Podziemia Rynku Głównego w Krakowie – od eksploracji do trasy turystycznej

Authors

  • Elżbieta Firlet

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.01.01

Abstract

UNDERGROUND VAULTS IN MAIN MARKET SQUARE IN KRAKOW – FROM EXPLORATION TO TOURIST TRAIL

24 September 2010 saw the launch of the tourist trail in the vaults under Main Market Square (Rynek Główny) in Kraków. The user and administrator of the exposition is the Historical Museum of the City of Kraków. The process of developing the underground exhibition spanned nearly a decade, starting with the reconstruction of the damaged surface of the Square in the years 2002–2006. In July 2008 the construction of the underground museum in Kraków’s Main Market Square (i.e. the project called “Following the Traces of European Identity of Kraków: Underground Tourist Trail in Main Market Square”) was included in the list of priority undertakings in the European Union that were recommended for subsidizing under Measure 6.4 “Investments in tourist products of a supra-regional range” in the Operational Programme “Innovative Economy” for the years 2007–2013. The value of the project quoted in the feasibility study drawn up for the purposes of its completion amounted to nearly 38 million PLN. In December 2009 the Municipal Commune of Kraków concluded a contract with the Polish Tourist Organization to partially fund the project. The Minister of Regional Development approved of a grant in the amount of over 16 million PLN from the EU funds for building a tourist trail under Main Market Square. The beneficiary of the project was the Municipal Commune of Kraków, while its implementing authority was the city’s Public Utility and Transportation Infrastructure Administrator (Zarząd Infrastruktury Komunalnej i Transportu). In the years 2005–2010 excavation works were carried out, and archaeological supervision maintained, in the eastern section of the Square. Their final outcome has been the development of a new underground museum in Kraków, based on an archaeological and architectural preservation site thereat. The exhibits include fragments of historical structures built in the Square, unearthed and unaltered soil profiles, historical routes, and other archaeological objects. The preservation site presents in situ the relics of the following medieval commercial facilities:
1. The earliest commercial structures in Main Market Square in Kraków, the Boleslaus’ Stalls (Kramy Bolesławowe), built in the second half of the 13th century and named after their most probable founder, Prince Boleslaus the Chaste.
2. The Rich Stalls (Kramy Bogate), erected in the late 14th century as a complex consisting of four structures (with 16 stalls in each of them) which took over the function of the oldest stalls from the 13th century.
3. The Cloth Hall (Sukiennice), built in the second half of the 14th century and expanded afterwards. The preservation site has been communicated with the vaults in the north-eastern section of the Cloth Hall, which had served as the medieval basement facilities of that structure. Fictionalized films about the history of Kraków are now screened in the vaults. One of the sections of the preservation site introduces relics of the pre-charter settlement (dating back to the period spanning between the 12th and the first half of the 13th centuries), i.e. oaken ground beams of several framework structures from that time; the settlement was destroyed by the Mongols who raided it in 1241. Archaeologists have unearthed fragments of cobbled streets (from the late 13th and the early 14th centuries) built of calcareous stones bordered by wooden kerbs. Soil profi les showing the historical layers have been preserved as well. Stratifi cation of the cultural levels retained within the site spans from the 11th to the early 19th centuries. The exhibits on display at the preservation site include several hundred movable artefacts found during the excavations in Main Market Square. The history of Kraków and its central plaza is introduced to the visitors through multimedia displays, three-dimensional animations, interactive presentations on diverse subjects, mock-ups (such as that of Kraków back in the 15th century), or reconstructions of medieval craftsmen’s workshops. A new museum has been set up underneath Main Market Square in Kraków, presenting the past of Kraków and its historical centre in a modern way with the use of advanced multimedia technologies. Covering the floor area of ca 3,000 square metres [0.74 acre], the new exhibition is the largest underground preservation site in Poland featuring medieval relics of brick and stone commercial facilities, and it ranks among the largest objects in its category in Europe.

References

1. Niniejszy artykuł powstał w październiku 2010 r.
View in Google Scholar

2. Zin W.: Kronika prac i problemów konserwatorskich Krakowa w latach 1959–1964. „Rocznik Krakowski” 1965, t. 37, s. 154; Beiersdorf Z.: Krakowski Rynek Główny dzisiaj. W: Kraków – dziedzictwo lokacji. Materiały sesji naukowej odbytej 21 kwietnia 2007 roku. Kraków 2008, s. 94, 95. We wrześniu 2004 r. i sierpniu 2005 r. zdemontowano kamienną nawierzchnię z lat 60. XX w. (wykonaną z płyt dolomitu, sjenitu, granitu i marmuru) i usunięto tablicę upamiętniającą remont placu rynkowego w tym czasie.
View in Google Scholar

3. W 1993 r. Tomasz Szpytma opracował Studialną koncepcję projektową kształtowania wnętrza Rynku Głównego w Krakowie. Na VI Międzynarodowym Biennale Architektury w 1996 r. poświęconemu Rynkowi Głównemu przedstawiono kolejnych kilka koncepcji. W 1998 r. na zlecenie władz Krakowa firma konserwatorska Pracownie Konserwacji Zabytków Arkona sp. z o.o. przygotowała Koncepcję modernizacji płyty Rynku Głównego w Krakowie. Zob.: Beiersdorf Z.: Krakowski Rynek…, s. 95, 96.
View in Google Scholar

4. Trzecia kadencja październik 1998 – październik 2002. „Dzielnica Pierwsza. Pismo lokalne” 2010, nr 9–10, s. 4. Koordynatorem prac modernizacyjnych Rynku w latach 2002–2006 ze strony Dzielnicy I i pełnomocnikiem prezydenta był Bogusław Krzeczkowski. Funkcję miejskiego konserwatora zabytków pełniła w latach 2001–2005 Genowefa Zań-Ograbek, angażując się w remont nawierzchni Rynku, jego profesjonalne wykonanie i nawiązanie do elementów historycznej małej architektury placu.
View in Google Scholar

5. Komorowski W., Motak M. (współpraca): Przemiany Rynku Głównego w Krakowie. Kraków 2002. Folder wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa. Kuratorem i autorem scenariusza ekspozycji był Waldemar Komorowski. Wystawa była czynna od 8 września do 15 listopada 2002 r.
View in Google Scholar

6. Projekt modernizacji płyty Rynku Głównego wraz z infrastrukturą podziemną koncepcyjnie przygotowali w latach 2002–2004 profesorowie architekci: Aleksander Böhm, Andrzej Kadłuczka i Wiktor Zin. Autorem dokumentacji realizacyjnej był prof. Kadłuczka przy współpracy architektów: Dominika Przygodzkiego, Jacka Jaśko, Katarzyny Kowalskiej, Iwony Mróz z firmy Studio Architektoniczne Archecon Andrzej Kadłuczka. Modernizacja płyty Rynku Głównego w Krakowie [online]. Kraków [dostęp 12 sierpnia 2010]. Dostępny w internecie: http://www.archecon.pl/projekt.php-lang=pl&id=26.htm.
View in Google Scholar

