Uczniowie żydowscy w austriackim systemie szkolnictwa średniego na przykładzie Gimnazjum św. Anny w Krakowie w latach autonomii Galicji

Authors

  • Piotr Figiela

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2009.11

Abstract

JEWISH STUDENTS IN THE AUSTRIAN SECONDARY EDUCATION SYSTEM: A CASE STUDY OF ST ANNE’S GYMNASIUM IN KRAKOW IN THE PERIOD OF GALICIA’S AUTONOMY

In the period of Galicia’s autonomy within the Austrian Empire, St Anne’s Gymnasium (Gimnazjum św. Anny) in Kraków was a secondary school providing high educational standards whose goal was to prepare students for further study at university level. It was attended by young people representing mostly the local élite – the highest social strata of Kraków and the neighbouring towns, as well as members of Poland’s top artistocratic families settled in Kraków, such as the Zamoyskis, or the Potockis. Among the students of St Anne’s were also Jewish boys from assimilated families. In 1900 the sons of wealthy merchants constituted the largest group (73.1 per cent) of St Anne’s total Jewish population, the second largest group being the representatives of assimilated Jewish intelligentsia (23.1 per cent), while students representing other social groups constituted 3.7 per cent of the school’s Jewish population. The number of Jewish students grew steadily throughout the 19th century, especially in the period of Galicia’s autonomy. In 1870 Jewish students constituted 4.4 per cent of St Anne’s entire student population; by 1890 their number grew to 10.7 per cent, only to reach 25.2 per cent (i.e. 159 persons, which was the record high number of Jewish students in the school’s history) in 1909. School leaving exams (matura) at St Anne’s were also taken by extra-mural Jewish students, the largest group among these being young Jewish women. The first extramural female student who passed her matura exams at St Anne’s was Helena Donhajser, a Jewess. Jewish students of St Anne’s Gymnasium used various forms of material support which the school off ered, such as the self-help unit called “Students’ Friendly Help” (Pomoc Koleżeńska Uczniów), and foundations awarding scholarships and providing financial aid for students in need, e.g. M. Silberstein’s Foundation or R. Löwenstein’s Foundation. Jewish-Christian relations among the students of St Anne’s were good, and many of the friendships that developed among the pupils would last for a lifetime. Many of St Anne’s Jewish graduates went on to continue their education at Jagiellonian University, mostly at the Faculty of Law and the Faculty of Medicine. Having completed their university studies, many of them – e.g. Józef Rosenblatt and his son Alfred, Tadeusz Epstein, Artur Benis and Henryk Halban, to name only a few – became prominent participants of the public life of Kraków and the newly re-established Polish state.

References

1. Artykuł ten został napisany na podstawie pracy magisterskiej o takim samym tytule, obronionej przeze mnie w Instytucie Historii UJ w 2006 r.
View in Google Scholar

2. Świeboda J.: Edukacja Żydów w Galicji 1772–1918. „Prace Historyczno- Archiwalne” 1994, t. 2, s. 87.
View in Google Scholar

3. Adamczyk M.J.: Edukacja a przeobrażenia społeczności żydowskich w monarchii habsburskiej 1774–1914. Wrocław 1998, s. 43.
View in Google Scholar

4. Ibidem.
View in Google Scholar

5. Eisenbach A.: Emancypacja Żydów na ziemiach polskich na tle europejskim. Warszawa 1988, s. 264.
View in Google Scholar

6. Rędziński K.: Żydowskie szkolnictwo świeckie w Galicji w latach 1813–1918. Częstochowa 2000, s. 46, 47.
View in Google Scholar

7. Świeboda J.: Edukacja Żydów…, s. 89.
View in Google Scholar

8. Rędziński K.: Żydowskie szkolnictwo…, s. 46; Świeboda J.: Edukacja Żydów…, s. 89, 90.
View in Google Scholar

9. Świeboda J.: Edukacja Żydów…, s. 90; Rędziński K.: Żydowskie szkolnictwo…, s. 47.
View in Google Scholar

10. Dutkowa R.: Polityka szkolna w Galicji między autonomią a centralizmem (1861–1875). Kraków 1995, s. 45–48, 52–54.
View in Google Scholar

11. Ibidem, s. 46, 47.
View in Google Scholar

12. Świeboda J.: Edukacja Żydów…, s. 99; Rędziński K.: Żydowskie szkolnictwo…, s. 130, 131.
View in Google Scholar

13. Dutkowa R.: Polityka szkolna…, s. 124–126, 158–160.
View in Google Scholar

14. Świeboda J.: Edukacja Żydów…, s. 99.
View in Google Scholar

15. Ibidem; Dutkowa R.: Polityka szkolna…, s. 49.
View in Google Scholar

16. Gąsowski T.: Między gettem a światem. Dylematy ideowe żydów galicyjskich na przełomie XIX i XX wieku. Kraków 1997, s. 18, 19; zob. też Eisenbach A.: Emancypacja Żydów…, s. 534–543.
View in Google Scholar

