Humor w okupowanym Krakowie

Authors

  • Anna Czocher

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2009.07

Abstract

HUMOUR IN THE NAZI-OCCUPIED KRAKOW

The article is an attempt to answer the question how the Nazi German occupation influenced the sense of humour of Kraków residents, and whether it left any room for fun and laughter. The research has revealed that humour was in fact always present in the everyday battles against the hardships of occupation reality in Kraków. The paper presents a survey of the various kinds of jokes popular in that period, the authors who created them, and the social functions they performed. Political wit played a particularly important role. Current affairs provided ample inspiration for the jokes, and Nazi German dignitaries became the popular targets of mockery, Adolf Hitler being the character most frequently featuring in such jokes. The jokes were created spontaneously, and their authors usually remained anonymous. Street musicians and newsboys became invaluable originators and distributors of jokes. The social need for humour was also recognized by the underground activists. Jokes often featured in the underground press, and some of the publications that appeared in Kraków at that time had a strictly satirical profile. Political humour circulated via leaflets, posters, stickers, slogans written on the walls, etc. Some of the actions organized by the underground movement in order to uplift the dispirited people of Kraków at the most difficult times during the war also had humorous overtones. As the occupation authorities were held up to ridicule, they did not seem dangerous any more, but, rather, ludicrous and stupid, which made the problems one normally encountered during Nazi occupation easier to confront. However, the Nazi-occupied Kraków was not monopolized by political jokes alone. Jokes about people’s manners and social habits, especially concerning the relationships between men and women, were very common too. The ability to tell funny jokes still defined a person’s social attractiveness, just as it did before the war. The occupying authorities also used humour and satire to attain their own objectives. Derisive political wit constituted a part of propagandist campaigns, especially anti-Bolshevik and anti-Semitic. Nonpolitical humour was to deflect attention from the ongoing problems. Humour was also an integral element of officially published periodicals where separate, regular columns were dedicated to jokes, comic stories, satirical drawings and epigrams.

References

1. Z uwagi na zasadniczo odmienne losy poszczególnych narodowości zamieszkujących okupowany Kraków (Polaków, Żydów, Niemców, Ukraińców) w artykule zostanie poddana analizie jedynie polska społeczność miasta. Nie będzie także mowy o humorze obecnym w więzieniach i obozach na terenie Krakowa, gdyż specyfika tych miejsc wymagałaby odrębnego potraktowania.
View in Google Scholar

2. Zdefiniowanie pojęcia humor nie jest łatwe z uwagi na jego różnoraki zakres pojęciowy w różnych dziedzinach: socjologii, etnologii, psychologii, literaturze itp. Także język potoczny posługuje się nim bez dbałości o ścisły zakres tematyczny. Wymiennie z terminem humor będą używane takie terminy, jak dowcip, śmiech, żart. Potraktowane zostaną łącznie jako określenia intuicyjnie przejawianej wesołości podlegającej estetycznej kategorii komizmu, zob. też Jastrzębski Z.: Poetyka humoru lat okupacji 1939–1944. Warszawa 1986, s. 18.
View in Google Scholar

3. Postawę taką prezentowało zwłaszcza starsze pokolenie, kultywujące żałobę narodową. Zdają się to potwierdzać wypowiedzi z początków okupacji młodych wówczas krakowian: „Nie mieliśmy jeszcze wyczulonej wyobraźni na niemieckie metody policyjne. (…) Obawialiśmy się raczej potępienia ze strony starszej generacji rodaków (…). Żałoba – to nam nie odpowiadało”. Kwiatkowski T.: Płaci się każdego dnia. Kraków 1986, s. 27; zob. też Jastrzębski Z.: Poetyka…, s. 10, 11.
View in Google Scholar

4. Ambrière F.: Długie wakacje 1939–1945. Poznań 1971, s. 269.
View in Google Scholar

5. Kwiatkowski T.: Płaci się…, s. 345.
View in Google Scholar

6. Stróżyk Z.: W Krakowie i gdzie indziej. W: Byli wówczas dziećmi. Oprac. M. Turski. Warszawa 1975, s. 252.
View in Google Scholar

