 4 maja 1942 r. Gawroński W.: Słownik biograficzny…, s. 63.
View in Google Scholar
24. Gawęda S.: Okupacja niemiecka i ruch oporu w rejonie Wieliczki (1939–1945). W: Wieliczka. Dzieje Miasta (do roku 1980). Kraków 1990, s. 259.
View in Google Scholar
25. Ibidem, s. 251, 255.
View in Google Scholar
26. Józef Jedynak pochodził z rodziny chłopskiej. Był działaczem Polskiej Partii Socjaldemokratycznej Galicji i PPS. W okresie międzywojennym ideowo przewodził górnikom wielickim, za co wielokrotnie był więziony, zwłaszcza po przewrocie majowym 1926 r. Z ramienia PPS przez wiele lat zasiadał w Radzie Miejskiej Wieliczki. Wkrótce po wybuchu II wojny światowej, działając pod pseudonimem „Dziadek”, zaangażował się w tworzenie lewicowego podziemia. Należał do grona założycieli miejscowej komórki Rady Pomocy Żydom tzw. „Akcja Żegota”. Po wojnie wznowił działalność w PPS. Kierował jej lokalną organizacją i zasiadał we władzach wojewódzkich. Posądzony o rewizjonizm, został wyrzucony z partii przed zjednoczeniem w 1948 r. Zrehabilitowany po odwilży październikowej w 1956 r., otrzymał rentę specjalną oraz Krzyż Partyzancki i Krzyż Kawalerski Odrodzenia Polski. Pośmiertnie został uhonorowany (z córkami) izraelskim medalem „Sprawiedliwy wśród narodów świata” (1981) za pomoc Żydom w czasie okupacji niemieckiej. Gawroński W.: Słownik biograficzny…, s. 81.
View in Google Scholar
27. Informacja od Stanisława Piwowarskiego…
View in Google Scholar
28. Gawęda S.: Tajne nauczanie na terenie powiatu krakowskiego w okresie okupacji hitlerowskiej. „Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych” 1961, t. 1, s. 33.
View in Google Scholar
29. Pluta-Czachowski K.: Organizacja…, s. 100, 103.
View in Google Scholar
30. Gawęda S.: Okupacja niemiecka…, s. 259.
View in Google Scholar
31. Informacja od Stanisława Piwowarskiego…
View in Google Scholar
32. Klemens Sosin przed wybuchem II wojny światowej był kontrolerem kasowym w Wydziale Finansowym Dyrekcji Kolei Państwowych. Jako sportowiec z zamiłowania założył Klubu Sportowy „Wieliczanka”. W czasie wojny był właścicielem składu drewna. Żyznowski W.: Wieliczanie na opisanych fotografiach. [b.m.w.] 2009, s. 374.
View in Google Scholar
33. Józef Prokop ukończył studia matematyczne na UJ. W latach 1925–1935 był kierownikiem Męskiego Państwowego Seminarium im. Jędrzeja Śniadeckiego w Tarnowie. Po likwidacji seminarium przybył do Wieliczki i od 1 września 1935 r. uczył matematyki i fizyki w miejscowym gimnazjum. W okresie od 1 września 1937 r. do 5 lutego 1948 r. (z przerwą podczas okupacji) był jego dyrektorem. W czasie okupacji pracował w szkole i był współorganizatorem tajnego nauczania z programem szkoły średniej w rejonie wielickim. Wchodził też w skład konspiracyjnej Komisji Egzaminacyjnej. Pochowany na cmentarzu w Wieliczce. Gawroński W.: Słownik biograficzny…, s. 149, 150.
View in Google Scholar
34. Tomasz Żywiec urodził się w rodzinie chłopskiej, w miejscowości Krościenko Wyżne koło Krosna. W 1916 r. ukończył studia na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie z tytułem doktora filozofii. W latach szkolnych, posługując się pseudonimem „Kościelecki”, utrzymywał kontakty z tajnymi organizacjami o charakterze niepodległościowym. W rodzinnej wsi założył oddział Związku Strzeleckiego. Walczył w Legionach Polskich w 6 Batalionie I Brygady. Odznaczony został Krzyżem Niepodległości. W okresie międzywojennym pracował jako nauczyciel w Puławach i w Wolnym Mieście Gdańsk. Od 1923 r. mieszkał w Wieliczce, gdzie uczył w Gimnazjum Męskim, będąc jednocześnie dyrektorem prywatnego Gimnazjum Żeńskiego. Przez kilka lat zasiadał w Radzie Miejskiej, a w latach 1933–1935 pełnił funkcję wiceburmistrza Wieliczki. W okresie okupacji współorganizował tajne nauczanie oraz był członkiem konspiracyjnej komisji egzaminacyjnej. W marcu 1945 r. wszedł w skład Miejskiej Rady Narodowej w Wieliczce z ramienia
View in Google Scholar
Stronnictwa Ludowego. Współpracował z Instytutem Języka polskiego PAN i przy wydawaniu dzieł Juliusza Słowackiego. Pochowany w Wieliczce. Gawroński W.: Słownik biograficzny…, s. 199, 200.