17. Świeboda J.: Edukacja Żydów…, s. 100.
View in Google Scholar

18. St inia M.: Państwowe szkolnictwo gimnazjalne w Krakowie w okresie autonomii galicyjskiej. Kraków 2004, s. 11, 12.
View in Google Scholar

19. Ibidem, s. 13, 14.
View in Google Scholar

20. Bąk J.: Semper in altum. Z dziejów szkół nowodworskich. Kraków 1976, s. 120–126.
View in Google Scholar

21. Zmiana nazwy szkoły była spowodowana najpewniej wspomnianym kursem germanizacyjnym w szkolnictwie, jak również w pozostałych sferach życia publicznego.
View in Google Scholar

22. Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej cyt. APKr), Archiwum Gimnazjum i Liceum im. B. Nowodworskiego, Zaświadczenia szkolne i metryki uczniów, sygn. GLN 203–211.
View in Google Scholar

23. Stinia M.: Państwowe szkolnictwo gimnazjalne…, s. 11, 12.
View in Google Scholar

24. S t i n i a M.: Państwowe szkolnictwo gimnazjalne…, s. 81. Występujące w XIX-wiecznej Galicji żydowskie nieformalne związki małżeńskie, nazywane w ówczesnej terminologii małżeństwami rytualnymi, różniły się od pozostałych związków tym, że były one zawierane wyłącznie według norm prawa żydowskiego, bez uwzględnienia postanowień prawa cywilnego. Nie posiadały więc mocy prawnej, chociaż sami Żydzi uważali je za ważne. Śliż M.: Rytualne małżeństwa Żydów w Galicji w drugiej połowie XIX wieku. „Studia Judaica” 2001, t. 4, nr 1–2 (7–8), s. 97–110.
View in Google Scholar

25. Stinia M.: Państwowe szkolnictwo gimnazjalne…, s. 81.
View in Google Scholar

26. APKr, Archiwum Gimnazjum i Liceum im. B. Nowodworskiego, Protokoły egzaminów wstępnych, sygn. GLN 182.
View in Google Scholar

27. Stinia M.: Państwowe szkolnictwo gimnazjalne…, s. 83; Bąk J.: Semper in altum…, s. 147.
View in Google Scholar

28. Stinia M.: Państwowe szkolnictwo gimnazjalne…, s. 85.
View in Google Scholar

29. Korta K.: Gimnazjum św. Anny w Krakowie. Wspomnienia ucznia. Biblioteka Krakowska nr 97. Kraków 1938, s. 53, 80, 81.
View in Google Scholar

30. Stinia M.: Państwowe szkolnictwo gimnazjalne…, s. 86, 87; zob. też APKr, Archiwum Gimnazjum i Liceum im. B. Nowodworskiego, Protokoły egzaminów wstępnych, sygn. 182.
View in Google Scholar

31. Stinia M.: Państwowe szkolnictwo gimnazjalne…, s. 87.
View in Google Scholar

32. Opracowano na podstawie Sprawozdań Dyrektora c.k. Gimnazjum Nowodworskiego, czyli św. Anny w Krakowie (dalej cyt. Sprawozdanie) za lata szkolne 1912/1913–1917/1918 oraz na podstawie: APKr, Katalogi klasyfi kacyjne za lata szkolne 1910/1911–1917/1918, sygn. GLN 170–178.
View in Google Scholar

33. Stinia M.: Państwowe szkolnictwo gimnazjalne…, s. 96.
View in Google Scholar

34. Ibidem, s. 90, 91.
View in Google Scholar

35. Ibidem, s. 87.
View in Google Scholar

36. Ibidem, s. 91, 92.
View in Google Scholar

37. Bąk J.: Semper in altum…, s. 162, 163; Sprawozdanie za rok szkolny 1899/1900. Kraków 1900, s. 92; APKr, Protokoły egzaminów dojrzałości, sygn. GLN 195.
View in Google Scholar

38. Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Elektroniczna baza rodowodów studenckich Corpus Studiosorum Universitatis Iagellonicae z lat 1850–1918.
View in Google Scholar

39. Żbikowski A.: Żydzi krakowscy i ich gmina w latach 1869–1919. Warszawa 1994, s. 46.
View in Google Scholar

40. Stinia M.: Państwowe szkolnictwo gimnazjalne…, s. 92.
View in Google Scholar

41. Ibidem, s. 108.
View in Google Scholar

42. Loc. cit.
View in Google Scholar

59. Korta K.: Gimnazjum św. Anny…, s. 80, 81.
View in Google Scholar

60. Karasiński S.: Garść wspomnień z ławy szkolnej w latach 1913–1916. W: Pół wieku wspomnień…, s. 183, 184. 61. Ibidem.
View in Google Scholar

62. Gąsowski T.: Między gettem a światem…, s. 63; Żbikowski A.: Żydzi krakowscy…, s. 104; Najnowsze dzieje Żydów w Polsce w zarysie (do 1950 roku). Red. J. Tomaszewski. Warszawa 1993, s. 98.
View in Google Scholar