7. Remont jezdni i chodników w Rynku Głównym w Krakowie [online]. Kraków [dostęp 16 sierpnia 2010]. Dostępny w internecie: http://rdmsrodmiescie.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=12&Itemid=17.
View in Google Scholar

8. Sprawozdanie z badań sondażowych prowadzonych na Rynku Głównym w Krakowie w 2003 roku. W: VI Konferencja Naukowo- Techniczna „Inżynieryjne problemy odnowy staromiejskich zespołów zabytkowych REW–INŻ. 2004”. Kraków, 24–26 listopada 2004 r. Materiały konferencyjne. T. 1. Kraków 2004, s. 263–296.
View in Google Scholar

9. Wykonawcą prac była krakowska firma Inter-Bud sp. z o.o. Oprócz położenia nowej nawierzchni (na wymienionej do głębokości 1 m podbudowie) wymieniono również infrastrukturę podziemną – instalacje energetyczne, telekomunikacyjne. W podziemnym poniemieckim zbiorniku na wodę z 1944 r. (przy Wieży Ratuszowej) zbudowano nową stację transformatorową. Zakończona w grudniu 2004 r. przebudowa zachodniej części płyty Rynku Głównego zdobyła główną nagrodę w konkursie Polskiego Związku Inżynierów i Techników Budownictwa „Budowa Roku 2004”.
View in Google Scholar

10. Orski M.: Remont nawierzchni Rynku Głównego. „Dzielnica Pierwsza. Pismo lokalne” 2004, nr 7, s. 1.
View in Google Scholar

11. Podobnie oznaczono też w nawierzchni Rynku miejsce gdzie stał budynek Wielkiej Wagi. MM [Małgorzata Mrowiec]: Ratusz na ciemno. Brakuje na robinie. „Dziennik Polski” 2004, nr 258, z 3 listopada, Kronika Krakowska, s. III. W 2002 r. Komisja Konserwatorska na czele z miejskim konserwatorem zabytków w Krakowie Genowefą Zań-Ograbek dokonała wyboru rodzaju materiału użytego do wyłożenia nawierzchni Rynku, przychylając się do opinii prof. Janusza Bogdanowskiego i prof. Tadeusza Chrzanowskiego.
View in Google Scholar

12. Zmieniono nieco położenie płyty, ponieważ w dotychczasowym miejscu tablicy stał do 1820 r. Ratusz. Zob.: Rederowa D.: Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego (1796–1809). Część I. Zagadnienia urbanistyczne. „Rocznik Krakowski” 1958, t. 34, s. 96. Płytę Kościuszki po renowacji umieszczono w listopadzie 2004 r. w nawierzchni Rynku i otoczono opaską z dolomitu (wykorzystano kamień z poprzedniej nawierzchni) oraz płytami z różowego granitu. Ustawiono też przy niej ponownie cztery kamienne pachołki.
View in Google Scholar

13. Radłowska R.: Tablica upamiętniająca Hołd Pruski. Wreszcie wróciła na Rynek Główny. „Gazeta Wyborcza. Kraków” (lokalny dodatek „Gazety Wyborczej”) 2007, nr 114, z 17 maja, s. 2.
View in Google Scholar

14. Nowa aranżacja studzienki (hydrantu) miała na celu wyeksponowanie faktu tragicznej śmierci Walentego Badylaka, byłego żołnierza Armii Krajowej. W tym miejscu 21 marca 1980 r. dokonał on samospalenia w proteście przeciwko przemilczaniu przez władze zbrodni katyńskiej, demoralizacji młodzieży i zniszczeniu rzemiosła. 15. MM: Rynek z instrukcją obsługi. Dziś sadzenie. „Dziennik Polski” 2004, nr 280, z 30 listopada, Kronika Krakowska, s. III.
View in Google Scholar

16. Na tablicy zaprojektowanej przez prof. Czesława Dźwigaja umieszczono wizerunki średniowiecznych przyrządów mierniczych i słowa: „1257 MIASTO KRAKÓW ZOSTAJE PODDANE PRAWU NIEMIECKIEMU / A POŁOŻENIE RYNKU, DOMÓW I DWORZYSZCZ ZMIENIONE”. Cytat pochodzi z Rocznika kapituły krakowskiej, za: Kozioł M.: Jubileuszowy kopiec wspomnień. Kraków 2007. Kraków 2008, s. 104.
View in Google Scholar

17. To wydarzenie upamiętnia brawurową akcję wmurowania w nawierzchnię Rynku 31 sierpnia 1982 r., w okresie stanu wojennego, tablicy poświęconej drugiej rocznicy porozumień gdańskich. Kilka godzin później tablicę usunęła Służba Bezpieczeństwa. Zob.: Gliksman A.: Nie oddamy Sierpnia. Akcja pod Ratuszem. Kraków 2010, s. 9–17, 20. Pod hasłem „Nie oddamy ideałów Sierpnia” 4 września 2010 r. zorganizowano Dzień Solidarności w Krakowie, będący centralnym punktem małopolskich obchodów 30. rocznicy powstania Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”.
View in Google Scholar

18. W Pracowni Modelarskiej Muzeum Historycznego Miasta Krakowa wykonano w 2009 r. ich makietę.
View in Google Scholar

19. Zaitz E.: Sprawozdanie z badań archeologicznych prowadzonych w Krakowie w 2004 r. przy przebudowie nawierzchni płyty Rynku Głównego po zachodniej stronie Sukiennic. „Materiały Archeologiczne” 2006, t. 36, s. 79–142.
View in Google Scholar

20. Idem: Badania archeologiczne na Rynku Głównym w Krakowie w 2004 r. Kraków 2004. Wystawa przygotowana według scenariusza Emila Zaitza, była też prezentowana w Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie (24 lutego – 5 maja 2006 r.), w Poznaniu (15 maja – 11 czerwca 2006 r.) i w Muzeum Zagłębia w Będzinie (12 października 2007 r. – 8 stycznia 2008 r.).
View in Google Scholar

21. W latach 2000–2010 prowadzono nadzory archeologiczne i architektoniczne w budowlach przyrynkowych, np. na posesjach nr 6, 30, 35, 36, 37, 46. Przyniosły one m.in. cenne odkrycia dotyczące najstarszej murowanej zabudowy przyrynkowej z drugiej połowy XIII i XIV w.
View in Google Scholar