View in Google Scholar
35. Sosin K.: „Wspomnienia z okresu tajnego nauczania” (mps). Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie. Zbiór materiałów do dziejów oświaty w latach 1939–1945, sygn. II/35/KP.
View in Google Scholar
36. Relacja Marii Gawędy…
View in Google Scholar
37. Fitowa A.: Bataliony Chłopskie w Małopolsce 1939–1945. Warszawa 1984 s. 16.
View in Google Scholar
38. Władysław Kiernik pochodził z rodziny urzędniczej osiadłej w Bochni. W 1919 r. został posłem na Sejm Ustawodawczy z listy PSL „Piast”. Zasiadał w parlamencie do 1932 r. Był ministrem w pięciu przedwojennych gabinetach. Należał do organizatorów Centrolewu. Aresztowany i osadzony w twierdzy brzeskiej, został skazany na dwa i pół roku wiezienia. Następnie przebywał do marca 1939 r. na emigracji w Czechosłowacji. W czasie okupacji należał do OKRL. Był dwukrotnie aresztowany. W OKRKL nie popierał rozbudowy ogniw politycznych ani własnych sił zbrojnych. Brał udział, bez upoważnienia Witosa, w naradach moskiewskich w czerwcu 1945 r. w sprawie wyłonienia Rządu Jedności Narodowej. Zmarł 23 sierpnia 1971 r. w Warszawie, został pochowany w Bochni. Marcinkowski J., Fitowa A.: Ruch ludowy w Małopolsce i na Śląsku 1939–1945. Warszawa 1987, s. 339, 340.
View in Google Scholar
39. Stanisław Mierzwa urodził się w Biskupicach Radłowskich (pow. tarnowski). Studiował na UJ, uzyskując w 1934 r. tytuł magistra praw. Z ruchem ludowym związał się już w gimnazjum. Od 1932 r. rozpoczął działalności w SL. Od 1935 r. należał do NKW SL. W czasie pobytu Witosa na emigracji jeździł co roku do niego na odprawy. Po wybuchu II wojny natychmiast przystąpił do pracy konspiracyjnej. Został członkiem, a następnie przewodniczącym OKRL. Współpracował z okręgowym delegatem rządu i uczestniczył w pracach Krakowskiego Komitetu Międzypartyjnego. W 1942 r. wszedł w skład CKRL. Po powstaniu warszawskim wszedł z ramienia SL „Roch” do podziemnego parlamentu Polski – Rady Jedności Narodowej. W marcu 1945 r. został aresztowany przez NKWD i skazany w procesie szesnastu w Moskwie. Wrócił do kraju 8 sierpnia 1945 r. Zmarł 9 października 1985 r. i został pochowany w kaplicy Wincentego Witosa w Wierzchosławicach. Marcinkowski J., Fitowa A.: Ruch ludowy…, s. 337, 338.
View in Google Scholar
40. Zygmunt Lasocki urodził się w Brukseli, w rodzinie ziemiańskiej. W Belgii spędził dzieciństwo. Ukończył studia wyższe na UJ w 1891 r., uzyskując stopień doktora praw. Od 1911 r. poseł do parlamentu wiedeńskiego. W latach 1912–1913 przyczynił się do powstania PSL „Piast”. Od 1931 r. aż do wybuchu wojny z przerwami był członkiem Rady Naczelnej SL. Należał do najbardziej zaufanych osób Wincentego Witosa. W czasie okupacji wszedł w skład OKRL i razem z Mierzwą wszedł w skład Krakowskiego Komitetu Międzypartyjnego. Zmarł w Krakowie. Marcinkowski J., Fitowa A.: Ruch ludowy…, s. 341–343.