7. Mikułowski-Pomorski J.: Kraków w naszej pamięci. Kraków 1991, s. 117.
View in Google Scholar

8. Już na początku 1940 r. wyszedł „Bicz. Pismo satyryczno-polityczne”, redagowany przez Tadeusza Seweryna, zob. Seweryn T.: Tajna drukarnia u wszarzy. „Wieści” 1965, nr 9. W 1940 r. ukazała się humorystyczna gazetka „Szubienica”, wydana przez Antoniego Piusa Krzyżanowskiego, zob. Ryszkiewicz A.: Polskie podziemne wydawnictwa satyryczne. W: Załęski G.: Satyra w konspiracji 1939–1945. Warszawa 1958, s. 15; Jarowiecki J.: Konspiracyjna prasa w Krakowie w latach okupacji hitlerowskiej 1939–1945. Kraków 1980, s. 225. Od listopada 1943 r. do kwietnia 1944 r. ukazywał się „Na ucho. Tygodnik satyryczno-humorystyczny”, redagowany przez młodych działaczy podziemia z Jerzym Szewczykiem, pseudonim „Szarzyński” i Eugeniuszem Kolanko, pseudonim „Bard” na czele. Satyryczny charakter miała także wydana przez nich w 1943 r. broszura „Dysonanse”, zob. Jarowiecki J.: Krakowskie konspiracyjne pismo „Na ucho” (1943–1944). „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie. Prace Historycznoliterackie” 1966, t. 3, z. 24, s. 73–111. Również w 1943 r. ukazał się zbiór anegdot i dowcipów wojennych Polski humor wojenny. Przyczynki do postawy społeczeństwa polskiego podczas wojny, zob. Sierotwiński S.: Kronika życia literackiego w Polsce pod okupacją hitlerowską w latach 1939–1945. T. 1–2. Kraków 1988, s. 231, 232; Chojnicki W.: Bibliografia zwartych druków konspiracyjnych wydanych pod okupacją hitlerowską w latach 1939–1945. Warszawa 1970, s. 179, poz. 654.
View in Google Scholar

9. Egzemplarze tzw. lewych „Gońców Krakowskich” przechowywane są w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa (dalej cyt. MHK), sygn. D 1610 i D 2289-2291.
View in Google Scholar

10. Szerzej zob. Ziemba S.: Lewe wydania „Gońca Krakowskiego”. Wspomnienia wojenne. „Życie Literackie” 1961, nr 29, s. 8.
View in Google Scholar

11. Szerzej zob. Jarowiecki J.: Eugeniusz Kolanko „Bard”. Poeta podziemnego Krakowa. Kraków 1999, s. 30.
View in Google Scholar

12. Konspiracyjne druki ulotne o wydźwięku humorystycznym wydawane lub kolportowane w Krakowie znajdują się w zbiorach MHK, np. broszura Tablice roślin z karykaturami hitlerowców, sygn. D 1961; rysunki satyryczne z okresu okupacji, sygn. D 2785, D 2073; karykatura-układanka Szukaj piątej świni (po złożeniu ukazuje się twarz Hitlera), sygn. D 680/1. MHK posiada także zbiór prasy zarówno konspiracyjnej, jak i oficjalnej ukazującej się w czasie okupacji.
View in Google Scholar

13. Przykładem może być napis „Deutschland siegt an allen Fronten”, który zamieniano na: „Deutschland liegt an allen Fronten”, czyli „Niemcy zwyciężają na wszystkich frontach” na „Niemcy leżą na wszystkich frontach”.
View in Google Scholar

14. Marchaj C: Pamiętnik z okresu od 1 stycznia 1939 roku do 14 maja 1940 roku. Biblioteka Jagiellońska, Dział Rękopisów (dalej cyt. BJ, Rkp.), sygn. Przyb. 3/68, k. 210. Egzemplarz pamiętnika znajduje się także w MHK, sygn. R 1496.
View in Google Scholar