22. W kościele Mariackim m.in. wymieniono dach nad nawą główną i bocznymi (2003–2006), odnowiono wnętrze i wyposażenie skarbca (2004–2005), przeprowadzono remonty konserwatorskie w zakrystii, w kaplicy Matki Bożej Loretańskiej, św. Jana, św. Antoniego, św. Łazarza (2004–2006) i Matki Boskiej Częstochowskiej (2010 r.) oraz remont posadzki kościoła (2007–2009). Zob.: WT [Wanda Trojan]: Wilgoć w kaplicach. Drewnojady w skarbcu. „Dziennik Polski” 2004, nr 180, z 3 sierpnia, s. I; KK [Krzysztof Kawa]: W pełnej krasie. Zakrystia kościoła Mariackiego. „Dziennik Polski” 2005, nr 299, z 23 grudnia, Kronika Krakowska, s. I; WT: Wilgotny narożnik. Prace w kościele Mariackim. „Dziennik Polski” 2006, nr 173, z 26 lipca, Kronika Krakowska, s. III; eadem: W kościele Mariackim. Zniszczona posadzka. „Dziennik Polski” 2008, nr 147, z 25 czerwca, Kronika Krakowska, s. 2. W 2010 r. kontynuowano prace renowacyjne krypt w bazylice Mariackiej.
View in Google Scholar

23. Cechosz S., Holzer Ł.: Średniowieczne przedproże przed pałacem „Pod Krzysztofory” – najnowsze odkrycia. „Krzystofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2007, z. 25, s. 7–24.
View in Google Scholar

24. Zań-Ograbek G.: Kronika konserwatorska. Pałac Pod Krzysztofory. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2009, z. 27, s. 328; WT: Remont w Krzysztoforach. Odsłanianie przedproży. „Dziennik Polski” 2006, nr 229, z 30 września, Kronika Krakowska, s. IV; eadem: Muzeum przygotowuje podziemną atrakcję – oglądanie przedproży. „Dziennik Polski” 2009, nr 49, z 27 lutego, Kronika Krakowska, s. B3; eadem: Krzysztofory. Przedproża gotowe do pokazania. „Dziennik Polski” 2009, nr 246, z 20 października, Kronika Krakowska, s. B3.
View in Google Scholar

25. Eadem: Remont w Krzysztoforach…
View in Google Scholar

26. Eadem: Wieża Ratuszowa do remontu. „Dziennik Polski” 2008, nr 27, z 1 lutego, Kronika Krakowska, s. 1; eadem: Wieża w planie. Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Krakowa dysponuje w tym roku kwotą 44,8 mln zł. „Dziennik Polski” 2008, nr 43, z 20 lutego, Kronika Krakowska, s. 2.
View in Google Scholar

27. W celu sprawdzenia zagrożeń konstrukcyjnych została wykonana analiza statyczna struktury murów Wieży. Kontynuacja konserwacji wnętrza w poziomie parteru w obiekcie Wieża Ratuszowa w Krakowie… [online]. Kraków [dostęp 16 sierpnia 2010]. Dostępny w internecie: http://przetargi.mhk.pl/przetarg_nieograniczony/ wpis/37. Kompleksowa odnowa Wieży będzie kontynuowana w kolejnych latach.
View in Google Scholar

28. J.ŚW. [Janusz Święs]: Makiety na Drodze Królewskiej. „Dziennik Polski” 2010, nr 187, z 12 sierpnia, Kronika Krakowska, s. B1, B5. Projekt realizuje Gmina Miejska Kraków w ramach Małopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego na lata 2007–2013 (Działanie: 3.1 Rozwój infrastruktury turystycznej, Schemat C: Rozwój produktów i oferty turystycznej regionu) [online]. Kraków [dostęp 5 sierpnia 2010]. Dostępny w internecie: http://www.bip.krakow. pl/?dok_id=26253.
View in Google Scholar

29. Prace prowadził m.in. Inter-Bud sp. z o.o., wykonawca przebudowy zachodniej części płyty Rynku. MM: Francuz z Inter-Budem. Wysezonowany pod św. Wojciecha. „Dziennik Polski” 2004, nr 223, z 22 września, Kronika Krakowska, s. III. Autorami koncepcji rewaloryzacji rezerwatu w kościele św. Wojciecha są architekci: Andrzej Kadłuczka i Wiktor Zin. KK: Prace przy kościele św. Wojciecha. Na powierzchni i w podziemiu. „Dziennik Polski” 2005, nr 232, z 4 października, Kronika Krakowska, s. II. W 2010 r. wyremontowano w kościele św. Wojciecha kaplicę biskupa Wincentego Kadłubka z 1781 r., m.in. odnawiając ścienne polichromie. MM: Wincenty Kadłubek w medalionach. „Dziennik Polski” 2010, nr 145, z 24 czerwca, Kronika Krakowska, s. B4.
View in Google Scholar

30. W październiku 2004 r. usunięto kamienną ławkę (według projektu Wiktora Zina), przymurowaną do romańskiego muru kościoła św. Wojciecha od czasów przebudowy Rynku w latach 60. XX w. W miejscu tym, od strony pomnika Mickiewicza, powstało przeszklenie pozwalające obejrzeć mur romański. MM: Ława mocno przyklejona. Kończone betonowanie. „Dziennik Polski” 2004, nr 246, z 19 października, Kronika Krakowska, s. III.
View in Google Scholar

31. Zin W.: Kronika prac i problemów konserwatorskich Krakowa za rok 1965. „Rocznik Krakowski” 1966, t. 38, s. 123, 124. Opis ekspozycji otwartej w 1967 r. zob.: Lenkiewicz T.: Najmniejszy rezerwat archeologiczny. Wystawa „Dzieje Rynku krakowskiego”. „Z Otchłani Wieków” 1968, t. 34, z. 1, s. 59, 60.
View in Google Scholar

32. Inwestorem był Zarząd Dróg i Komunikacji w Krakowie (ZDiK), od 1 lipca 2006 r. pod nazwą Krakowski Zarząd Dróg (zgodnie z uchwałą Rady Miasta Krakowa z 21 czerwca 2006 r.), następnie przekształcony od 1 września 2007 r. w Zarząd Dróg i Transportu w Krakowie (dalej ZDiT, uchwała z 13 czerwca 2007 r.). Jednostka została zlikwidowana 30 września 2008 r., a jej obowiązki przejął Zarząd Infrastruktury Komunalnej i Transportu w Krakowie (ZIKiT), powołany 1 października 2008 r., w miejsce Krakowskiego Zarządu Komunalnego (uchwała z 9 lipca 2008 r.) [online]. Kraków [dostęp 11 lipca 2010]. Dostępny w internecie: http://www.bip.krakow.pl. W ogłoszonym przez ZDiK w 2005 r. przetargu przedmiot zamówienia opisano następująco: „wykonanie robót remontowych płyty Rynku Głównego wraz z budową podziemnych kubatur od strony północnej i południowej Sukiennic, przebudowa infrastruktury technicznej” [online]. Kraków [dostęp 21 lipca 2010]. Dostępny w internecie: http://www.przetargi.egospodarka.pl/50486_remont-plyty-Rynku-Glownego-w-Krakowie_2005_2.html. Wykonawcą była firma Inter-Bud sp. z o.o., która remontowała również zachodnią część Rynku. Nitek M.: Wykonawca nawierzchni po zachodniej stronie Rynku wygrał przetarg na modernizację drugiej połowy placu. Remont po ingresie. „Gazeta Krakowska” 2005, nr 195, z 23 sierpnia, s. 8; J.ŚW.: Rynek za prawie 17 mln. Konkurencyjna oferta była droższa o ponad dwa miliony. Prace mają ruszyć na początku września. „Dziennik Polski” 2005, nr 198, z 25 sierpnia, Kronika Krakowska, s. I.
View in Google Scholar