View in Google Scholar
41. Józef Marcinkowski urodził się w Biskupicach Radłowskich w rodzinie chłopskiej. Studiował filologię polską, historię i prawo na UJ. Z ruchem młodzieży wiejskiej związał się w okresie studiów. Był pierwszym prezesem Krakowskiego ZMW, wszedł do Rady Naczelnej SL. W czasie okupacji w OKRL w Krakowie. Pełnił w niej funkcję kierownika organizacyjnego oraz łącznika do spraw wojskowych z ZWZ-AK. Zmarł w 1993 r. w Myślenicach. Marcinkowski J., Fitowa A.: Ruch ludowy…, s. 341–43; Wybitne i sławne postaci ziemi radłowskiej [online]. Gminna Biblioteka Publiczna w Radłowie. [dostęp: 13 października 2009]. Dostępny w internecie: http://biblioteka.radlow.whad.pl/index.php?l=radloviana&d=marcinkowski.
View in Google Scholar
42. Marcinkowski J., Fitowa A.: Ruch ludowy…, s. 13, 14.
View in Google Scholar
43. Fitowa A.: Bataliony Chłopskie…, s. 33, 63, 64.
View in Google Scholar
44. AUJ, Wydział…, życiorys.
View in Google Scholar
45. Gawęda S.: Rola tajnego nauczania w polskim ruchu oporu w czasie II wojny światowej. „Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych” 1983, t. 31, s. 8.
View in Google Scholar
46. Czesław Wycech w latach 1931–1939 należał do SL. W okresie 1937–1939 był członkiem ZG Związku Nauczycielstwa Polskiego (ZNP). Od 1928 r. działał w ZMW RP „Wici”. W okresie okupacji niemieckiej w konspiracji. Był współorganizatorem i członkiem kierownictwa Tajnej Organizacji Nauczycielskiej. W latach 1940–1945 dyrektor Departamentu OiK Delegatury Rządu na Kraj. Po wojnie, w 1945 r., był prezesem ZG ZNP, w latach 1945–1947 członkiem Rady Naczelnej PSL, z której został usunięty. Z poparciem PPR i UB współorganizował w 1947 r. Centralny Komitet Lewicy PSL. W latach 1945–1947 był ministrem oświaty. W latach 1949–1956 był członkiem Rady Naczelnej Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (ZSL), w okresie 1956–1962 jej wiceprezesem, a w latach 1962–1971 prezesem NK ZSL. W latach 1947–1972 zasiadał w sejmie PRL (1957–1971 marszałek). Wielka encyklopedia PWN. Warszawa 2004.
View in Google Scholar
47. Strzembosz T.: Rzeczpospolita podziemna. Społeczeństwo polskie a państwo podziemne 1939–1945. Warszawa 2000, s. 185.
View in Google Scholar
48. Jan Smoleń urodził się w wielodzietnej rodzinie chłopskiej w Łysej Górze (pow. brzeski). Studiował matematykę na UJ. Uzyskał tam w 1925 r. dyplom nauczyciela gimnazjalnego. Pracował jako nauczyciel w Rudzie Śląskiej, Katowicach i w Bytomiu. Wpisany przez Niemców na czarną listę, schronił się we wrześniu 1939 r. w rodzinnej wsi, a następnie w Krakowie, gdzie mieszkał przez cały czas okupacji. Na wniosek J. Marcinkowskiego OKRL powołało go do Okręgowej Komisji OiK. Jesienią 1940 r. został kierownikiem OBSz podległego Delegaturze Rządu na Kraj. Na tym stanowisku pozostawał do końca okupacji. Wykazał się niezwykłą inicjatywą i pomysłowością w organizowaniu podziemnego szkolnictwa. Dzięki temu małopolskie OBSz wysunęło się ze swoim dorobkiem na pierwszy plan. Po wojnie pełnił funkcję naczelnika Wydziału Ogólnokształcącego w kuratorium krakowskim (1945), a następnie został awansowany na kuratora Okręgu Szkolnego w Katowicach. Zginął w wypadku samochodowym 15 czerwca 1945 r. Został pochowany w Katowicach. Marcinkowski
View in Google Scholar
J., Fitowa A.: Ruch ludowy…, s. 347–351.
View in Google Scholar
49. Gawęda S.: Ruch ludowy na terenie Polski południowej w okresie okupacji hitlerowskiej. „Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych” 1976, t. 19. s. 33.