15. Rymar S.: Pamiętnik, cz. III. BJ, Rkps, sygn. 9798 III, k. 45.
View in Google Scholar

16. Stróżyk Z.: W Krakowie…, s. 224.
View in Google Scholar

17. Seweryn T.: Okupacji dzień powszedni. „Przegląd Lekarski” 1970, nr 1, s. 192, 193.
View in Google Scholar

18. Stróżyk Z.: W Krakowie…, s. 233.
View in Google Scholar

19. Seweryn T.: Okupacji dzień…, s. 186.
View in Google Scholar

20. Kwiatkowski T.: Płaci się…, s. 345.
View in Google Scholar

21. „Na Ucho. Tygodnik satyryczno-humorystyczny” 1944, nr 4 (10), s. 2.
View in Google Scholar

22. Przykładowo „Na ucho” pozwalało sobie na tematy nieporuszane przez wojskową i polityczną prasę konspiracyjną i kpiło z przyjaźni polsko-alianckiej oraz z emigracyjnych polityków. Niejednoznacznie oceniało Stalina. Występował w towarzystwie aliantów, ale częściej traktowano go na równi z Hitlerem. Krytykowało kłótnie i walkę ideologiczną konspiracyjnych stronnictw. W numerze z początku stycznia 1944 r. redakcja wyrażała życzenie, „że każda partia zostawiła swoje tobołki i walizki po tamtej stronie, a weszła w Nowy Rok z myślą o Polsce”, zob. „Na ucho. Tygodnik satyryczno-humorystyczny” 1944, nr 2 (8), s. 1. Pojawiał się też humor związany ze stereotypem Żyda-komunisty. Przykładowo: „Na ucho. Tygodnik satyryczno-humorystyczny” 1944, nr 4 (10), s. 5 zamieścił karykaturę z podpisem: „Stalin przyjmuje w Moskwie delegację »Polskiego Komitetu Wyzwolenia i Obrzezania Narodowego«”.
View in Google Scholar

23. Stróżyk Z.: W Krakowie…, s. 224.
View in Google Scholar

24. Strzelichowski S.: Dwa lata – grudzień 1942 – październik 1944. Wrocław 1972, s. 365.
View in Google Scholar

25. Łukasiewicz P.: Porządek społeczny w potocznych wyobrażeniach i przekazach. Warszawa 1991, s. 121 i 127.26. Kwiatkowski T.: Płaci się…, s. 432.
View in Google Scholar

27. „Na ucho. Tygodnik satyryczno-humorystyczny” 1944, nr 14 (20), s. 7.
View in Google Scholar

28. Zamieszczono je w numerze z 14 czerwca 1940 r. „Specjalista Władysław Sikorski garbuje skórę dzikich zwierząt. – Specjalność: iberalesy. – Kraków. Veit-Stoss Str. 34”, zob. „Goniec Krakowski” 1940, nr 135, s. 6.
View in Google Scholar

29. 2 października 1943 r. generalny gubernator Hans Frank wydał Rozporządzenie celem zwalczania zamachów na niemieckie dzieło odbudowy w Generalnym Gubernatorstwie, zwane dekretem o sądach doraźnych. Zwiększał on uprawnienia sądów i upraszczał tryb podejmowania decyzji. Na mocy dekretu sądy doraźne wymierzały wyroki śmierci w zasadzie bez konieczności ich uzasadniania i bez wymogów proceduralnych. Wydanie dekretu rozpoczęło okres szczególnie nasilonego terroru, który trwał do późnej wiosny 1944 r. Jeden z dwóch numerów tzw. lewego „Gońca Krakowskiego” ukazał się właśnie w tym czasie – 1 grudnia 1943 r. Szerzej zob. Chwalba A.: Dzieje Krakowa. T. 5. Kraków w latach 1939–1945. Kraków 2002, s. 206 i 313.
View in Google Scholar

30. Hałoń K.: W pracy i walce. Wspomnienia. Kraków 1996, s. 139.
View in Google Scholar

31. Seweryn T.: Okupacji dzień…, s. 192. Tadeusz Seweryn etnograf i malarz był w czasie okupacji zastępcą Delegata Rządu na Okręg Krakowski, okręgowym szefem Kierownictwa Walki Cywilnej oraz stałym delegatem do Rady Pomocy Żydom „Żegota”.
View in Google Scholar