33. Przez dwa lata, od lipca 2006 r. do czerwca 2008 r., prace budowlane we wschodniej części Rynku były wstrzymane. Nieporozumienia i kontrowersje można określić nazwą „sprawa płotów na Rynku”, o czym pisała szeroko krakowska prasa. MM: Wstrzymane roboty na Rynku. „Dziennik Polski” 2006, nr 173, z 26 lipca, Kronika Krakowska, s. I, III; eadem: Uwolniony Rynek. Płoty zostały zdjęte. „Dziennik Polski” 2008, nr 142, z 19 czerwca, Kronika Krakowska, s. 3.
View in Google Scholar

34. Kandelabry-latarnie wykonała krakowska firma Metalodlew SA. G: Więcej światła wokół wieszcza. „Dziennik Polski” 2006, nr 163, z 14 lipca, Kronika Krakowska, s. III.
View in Google Scholar

35. Wzór rozety ułożono z kostek czerwonego porfiru (z odzysku z ul. Pawiej) i jasnego granitu strzegomskiego. PSZ [Paulina Szymczewska]: Z solidną wylewką. „Dziennik Polski” 2005, nr 290, z 13 grudnia, Kronika Krakowska, s. III.
View in Google Scholar

36. Przy chodnikach obiegających Rynek ustawiono nowe latarnie, na płycie placu granitowe ławki; zadbano też o drzewostan. Z końcem 2004 r. posadzono w obrębie zachodniej części płyty Rynku 10 robinii akacjowych kulistych, w latach 2006–2008 w miejsce wyciętych starych akacji – 31 nowych robinii akacjowych odmiany Bessoniana, sprowadzonych ze szkółki w Norymberdze. Ostatnie 14 sztuk drzew zasadzono w listopadzie 2008 r. MM: Ostatnie szlify na płycie. Czas na poprawki. „Dziennik Polski” 2004, nr 281, z 1 grudnia, Kronika Krakowska, s. III; eadem: Posadzą, gdy pogoda się poprawi. Drzewa na Rynku będą miały gwarancję. „Dziennik Polski” 2007, nr 277, z 27 listopada, Kronika Krakowska, s. 2; eadem: Kończy się wymiana akacji wokół Rynku Głównego. „Dziennik Polski” 2008, nr 271, z 20 listopada, Kronika Krakowska, s. B3.
View in Google Scholar

37. Autorem projektu architektonicznego był zespół kierowany przez prof. arch. Andrzeja Kadłuczkę. Ostatnim akcentem zakończonych prac było wykonanie iluminacji Sukiennic. Zewnętrzne nocne oświetlenie zabytkowego budynku rozbłysło ponownie 31sierpnia 2010 r.
View in Google Scholar

38. W styczniu 2010 r. ukończono remont w północnej części hali Sukiennic (od krzyża w kierunku ul. św. Jana). PSZ: Sukiennice placem budowy. „Dziennik Polski” 2009, nr 182, z 5 sierpnia, Kronika Krakowska, s. B2; MM: W Sukiennicach kramy na pilota. „Dziennik Polski” 2010, nr 17, z 21 stycznia, Kronika Krakowska, s. B2. Wykonano nowe kanały technologiczne z odpowiednimi instalacjami, uzupełniono tynki, odmalowano ściany, przeprowadzono konserwację herbów, wymieniono posadzki w hali i w podcieniach, wykonanootwór łączący parter z poziomem piwnic celem zamontowania windy w północno-wschodnim narożniku Sukiennic, co umożliwiło skomunikowanie parteru Sukiennic z nowo powstającą podziemną ekspozycją, przeprowadzono remont konserwatorski kupieckich kramów oraz lamp w hali i podcieniach [online]. Kraków [dostęp 4 sierpnia 2010]. Dostępny w internecie: http://www.zbk.krakow.pl/aktualnosci.html.
View in Google Scholar

39. Projekt Nowe Sukiennice objął kompleksowy remont i modernizację Galerii Sztuki Polskiej XIX w. Oprócz prac budowlano- konserwatorskich wykonano nową aranżację ekspozycji, przy wykorzystaniu nowoczesnych technologii multimedialnych [online]. Kraków [dostęp 12 sierpnia 2010]. Dostępny w internecie: http://www.muzeum.krakow.pl/Sukiennice.56.0.html. Prace w Sukiennicach, w części należącej do Muzeum Narodowego, prowadziła firma Integer SA z Wrocławia. MM: W 2010 roku Sukiennice powinny się nam pokazać odnowione. Wrocławski wykonawca dla galerii. „Dziennik Polski” 2008, nr 20, z 24 stycznia, Kronika Krakowska, s. 3; zob. też: WT: Prace w Sukiennicach. Maszkarony w konserwacji. „Dziennik Polski” 2008, nr 197, z 23 sierpnia, Kronika Krakowska, s. 2.
View in Google Scholar

40. Gazur Ł.: Sukiennice pożegnały muzealnego kapcia. „Dziennik Polski” 2010, nr 207, z 4 września, s. A11; WAK [Wacław Krupiński]: Kula dla potomnych. „Dziennik Polski” 2010, nr 218, z 17 września, s. A6.
View in Google Scholar

41. Pismo z 14 lipca 2004 r. w archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.
View in Google Scholar

42. MM: Koncepcje dla podziemi. Ekspozycja pod Sukiennicami. „Dziennik Polski” 2004, nr 155, z 5 lipca, Kronika Krakowska, s. I.
View in Google Scholar