View in Google Scholar
50. Ignacy Jakubiec pseudonim „Kowal” urodził się w rodzinie małorolnego chłopa z Żabna (pow. Dąbrowa Tarnowska). Studiował prawo, a następnie pedagogikę na UJ, uzyskując na tych dwóch fakultetach tytuł magistra. Podczas studiów należał do Polskiej Akademickiej Młodzieży Ludowej i Zrzeszenia Inteligencji Ludowej i Przyjaciół Wsi. Lata okupacji spędził w Krakowie na pracy konspiracyjnej jako sekretarz i kierownik organizacyjny podległego Delegaturze Rządu OBSz. Równocześnie był czynny w Okręgowej Komisji OiK „Roch” i z tego tytułu wchodził jako sekretarz do Okręgowego Wydziału Planowania. Marcinkowski J., Fitowa A.: Ruch ludowy…, s. 344, 345.
View in Google Scholar
51. Walerian Naturski pseudonim „Tur”, urodził się w Tenczynku, (pow. chrzanowski). Uczęszczał do gimnazjum św. Jacka w Krakowie. Tu w 1926 r. ukończył Seminarium Nauczycielskie i rozpoczął pracę jako nauczyciel w Libiążu. W czasie okupacji uczył w Krzeszowicach i już w pierwszych miesiącach podjął działalność konspiracyjną. Zorganizował nasłuch radiowy i przez dłuższy czas wydawał biuletyn „Polska Niepodległa” w nakładzie 100 egzemplarzy trzy razy w tygodniu. Był inicjatorem utworzenia oddziału bojowego Straży Chłopskiej (SCh), w sile 150 ludzi, pod dowództwem ppor. WP Juliana Spytkowskiego pseudonim „Młot”. Już w 1940 r. podjął pracę w tajnym nauczaniu. Najpierw samodzielnie, później w ramach Okręgowego Biura Szkolnego. Wspólnie ze Stanisławem Gawędą przeprowadzali na przydzielonych sobie terenach tajne egzaminy z zakresu szkoły średniej. Planowali też na okres powojenny sieć szkół w powiecie krakowskim i chrzanowskim. Obydwaj byli członkami Komisji Oświaty i Kultury „Roch” w powiecie. Naturski został aresztowany w niedługim czasie po pacyfikacji Radwanowic, 1 września 1943 r. Po torturach i śledztwie wywieziony do KL Auschwitz, a następnie do KL Buchenwald. W maju 1945 r. został wyzwolony z obozu przez wojska amerykańskie i powrócił do kraju. Marcinkowski J., Fitowa A.: Ruch ludowy…, s. 405–407.
View in Google Scholar
52. Gawęda S.: Tajne nauczanie na terenie powiatu krakowskiego…, s. 21–23.
View in Google Scholar
53. Relacja Marii Gawędy…
View in Google Scholar
54. Jakubiec I.: Działalność oświatowa ROCH-a w okręgu krakowskim 1939–1945. „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” 1966, nr 8, s. 197, 198. 55. Gawęda S.: Tajne nauczanie na terenie powiatu krakowskiego…, s. 24, 25.
View in Google Scholar
56. Gawęda S.: Okupacja niemiecka…, s. 276.
View in Google Scholar
57. Stefan Kamiński był właścicielem legalnie istniejącej w okresie okupacji księgarni i wydawnictwa znajdujących się przy ul. Karmelickiej 29 w Krakowie. Podczas wojny uratował od niechybnego zniszczenia bądź rozproszenia sporo polskich książek. Część nabywał jako „makulaturę” od Niemców za łapówki. Pochodziły one głównie ze zlikwidowanych bibliotek polskich i żydowskich. Inne kupował we Lwowie od przedsiębiorców ukraińskich, którzy przejęli niektóre polskie wydawnictwa, jak np. wydającą podręczniki szkolne Książnicę Atlas. Chwalba A.: Dzieje Krakowa. T. 5. Kraków w latach 1939–1945. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 2002, s. 335.
View in Google Scholar
58. Gawęda S.: Tajne nauczanie na terenie powiatu krakowskiego…, s. 29.
View in Google Scholar
59. Chwalba A.: Dzieje Krakowa. T. 5…, s. 318.
View in Google Scholar
60. AUJ, Wydział…, życiorys.
View in Google Scholar
61. Gawęda S.: Tajne nauczanie na terenie powiatu krakowskiego…, s. 31.
View in Google Scholar
62. Nauczycielka w szkole podstawowej w Śledziejowicach. Żyznowski W.: Wieliczanie…, s. 374.
View in Google Scholar
63. Kwestionariusz Janiny Sosin, Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie. Zbiór materiałów do dziejów oświaty wiatach 1939– 1945, sygn. IV/33/KP.