63. Kopiec wspomnień. Kraków 1961, s. 574–576.
View in Google Scholar

64. Templer L.: Prof. Jan Śnieżek. W: Pół wieku wspomnień…, s. 200.
View in Google Scholar

65. Loc. cit.
View in Google Scholar

66. Ibidem, s. 201.
View in Google Scholar

67. Ibidem, s. 203; zob. też Stinia M.: Państwowe szkolnictwo gimnazjalne…, s. 75.
View in Google Scholar

68. Friedeker S.: Wspomnienie o prof. Czubku. W: Pół wieku wspomnień…, s. 109.
View in Google Scholar

69. Ibidem, s. 110, 111.
View in Google Scholar

70. Bąk J.: Semper in altum…, s. 215
View in Google Scholar

71. Opieński J.: Wiązanka wspomnień z lat 1875–1882. W: Pół wieku wspomnień…, s. 24.
View in Google Scholar

72. Stinia M.: Państwowe szkolnictwo gimnazjalne…, s. 70.
View in Google Scholar

73. Estreicher S.: Kilka wspomnień…, s. 7. Jakub Himmelblau, właściciel antykwariatu w Krakowie, prowadził sprzedaż różnego typu staroci i osobliwości wydawniczych, m.in. elementarzy i podręczników szkolnych wycofanych już z obiegu, a także tzw. „pomocy naukowych”. Stąd zapewne wynika głęboka niechęć nauczyciela, nie tyle do osoby żydowskiego antykwariusza, co do wartości naukowej książek, którymi handlował. Estreicher S.: Miedziana miednica. W: Literatura na emigracji. Łódź 1946.
View in Google Scholar

74. Balicki A.E.: Oni i my. W: Pół wieku wspomnień…, s. 81.
View in Google Scholar

75. Liebeskind A.: Surowe gimnazjum. W: Pół wieku wspomnień…, s. 179.
View in Google Scholar

76. Loc. cit.
View in Google Scholar

77. Ibidem, s. 180.
View in Google Scholar

78. APKr, Akta Jubileuszu, sygn. GLN 219.
View in Google Scholar

79. APKr, Archiwum Gimnazjum i Liceum im. B. Nowodworskiego, Akta Zjazdu Koleżeńskiego odbytego w 1892 r., sygn. GLN 219.
View in Google Scholar

80. Ibidem.
View in Google Scholar

81. Ibidem.
View in Google Scholar

82. Ibidem.
View in Google Scholar

83. Gąsowski T.: Między gettem a światem…, s. 49–51.
View in Google Scholar

84. Polski Słownik Biografi czny (dalej cyt. PSB): Stanisław Loria. Hasło oprac. M. Puchalik. T. 17. Kraków–Wrocław 1972, s. 559–561.
View in Google Scholar

85. PSB: Alfred Rosenblatt. Hasło oprac. S.M. Brzozowski. T. 32. Kraków–Wrocław 1989–1991, s. 66, 67.
View in Google Scholar

86. PSB: Adolf Gross. Hasło oprac. K. Rolle. T. 9. Kraków–Wrocław 1960–1961, s. 1, 2.
View in Google Scholar

87. Polak J.: Dzieje Domu Polskiego w Bielsku (1902–1952). Bielsko-Biała 1993, s. 48, 49.
View in Google Scholar

88. PSB: Oskar Schenker. Hasło oprac. W. Szyszkowski. T. 35. Kraków 1994, s. 446, 447.
View in Google Scholar

89. PSB: Artur Benis. Hasło oprac. A. Krzyżanowski. T. 1. Kraków 1935, s. 432, 433; Encyklopedia Krakowa (dalej cyt. Encyklopedia): Benis Artur. Kraków 2000, s. 53.
View in Google Scholar

90. PSB: Tadeusz Epstein. Hasło oprac. K. Rolle. T. 6. Kraków 1948, s. 285, 286.
View in Google Scholar

91. PSB: Tadeusz Bernard Spitzer. Hasło oprac. K. Samsonowska. T. 41. Kraków 2002, s. 131, 132.
View in Google Scholar

92. PSB: Józef Władysław Reiss. Hasło oprac. T. Przybylski. T. 31. Kraków 1988, s. 35–37; Encyklopedia: Józef Władysław Reiss. Kraków 2000, s. 840.
View in Google Scholar

93. PSB: Stanisław Samuel Lipski. Hasło oprac. T. Przybylski. T. 17. Wrocław 1972, s. 441, 442; Encyklopedia: Stanisław Samuel Lipski. Kraków 2000, s. 550.
View in Google Scholar

94. PSB: Ernest Łuniński. Hasło oprac. C. Lechicki. T. 18. Wrocław 1973, s. 571–573.
View in Google Scholar

95. PSB: Henryk Halban. Hasło oprac. E. Herman. T. 9. Wrocław 1960–1961, s. 245.
View in Google Scholar

96. Żbikowski A.: Żydzi krakowscy…, s. 61.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-10-19

Issue

Section

Articles

How to Cite

Uczniowie żydowscy w austriackim systemie szkolnictwa średniego na przykładzie Gimnazjum św. Anny w Krakowie w latach autonomii Galicji. (2026). Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 27, 181-196. https://doi.org/10.32030/KRZY.2009.11