43. W lokalnej prasie ukazało się szereg artykułów na ten temat, np. Chylaszek-Jarosz M.: Burza nad Rynkiem. Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Krakowa stawia warunki. „Gazeta Krakowska” 2005, nr 33, z 9 lutego, s. 8; WT: Eksperci zbadają kramy. „Dziennik Polski” 2005, nr 65, z 18 marca, Kronika Krakowska, s. III; Krasnowolski B.: Średniowiecze bez supermarketu. „Gazeta Wyborcza. Kraków” (lokalny dodatek „Gazety Wyborczej”) 2005, nr 47, z 25 lutego, s. 8, 9; WT: Nie nadzory, ale badania. „Dziennik Polski” 2005, nr 51, z 2 marca, Kronika Krakowska, s. 2; MM: Rynek ciągle bez decyzji. „Dziennik Polski” 2005, nr 87, z 14 kwietnia, Kronika Krakowska, s. I; eadem: Nie dla podpiwniczenia. „Dziennik Polski” 2005, nr 93, z 21 kwietnia, Kronika Krakowska, s. III; FREN: Konserwatorzy protestują. „Gazeta Krakowska” 2005, nr 191, z 18 sierpnia, s. 9; J.ŚW.: Rozwaga na Rynku. Zbadać, zakopać. „Dziennik Polski” 2005, nr 196, z 23 sierpnia, Kronika Krakowska, s. III.
View in Google Scholar

44. Prowadzeniem badań archeologicznych było zainteresowane też Muzeum Archeologiczne w Krakowie, do czego nie doszło; zob.: Rydzewski J.: Badania wykopaliskowe we wschodniej części Rynku Głównego w Krakowie. Dlaczego nie kopiemy?. „Materiały Archeologiczne” 2006, t. 36, s. 279–281.
View in Google Scholar

45. W badaniach archeologiczno-architektonicznych w latach 2005–2010 brali udział archeolodzy: dr Cezary Buśko, Marek Dereń (2005–2006), Elżbieta Dubis-Chromy (2005–2006), dr Sławomir Dryja, Wojciech Głowa, dr Stanisław Kołodziejski (2005–2006), dr Gabriel Lukač z Urzędu Ochrony Zabytków w Lewoczy (2005), Michał Starski (2005–2006), Katarzyna Schejbal-Dereń (2005–2006), dr Henadzi Semianczuk z Uniwersytetu w Grodnie (2005), Justyna Szymonik (2005–2006), Ewa Tarłowska (2006–2007), a także dr inż. arch. Waldemar Niewalda, historyk sztuki Stanisław Sławiński. Dr inż. Stanisław Karczmarczyk pełnił nadzór architektonicznokonstruktorski.
View in Google Scholar

46. Badania metodą tomografi i elektrooporowej prowadził dr inż. Jerzy Mościcki z Wydziału Geologii, Geofi zyki i Ochrony Środowiska Akademii Górniczo-Hutniczej. MM: Trumny całkiem jak dzisiejsze. Wykopaliska w Internecie. „Dziennik Polski” 2005, nr 247, z 21 października, Kronika Krakowska, s. III; eadem: Najpierw badania georadarowe. Archeolodzy zaczynają. „Dziennik Polski” 2005, nr 181, z 4 sierpnia, Kronika Krakowska, s. I.
View in Google Scholar

47. Buśko C.: Wstępne wyniki badań archeologiczno-architektonicznych prowadzonych na Rynku Głównym w Krakowie w 2005–2006 roku. „Wiadomości Konserwatorskie” 2006, t. 19, s. 67–70.
View in Google Scholar

48. MM: W poszukiwaniu czterech budynków. Starsze Sukiennice. „Dziennik Polski” 2005, nr 286, z 8 grudnia, Kronika Krakowska, s. III; eadem: Solidna nawierzchnia. Z drewnianymi krawężnikami. „Dziennik Polski” 2005, nr 289, z 12 grudnia, Kronika Krakowska, s. III.
View in Google Scholar

49. PSZ: Aż do samego calca. Na Rynku rozpoczęły się wykopaliska archeologiczne. „Dziennik Polski” 2005, nr 184, z 8 sierpnia, Kronika Krakowska, s. III; eadem: Odsłanianie Wielkiej Wagi. Monety i barwny kafel. „Dziennik Polski” 2005, nr 187, z 11 sierpnia, Kronika Krakowska, s. III; eadem: Plaster miedzi i topnia. Można policzyć kamienie. „Dziennik Polski” 2005, nr 191, z 17 sierpnia, Kronika Krakowska, s. I; eadem: Ciekawsze poniżej 3 metrów. Budując kanał, zniszczono zabytkowe mury. „Dziennik Polski” 2005, nr 196, z 23 sierpnia, Kronika Krakowska, s. III; eadem: Koronny dowód. W XIV wieku Kraków odgrywał w handlu miedzią znaczącą rolę. „Dziennik Polski” 2005, nr 197, z 24 sierpnia, Kronika Krakowska, s. III; MM: Brusy i naparstki. Jeździec bez głowy. „Dziennik Polski” 2005, nr 203, z 31 sierpnia, Kronika Krakowska, s. III; eadem: Czy to głowa? Moneta w skorupach. „Dziennik Polski” 2005, nr 207, z 5 września, Kronika Krakowska, s. III; KK: Kramy zaczynają mówić. Komisja konserwatorska zdecydowała o natychmiastowym zadaszeniu wykopów Wielkiej Wagi. „Dziennik Polski” 2005, nr 208, z 6 września, Kronika Krakowska, s. III; MM: Czy to ostroga?
View in Google Scholar

Równoległe anomalie. „Dziennik Polski” 2005, nr 210, z 8 września, Kronika Krakowska, s. III; eadem: Ogromne ilości skóry. „Dziennik Polski” 2005, nr 248, z 22 października, Kronika Krakowska, s. II; KK: Rozsypane paciorki. Cmentarzysko ma co najmniej dwa poziomy. „Dziennik Polski” 2005, nr 262, z 9 listopada, Kronika Krakowska, s. III; MM: Konik bez głowy. „Dziennik Polski” 2005, nr 266, z 15 listopada, Kronika Krakowska, s. III; eadem: Pierścionki
View in Google Scholar

50. MM: Bochen z XIV wieku. Sensacyjne 600 kilo. „Dziennik Polski” 2006, nr 9, z 11 stycznia, Kronika Krakowska, s. III.
View in Google Scholar

51. MM: Odkopywanie chaty. Na razie widać trzy belki. „Dziennik Polski” 2006, nr 192, z 18 sierpnia, Kronika Krakowska, s. VI.
View in Google Scholar

52. Zob.: Źródła do dziejów zabudowy związanej z handlem we wschodniej części Rynku Głównego w Krakowie (XIV–XIX w.). Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Krakowie. Wyd. K. Follprecht, K. Jelonek-Litewka. Kraków 2007. Kwerendy historyczne wykonywali też Aldona Sudacka i Waldemar Komorowski. Warto zaznaczyć, że ukazała się publikacja obojga wyżej wymienionych autorów Rynek Główny w Krakowie (Wrocław 2008), przedstawiająca przemiany architektoniczno-urbanistyczne placu od XIII do początku XXI w. na tle dziejów Rynku, z katalogiem omawiającym poszczególne obiekty zabudowy śród- i przyrynkowej.
View in Google Scholar