View in Google Scholar
64. AUJ, Wydział…, życiorys.
View in Google Scholar
65. „Ziemia. Tygodnik Ludowy”, organ SL „Roch” powiatu krakowskiego. Wychodził od 1 kwietnia do 23 grudnia 1944 r. Ukazało się 37 numerów, formatu A4, o objętości 4–8 stron, powielanych dwustronnie. Redaktorem pisma był Władysław Sterba pseudonim „Rzepecki” z Krakowa. Współpracowali z nim i materiał dostarczali Jan Gajoch pseudonim „Krzemień” z Pleszowa, Stanisław Gawęda
View in Google Scholar
pseudonim „Kowalski” ze Śledziejowic, Antoni Baranik z Mogiły, Stanisław Sendor z Wieliczki i Władysław Wyroba pseudonim „Bruzda”, „Skiba”. Nakład wynosił ok. 500 egzemplarzy. Kolportowane było na teren powiatu krakowskiego i chrzanowskiego. „Ziemia” była pismem społeczno-politycznym i informacyjnym, ze zdecydowaną jednak przewagą informacji. Prawie trzy czwarte objętości zajmował Przegląd wydarzeń, w którym omawiano wydarzenia z kraju i ze świata, oraz Kronika, w której podawane były informacje lokalne. W artykułach problemowych szeroko omawiano tezy programowe ruchu ludowego, a nade wszystko dominującą rolę i znaczenie chłopstwa w nadchodzącej przyszłości. Z Niemcami polecano walczyć do końca dla „zachowania godności i dumy narodowej”. O Armii Czerwonej pisano: „Nie uważamy ich za swoich wrogów. Chcemy w nich widzieć »sprzymierzeńca naszych aliantów« i jako do takich ustosunkować się pozytywnie (…). Lecz nie zależy to wyłącznie od nas (…)”. O komunizmie zaś, że „program i hasła komunistyczne nam nie odpowiadają. Dobrowolnie na nie się nie zgodzimy (…)”. W sprawie wschodniej granicy Polski stwierdzano, że „nie należy tak szybko rezygnować z połowy Polski” i raczej czekać do konferencji pokojowej. Marcinkowski J., Fitowa A.: Ruch ludowy…, s. 234–237.
View in Google Scholar
66. Gawęda S.: Tajne nauczanie na terenie powiatu krakowskiego…, s. 31.
View in Google Scholar
67. Celiński J., Choma W.: Nauczyciele powiatu krakowskiego – ofiary wojny i uczestnicy ruchu oporu 1939–1945. „Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych” 1984, t. 33, cz. 15, s. 86.
View in Google Scholar
68. W skład komisji wchodzili,oprócz Stanisława Gawędy, Wincenty Danek i Bronisław Grochal. Harabasz L.: Szkolnictwo polskie jawne i tajne w powiecie chrzanowskim w latach okupacji hitlerowskiej (1939–1945). „Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych” 1974, t. 17, cz. 9, s. 52, 53. 69. Wroński T.: Kronika okupowanego Krakowa. Kraków 1974, s. 388.