32. Strzelichowski S.: Dwa lata…, s. 73.
View in Google Scholar

33. Przykładowo w „Ilustrowanym Kurierze Polskim” była niemal całostronicowa rubryka Świat się śmieje.
View in Google Scholar

34. „Ilustrowany Kurier Polski” 1942, nr 20, s. 9.
View in Google Scholar

35. „Ilustrowany Kurier Polski” 1941, nr 22, s. 15.
View in Google Scholar

36. Przykładowo w numerze „Ilustrowanym Kurierze Polskim” z końca 1941 r. pojawił się żart dotyczący kupna radioodbiornika: „Chciałbym kupić aparat radiowy. – Proszę bardzo. Czy życzy pan sobie aparat na krótkie czy na długie fale? – Na krótkie, na krótkie. Mamy bowiem bardzo małe mieszkanie”, zob. „Ilustrowany Kurier Polski” 1941, nr 46, s. 15. Tymczasem komisarz miejski w Krakowie Ernst Zörner (1895–1945) na podstawie zarządzenia władz Generalnego Gubernatorstwa z 15 grudnia 1939 r. o konfi skacie aparatów radiowych, 11 stycznia 1940 r. polecił w terminie do 15 stycznia tegoż roku oddać wszelki sprzęt radiowy i zlikwidować anteny.
View in Google Scholar

37. Zob. „Ilustrowany Kurier Polski” 1942, nr 15–20.
View in Google Scholar

38. Druki ulotne o treści antykomunistycznej i antyżydowskiej wydawane przez okupanta na terenie Generalnego Gubernatorstwa znajdują się w zbiorach MHK, zob. przykładowo druk o sygn. D 678/1-32.
View in Google Scholar

39. Wójcik W.: Prasa gadzinowa GG. Kraków 1988, s. 188.
View in Google Scholar

40. Matusewicz C.: Humor, dowcip, wychowanie. Analiza psychospołeczna.Warszawa 1976, s. 81.
View in Google Scholar

41. Łukasiewicz P.: Porządek społeczny…, s. 120.
View in Google Scholar

42. Strzelichowski S.: Dwa lata…, s. 299.
View in Google Scholar

43. Stróżyk Z.: W Krakowie…, s. 252.
View in Google Scholar

44. Strzelichowski S.: Dwa lata…, s. 342.
View in Google Scholar

45. „Na ucho. Tygodnik satyryczno-humorystyczny” 1944, nr 4, s. 5.
View in Google Scholar

46. „Na ucho. Tygodnik satyryczno-humorystyczny” 1944, nr 9, s. 2. Cytowany żart dotyczy Wilhelma Koppego (1896–1975), wyższego dowódcy SS i Policji w tzw. Kraju Warty, a następnie w Generalnym Gubernatorstwie. 11 lipca 1944 r. w Krakowie żołnierze AK przeprowadzili nieudany zamach na jego życie.
View in Google Scholar

47. Szerzej na temat rodzajów humoru i elementów składowych satyry zob. Bystroń J.S.: Komizm. Wrocław 1960.
View in Google Scholar

48. Przykładowo por. „Ilustrowany Kurier Polski” 1942, nr 14, s. 3 i „Na ucho. Tygodnik satyryczno-humorystyczny” 1944, nr 1, s. 2. Warto porównać humor okupacyjny choćby z humorem okresu stanu wojennego, zob. Rogowska B.: Humor okresu stanu wojennego w Polsce. „Rocznik Jeleniogórski” 2005, t. 37, s. 25–38.
View in Google Scholar

49. Gałecki W.: Jeszcze raz przez życie. Wspomnienia. Kraków 1966, s. 404.
View in Google Scholar

50. Bujwid O.: Osamotnienie. Pamiętniki z lat 1932–1942. Kraków 1990, s. 203.
View in Google Scholar

51. Szerzej zob. Warszawiak W.: Humor w czasie okupacji 1939–1945. Warszawa 2009.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-10-19

Issue

Section

Articles

How to Cite

Humor w okupowanym Krakowie. (2026). Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 27, 129-136. https://doi.org/10.32030/KRZY.2009.07