53. Pokłosiem znacznej części tych badań są opracowania opublikowane w niniejszym zeszycie „Krzysztoforów. Zeszytów Naukowych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” (cz. 1 i 2).
View in Google Scholar

54. W badaniach uczestniczyli m.in. antropolodzy: prof. dr hab. Krzysztof Kaczanowski, dr hab. Henryk Głąb, dr hab. Krzysztof Szostek, Małgorzata Kępa, archeozoolog dr hab. Piotr Wojtal, paleobotanicy: dr Aldona Mueller-Bieniek, dr Agnieszka Wacnik, geolog dr inż. Marta Wardas. Badanie dendrologiczne drewna przeprowadzał prof. dr hab. Marek Krąpiec, badania fi zykochemiczne zapraw i materiałów budowlanych dr hab. Jacek Michniewicz, gleboznawcze prof. dr hab. inż. Stanisław Brożek, metaloznawcze Aldona Garbacz-Klempka.
View in Google Scholar

55. MM: Bruki i klepisko. „Przyklejone” drewniane kramiki ?. „Dziennik Polski” 2006, nr 53, z 3 marca, Kronika Krakowska, s. I, V; eadem: Dla bezpieczeństwa zabytku – dokończyć płytę. Zachować, co odkryte. „Dziennik Polski” 2006, nr 245, z 19 października, Kronika Krakowska, s. I.
View in Google Scholar

56. Wyniki tych badań omawia Emil Zaitz w artykule Badania archeologiczne w Sukiennicach i na Rynku Głównym w Krakowie, zamieszczonym w niniejszym zeszycie „Krzysztoforów. Zeszytów Naukowych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” (cz. 1).
View in Google Scholar

57. MM: Koń odkryty pod Sukiennicami. „Dziennik Polski” 2010, nr 24, z 29 stycznia, Kronika Krakowska, s. B2.
View in Google Scholar

58. Umowa w archiwum Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.
View in Google Scholar

59. MM: Zbiornik rozbierany kleszczami. Kolejny bruk od ul. św. Jana. „Dziennik Polski” 2005, nr 233, z 5 października, Kronika Krakowska, s. III.
View in Google Scholar

60. Buśko C., Sławiński S.: Badania archeologiczne Rynku Głównego w Krakowie. Folder wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa. Kraków 2006. Z ramienia Muzeum Historycznego Miasta Krakowa w przygotowaniu wystawy uczestniczyła Aleksandra Radwan.
View in Google Scholar

61. Satała M.: Tajemnice podziemnego Rynku. „Gazeta Krakowska” 2006, nr 260, z 7 listopada, s. 18; MM: Jak wyglądały Wielka i Mała waga? Szkielety w wieży. „Dziennik Polski” 2006, nr 260, z 7 listopada, Kronika Krakowska, s. III; eadem: Lilia i napis. Pierścień pobożnego. „Dziennik Polski” 2006, nr 215, z 14 września, Kronika Krakowska, s. II; eadem: Tu byli Tatarzy. Grot na potwierdzenie. „Dziennik Polski” 2006, nr 225, z 26 września, Kronika Krakowska, s. IV; eadem: Ostroga z gwiazdką. Powszechna znajomość pisma. „Dziennik Polski” 2006, nr 226, z 27 września, Kronika Krakowska, s. IV.
View in Google Scholar

62. Eadem: Ewenement z cmentarzyska. Śpi na boku. „Dziennik Polski” 2006, nr 199, z 26 sierpnia, Kronika Krakowska, s. III; Maj A.: Cmentarz pod Rynkiem. Jedna z gwoździem. „Dziennik Polski” 2006, nr 209, z 7 września, Kronika Krakowska, s. III; PSZ: Szalka i szkielet. Rzadkie znalezisko. „Dziennik Polski” 2006, nr 204, z 1 września, Kronika Krakowska, s. III; MM: Do czego to klucz? Najbogatszy grób. „Dziennik Polski” 2006, nr 214, z 13 września, Kronika Krakowska, s. III; eadem: Rzadkie zausznice. Bruk z dużych bloków kamiennych. „Dziennik Polski” 2006, nr 221, z 21 września, Kronika Krakowska, s. II; eadem: Najbogatszy dotąd grób. Paciorki nastolatki. „Dziennik Polski” 2006, nr 223, z 23 września, Kronika Krakowska, s. III; eadem: Cmentarzysko funkcjonowało ok. 200 lat. Niemowlęta z Rynku. „Dziennik Polski” 2006, nr 233, z 5 października, Kronika Krakowska, s. III; eadem: Bardzo zdrowa populacja. Dzieci i starcy. „Dziennik Polski” 2006, nr 234, z 6 października, Kronika Krakowska, s. III; e adem: Bochna nie ma jak wnieść. Haczyk na ryby i gwoździownice. „Dziennik Polski” 2006, nr 240, z 13 października, Kronika Krakowska, s. II.
View in Google Scholar

63. Rada Miasta Krakowa 17 grudnia 2003 r. podjęła uchwałę w sprawie obchodów 750. rocznicy lokacji Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa na prawie magdeburskim w 2007 r. Na temat przebiegu tego jubileuszu zob.: Kozioł M.: Jubileuszowy kopiec...
View in Google Scholar

64. Wystawa przygotowana przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa przy współpracy Muzeum Archeologicznego w Krakowie była czynna w Pałacu Krzysztofory od 5 czerwca do 12 listopada 2006 r. Kuratorami i autorami scenariusza wystawy byli: Elżbieta Firlet z Muzeum Historycznego Miasta Krakowa i Emil Zaitz ze strony Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Ekspozycji towarzyszył obszerny katalog naukowy Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w. Katalog wystawy, poprzedzony artykułami specjalistów z zakresu historii i osadnictwa wczesnośredniowiecznego Krakowa.
View in Google Scholar

65. Zaitz E.: Srebrny kabłączek skroniowy z ptaszkiem, idem: Klucz żelazny inkrustowany miedzią. Noty kat. nr VI.43 i VI.68. W: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w. Katalog wystawy. Red. nauk. E. Firlet. Kraków 2006, s. 413, 421.
View in Google Scholar

66. Firlet E.: Rekonstrukcja krajobrazu krakowskiego zespołu osadniczego na wystawie Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII w. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2008, z. 26, s. 21–26.
View in Google Scholar