View in Google Scholar
70. Relacja Marii Gawędy…
View in Google Scholar
71. Ibidem.
View in Google Scholar
72. Helena Wiązownicka-Gawęda, córka Franciszka i Anny Zabłockiej z domu Półtorak, pochodziła z rodziny o tradycjach rzemieślniczych. Jej ojciec był piekarzem, starszym Cechu Wielkiego w Wieliczce. Uczęszczała do Gimnazjum Realnego im. Królowej Jadwigi w Krakowie, gdzie zdała maturę. W 1923 r. podjęła pracę nauczycielską w Siemianowicach Śląskich. Następnie studiowała na UJ. Po uzyskaniu w 1933 r. dyplomu doktora chemii (w specjalności chemia rolna), została zatrudniona na stanowisku starszego asystenta w Katedrze Chemii Nieorganicznej UJ (1933–1939). Jednocześnie, dla ratowania tradycji rodzinnych po nagłej śmierci brata, podjęła naukę zawodu piekarza. Po trzech latach zdobyła dyplom czeladniczy (1941), który uprawniał do samodzielnego prowadzenia piekarni. 15 sierpnia 1942 r. została aresztowana przez Niemców za konspiracyjne kontakty i osadzona w KL Auschwitz. Następnie trafiła do podobozu Rajsko. W wyniku ewakuacji KL Auschwitz w styczniu 1945 r. dostała się do Malhoff, a potem Ravensbrück i innych obozów. Wyzwolenia doczekała pod Berlinem 2 maja 1945 r. Powróciła do kraju i zajmowała się prowadzeniem rodzinnej piekarni w Wieliczce do chwili jej bezprawnego odebrania. W grudniu 1955 r. zatrudniła się w Instytucie Zootechniki w Krakowie, gdzie do przejścia na emeryturę była pracownikiem naukowym w Zakładzie Użytków Zielonych. Pochowana na cmentarzu w Wieliczce. Gawroński W.: Słownik biograficzny…, s. 182.
View in Google Scholar
73. Gawęda S.: Pomorze Zachodnie a Polska wobec rywalizacji mocarstw na przełomie XIV i XV wieku. „Sprawozdania z czynności i posiedzeń PAU”, t. 53, nr 6, s. 377–381.
View in Google Scholar
74. Idem: Polityczna i gospodarcza ekspansja Niemców w rejonie Bałtyku w XIII–XV wieku. „Wiadomości Historyczne” 1959, nr 1, s. 31–38; idem: Próba osadzenia Fryderyka Hohenzollerna na tronie polskim a sprawa pomorska. W: Mediaevalia. W 50. rocznicę pracy naukowej Jana Dąbrowskiego. Warszawa 1960, s. 177–205.
View in Google Scholar
75. Idem: Rola finansowa duchowieństwa diecezji krakowskiej w okresie wojny trzynastoletniej. Kraków 1959; idem: Udział finansowy Krakowa w okresie wojny trzynastoletniej. „Nasza Przyszłość” 1959, t. 10, s. 143–158; idem: Rola Krakowa w okresie przygotowań do wyprawy grunwaldzkie. „Małopolskie Studia Historyczne” 1960, R. 3, z. 1/2, s. 37–50; idem: Wkład Krakowa do wysiłku zbrojnego Polski w czasie wojny trzynastoletniej. „Rocznik Krakowski” 1968, t. 39, s. 63–68.
View in Google Scholar
76. Rozbiór krytyczny Annalium Jana Długosza T. 1. (1385–1444). Oprac. S. Gawęda (et al.) pod kier. J. Dąbrowskiego. Wrocław–Warszawa–Kraków 1961; Rozbiór krytyczny Annalium Jana Długosza T. 2. (1445–1480). Oprac. S. Gawęda (et al.) pod kier. J. Dąbrowskiego. Wrocław–Warszawa–Kraków 1965.
View in Google Scholar
77. Rachunki królewskie z lat 1471–1472 i 1476–1478. Oprac. S. Gawęda (et al.). „Materiały Komisji Nauk Historycznych PAN w Krakowie” 1960, nr 2.
View in Google Scholar
78. AUJ, Wydział Humanistyczny (197), Teczka osobowa habilitacyjna, s. III.
View in Google Scholar
79. Gawęda S.: Rozkład cechów wielickich w połowie XVIII wieku. „Małopolskie Studia Historyczne” 1961, R. 4, z. 3/4, s. 25–40; idem: Testament sztygara wielickiego Sebastiana Koszuckiego z 1681 roku. „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce” 1992, t. 17, s. 147–157.
View in Google Scholar
80. Idem: Uposażenie Akademii Krakowskiej na żupie wielickiej. „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce”1965, t. 1, s. 261–272; idem: Udział możnowładztwa małopolskiego w dochodach z żup krakowskich w XIV i XV wieku. „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce” 1968 t. 2, s. 235–249; idem: Polityka Kazimierza Wielkiego względem miast górniczych. „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce” 1974, t. 3, s. 13–20; idem: Zarys rozwoju i osiągnięć Szkoły Górniczej w Wieliczce (1861–1933). „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce” 1977, t. 6, s. 98–115; idem: Wiadomości o żupach krakowskich w „Rocznikach” i „Księdze uposażeń” Jana Długosza. „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce”1980, t. 9, s. 217–229; idem: Marcin German – geometra wielicki. „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce” 1983, t. 12, , s. 109–115; idem: Szkolnictwo w Wieliczce w okresie przedrozbiorowym (do 1772 roku). „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce” 1985, t. 14, s. 125–138; idem: Testament sztygara wielickiego Sebastiana Koszuckiego z 1681 roku. „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce” 1992, t. 17, s. 147–157.
View in Google Scholar
81. Idem: Tajne nauczanie na terenie powiatu krakowskiego w okresie okupacji hitlerowskiej. „Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych” (dalej cyt. RKNP); idem: Materiały do dziejów oświaty w okresie okupacji hitlerowskiej (1939–1945) na trenie dystryktu krakowskiego. T. 1. Wrocław 1961; idem: Kierownicze ośrodki tajnego szkolnictwa na obszarze podziemnego Okręgu Szkolnego Krakowskiego w latach 1939–1945. RKNP 1970, t. 11, cz. 6, s. 17–34; idem: Kierownicze ośrodki tajnego szkolnictwa w okresie okupacji hitlerowskiej. RKNP 1971, t. 13, cz. 7, s. 9–22; idem: Materiały propagandowo-szkoleniowe. RKNP 1973, t. 15, cz. 8, s. 68–86; idem: Projekt organizacji oświaty i kultury na okres powojenny. RKNP 1973, t. 15, cz. 8, s. 89–130; idem: Ruch ludowy a oświata na terenie Polski południowej w okresie okupacji hitlerowskiej. RKNP 1976, t. 19, cz. 10, s. 31–38; idem: Rola tajnego nauczania w polskim ruchu oporu w czasie II wojny światowej. RKNP 1983, t. 31, cz. 14, s. 5–14; idem: Akademia handlowa w Krakowie latach 1939–1945. RKNP 1984, t. 33, cz. 15, s. 13–20; idem: Kobiety w tajnym nauczaniu w okupowanej Polsce. RKNP 1985, t. 35, cz. 16, s. 5–14; idem: Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie w latach 1939–1945. RKNP 1985, t.
View in Google Scholar
35, cz. 16, s. 15–22; idem: Ekspozytura Politechniki Warszawskiej w Krakowie i Zakopanem w okresie okupacji hitlerowskiej. RKNP 1985, t. 37, cz. 17, s. 5–22; idem: Józef Celiński wychowawca – żołnierz – społecznik. RKNP 1992, t. 46, cz. 22, s. 131–134; idem: Nauka i szkolnictwo wyższe podczas okupacji na tle innych krajów okupowanych. RKNP 1992, t. 46, cz. 22, s. 7–20.
View in Google Scholar
82. idem: Uniwersytet Jagielloński w okresie okupacji hitlerowskiej (1939–1945). Kraków 1986.
View in Google Scholar
83. Idem: Die Jagiellonische Universität in der Zeit der faschistischen Okkupation 1939–1945. Jena 1981.
View in Google Scholar
84. Idem: Możnowładztwo małopolskie w XIV i pierwszej połowie XV wieku. Kraków 1966.
View in Google Scholar
85. Piotrowicz J.: Wspomnienie…, s. 144, 145.
View in Google Scholar
86. Bloch M.: Pochwała historii, czyli o zawodzie historyka. Przekł. W. Jedlicka. Wyd. 2. Warszawa 2009.
View in Google Scholar
87. Braudel F.: Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II. T. 1–2. Warszawa 2004.
View in Google Scholar
88. Informacja od Stanisława Piwowarskiego…
View in Google Scholar
89. „Tygodnik Powszechny” – tygodnik katolicki ukazujący się od 1945 r. o tematyce społeczno-kulturalnej. Jego założycielem i redaktorem naczelnym w latach 1945–1953 i 1956–1999 był Jerzy Turowicz. Obecnie na tym stanowisku jest ks. Adam Boniecki.
View in Google Scholar
90. „Wieści” – tygodnik społeczno-polityczny wydawany w Krakowie od 6 stycznia 1957 r. i poświęcony sprawom wsi. 14 marca 1990 r. pismo zostało zawieszone.
View in Google Scholar
91. Gawęda M.: Stanisław Gawęda – nasz tato. W: 76. spotkanie z cyklu Wieliczka - Wieliczanie. Stanisław Gawęda – ku pamięci w 10. rocznicę śmierci. Wieliczka 2004, s. 5–8 (Jadwiga Duda, z. 21).
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