67. Koncepcja i scenariusz ekspozycji: Greta Czupryniak, dr Grażyna Lichończak-Nurek, Marta Marek. Wystawa była czynna w Pałacu Krzysztofory od 5 czerwca do 19 listopada 2007 r. Została przygotowana przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa przy udziale Archiwum Państwowego w Krakowie oraz Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. Opis wystawy zob.: Lichończak-Nurek G.: Wystawa jubileuszowa Kraków – europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791. Refl eksje ex post. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2008, z. 26, s. 27–40.
View in Google Scholar

68. Niezabitowski M.: „Bochen” ołowiu. Nota kat. nr VI.87. W: Kraków – europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791. Katalog wystawy. Red. nauk. G. Lichończak-Nurek. Kraków 2007, s. 365, 366.
View in Google Scholar

69. Buśko C.: Antropomorfi czna rękojeść noża. Nota kat. nr VII.150. W: Kraków – europejskie miasto…, s. 460, 461.
View in Google Scholar

70. Dryja S.: Rura drewniana, fragment wodociągu. Nota kat. nr VII.3. W: Kraków – europejskie miasto…, s. 414, 415.
View in Google Scholar

71. Dettloff P.: Siedziby władz miejskich Krakowa. Efekty prac konserwatorskich. Kraków 2007. Folder wystawy.
View in Google Scholar

72. Kuratorem wystawy była dr Grażyna Lichończak-Nurek. Passowicz W.: Kronika działalności Muzeum Historycznego Miasta Krakowa w 2008 roku. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2009, z. 27, s. 340.
View in Google Scholar

73. Film powstał na podstawie koncepcji Piotra Opalińskiego i scenariusza Marty Marek. Animację i montaż wykonał Łukasz Czyczyło, muzykę skomponował Dariusz Regucki, konsultacji naukowych udzielał Waldemar Komorowski. Zob.: Marek M.: Zastosowanie techniki cyfrowej 3D do rekonstrukcji historycznej zabudowy Krakowa. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2008, z. 26, s. 57–75.
View in Google Scholar

74. Kraków – europejskie miasto…, s. 202, 414, 618.
View in Google Scholar

75. Ze strony Muzeum wystawę przygotowali Marta Marek i Piotr Opaliński, autor opracowania graficznego większości modeli cyfrowych, wykonanych na podstawie materiałów dostarczanych przez konsultantów. Należy podkreślić znaczący wkład wiedzy Piotra Opalińskiego w wykonanie rekonstrukcji cyfrowych architektury historycznej Krakowa, który wynika z kilkunastoletniego doświadczenia autora w dziedzinie komputerowego odtwarzania nieistniejącej zabudowy miasta. Modele cyfrowe XV-wiecznej zabudowy pierzei Rynku wykonał Marcin Kowalski. Autorzy konsultacji naukowych wymienieni są w artykule: Opaliński P.: Rekonstrukcja cyfrowa infrastruktury architektonicznej Rynku krakowskiego w XIV i XV wieku, zamieszczonym w niniejszym zeszycie „Krzysztoforów. Zeszytów Naukowych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” (cz. 1).
View in Google Scholar

76. Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny w Krakowie. Red. nauk. O. Czerner. Wrocław 2008, s. 237, 239.
View in Google Scholar

77. Karczmarczyk S., Bereza W.: Podziemia Rynku Głównego – uzupełnienie założeń. „Renowacje i Zabytki” 2007, nr 3, s. 32–37.
View in Google Scholar

78. Uszczelnianie betonowej palisady przeprowadziło w drugiej połowie 2008 r. Przedsiębiorstwo Budowlane Francuz sp.j. Stefan i Tomasz Francuz. MM: Archeolodzy przebadają jeszcze metr. Uszczelnianie w podziemiach Rynku. „Dziennik Polski” 2008, nr 134, z 10 czerwca, Kronika Krakowska, s. 3.
View in Google Scholar

79. Prace wykonała Firma Usługowo-Budowlana inż. Marek Ścigalski z Wieliczki. MM: Ogrodzenie postoi zapewne przynajmniej do marca. Ruch w podziemiach. „Dziennik Polski” 2007, nr 304, z 31 grudnia, Kronika Krakowska, s. III.
View in Google Scholar

80. Powołany Zespół ostatecznie zadecydował wtedy o utworzeniu w podziemiach muzeum. W skład Zespołu weszli: dr Cezary Buśko, prof. arch. Andrzej Kadłuczka, dr inż. Stanisław Karczmarczyk, prof. Zbigniew Pianowski, prof. Ireneusz Płuska (przewodniczący), prof. Kazimierz Radwański, dr hab. prof. nadzw. Tomasz Węcławowicz (sekretarz), prof. Jerzy Wyrozumski, prof. Władysław Zalewski.
View in Google Scholar

81. W skład Komisji Ekspertów weszli: prof. Hanna Kóčka-Krenz, dr hab. inż. prof. nadzw. Jerzy Jasieńko, prof. Andrzej Koss, prof. Zbigniew Pianowski, prof. Ireneusz Płuska (przewodniczący), prof. Kazimierz Radwański, prof. Stanisław Waltoś, dr hab. prof. nadzw. Tomasz Węcławowicz (sekretarz), prof. Jerzy Wyrozumski, prof. Władysław Zalewski. MM: Eksperci przypilnują podziemi Rynku. „Dziennik Polski” 2009, nr 61, z 13 marca, Kronika Krakowska, s. B3.
View in Google Scholar

82. Płuska I.: Podziemia Rynku Głównego – ekspozycja dla muzeum. „Renowacje i Zabytki” 2007, nr 3, s. 38–46. Od lutego 2007 r. prace wykonywała Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie, Międzyuczelniany Instytut Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki [online]. Kraków [dostęp 9 lipca 2010]. Dostępny w internecie: http://www. przetargi.egospodarka.pl/zamawiajacy/Zarzad-Drog-i-Komunikacjiw-Krakowie.html.
View in Google Scholar

83. Adaptacja podziemi Rynku Głównego w Krakowie. Część 1 – opinie i komentarze. „Renowacje i Zabytki” 2007, nr 4, s. 17, 18, wypowiedź Krystyna Kozieła (oprac. E. Hardt).
View in Google Scholar

84. Szczególnie badano mikroklimat podziemi pod kątem zagrzybienia. Pojawiający się grzyb był systematycznie likwidowany.
View in Google Scholar

85. WT: Prace pod płytą Rynku. „Dziennik Polski” 2009, nr 206, z 3 września, Kronika Krakowska, s. B4.
View in Google Scholar

86. Podana wówczas wartość projektu wynosiła 42 mln zł, planowana kwota dofinansowania maksymalnie 25,2 mln zł. Hadam J.: Europejskie podziemia. „Kraków. Dwutygodnik Miejski”, 2008, nr 14, z 17 września, s. 8; TYM [Piotr Tymczak]: Krakowskie projekty mogą liczyć na unijne wsparcie. Na podziemia Rynku i tramwaje. „Dziennik Polski” 2008, nr 179, z 1 sierpnia, Kronika Krakowska, s. 3. Otwarcie podziemnej ekspozycji zaplanowano na czerwiec 2011 r. Termin ten w 2009 r. został przesunięty wstecz na sierpień (ewentualnie wrzesień) 2010 r.
View in Google Scholar

87. Ostatecznie wartość inwestycji wyniosła 52 mln zł. Bartuś Z.: Miliony w podziemiu. Wystawa pod krakowskim Rynkiem Głównym ma przyćmić Wawel. „Dziennik Polski” 2010, nr 224, z 24 września, s. A1, A11.
View in Google Scholar

88. Miasto Kraków podpisało umowę z POT na dofi nansowanie realizacji
View in Google Scholar

projektu z Działania 6.4 [online]. Kraków [dostęp 4 sierpnia 2010]. Dostępny w internecie: http://www.pot.gov.pl/aktualnoscidot- dzialania-6-4-po-ig/strona-3/.
View in Google Scholar

89. Inwestorem był Zarząd Dróg i Transportu w Krakowie.
View in Google Scholar

90. MM: Akceptacja dla podziemi. Z sarkofagiem na szczątki. „Dziennik Polski” 2008, nr 4, z 5 stycznia, Kronika Krakowska, s. 1.
View in Google Scholar

91. Opis zamówienia ogłoszonego przez ZIKiT 7 października 2008 r. był następujący: „Wykonanie aktualizacji projektu budowlanego i wykonawczego muzeum pod płytą Rynku Głównego w Krakowie w zakresie wyników badań archeologicznych wykonanych w 2008 r.” [online]. Kraków [dostęp 4 sierpnia 2010]. Dostępny w internecie: http://www.przetargi.egospodarka.pl/254831_Wykonanie-aktualizacji-projektu-budowlanego-i-wykonawczego-muzeum-pod-plyta-Rynku-Glownego-w-Krakowie-w-zakresie-wynikow-badan-archeologicznych-wykonanych-w-2008-r_2008_2.html.
View in Google Scholar

92. MM: Można ruszyć z budowaniem Muzeum pod płytą Rynku. „Dziennik Polski” 2008, nr 288, z 10 grudnia, Kronika Krakowska, s. B1, B3.
View in Google Scholar

93. Eadem: Coraz bliżej budowy muzeum pod Rynkiem. „Dziennik Polski” 2009, nr 161, z 11 lipca, Kronika Krakowska, s. B1. Funkcję inwestora zastępczego pełnił Zarząd Rewaloryzacji Zespołów Zabytkowych Krakowa, od 1 stycznia 2010 r. włączony w struktury Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego jako Wydział Rewaloryzacji Zabytków Krakowa i Dziedzictwa Narodowego Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego.
View in Google Scholar

94. Ten sam wykonawca wykonał remont parteru (część gminna Sukiennic) i piwnic Sukiennic oraz dokończył budowę kanału technologicznego wzdłuż zachodniej ściany fundamentowej Sukiennic. MM: Od poniedziałku Sukiennice za płotem. Kupcy z hali będą handlowali na płycie Rynku. „Dziennik Polski” 2009, nr 178, z 30 lipca, Kronika Krakowska, s. B3.
View in Google Scholar

95. Opis ogłoszonego w październiku 2009 r. zamówienia był następujący: „Przedmiotem zamówienia jest zagospodarowanie podziemi pod nawierzchnią krakowskiego Rynku na cele nowej trasy turystycznej, która obejmie rezerwat archeologiczno-architektoniczny, wystawy muzealne i szereg pokazów filmowych i prezentacji multimedialnych. Projekt obejmuje urządzenie stałej wystawy muzealnej dla trasy zwiedzania, której bieg wyznaczają odkryte relikty archeologiczne i włączony do ekspozycji ciąg północno-wschodnich piwnic Sukiennic”. Prace rozpoczęły się w kwietniu 2010 r.
View in Google Scholar

96. [online] Kraków [dostęp 14 lipca 2010]. Dostępny w internecie: http://www.przetargi.egospodarka.pl/133156_Przygotowanie-strategii-i-przeprowadzenie-kampanii-promocyjno-informacyjnejprojektu-pn-Sladem-europejskiej-tozsamosci-Krakowa-szlak-turystyczny-po-podziemiach-Rynku-Glownego_2010_2.html.
View in Google Scholar

97. MM: Pogrzeb po 1000 latach. „Dziennik Polski” 2010, nr 33, z 9 lutego, Kronika Krakowska, s. B3.
View in Google Scholar

98. Mrowiec M.: Rolnicy z podziemi Rynku. „Dziennik Polski” 2009, nr 86, z 11 kwietnia, s. D6.
View in Google Scholar

99. MM: Jest dla nich miejsce w krypcie. „Dziennik Polski” 2005, nr 246, z 20 października, Kronika Krakowska, s. III; eadem: Konserwator czeka na cały projekt. „Dziennik Polski” 2007, nr 297, z 20 grudnia, Kronika Krakowska, s. 2.
View in Google Scholar

100. Eadem: 180 trumien: dziś pogrzeb. „Dziennik Polski” 2010, nr 126, z 1 czerwca, Kronika Krakowska, s. B3. W 130 trumnach złożono szczątki zmarłych z Rynku, w 50 z pl. Szczepańskiego, gdzie w 2009 r. prowadzono badania archeologiczne.
View in Google Scholar

101. W pomieszczeniu zajętym przez windę znajdowała się galeria z biżuterią Mikołajczyk Gallery. Eadem: Winda do podziemnego muzeum zamiast galerii z biżuterią. „Dziennik Polski” 2009, nr 51, z 2 marca, Kronika Krakowska, s. B3.
View in Google Scholar

102. Z powodów techniczno-konserwatorskich z ekspozycji została wyłączona Wielka Waga.
View in Google Scholar

103. Żadne z urządzeń technicznych, obsługujących podziemną trasę turystyczną, nie jest widoczne na płycie Rynku, która jest obszarem zabytkowym. Prace budowlano-montażowe w przyszłym podziemnym rezerwacie zostały zsynchronizowane z działaniami obejmującymi generalny remont i modernizację całego gmachu Sukiennic, rozpoczętego w 2008 r.
View in Google Scholar

104. Dzierżawcą kawiarni i winiarni zostało konsorcjum z liderem: Barok Restbar sp. z o.o., sklepu z pamiątkami: Rękodzieło Andrzej Siudy. MM: Kawiarnia i sklepik w podziemiach Rynku. „Dziennik Polski” 2010, nr 83, z 9 kwietnia, Kronika Krakowska, s. B5.
View in Google Scholar

105. W rozpisanym w sierpniu 2008 r. konkursie na fontannę zwyciężył projekt przedstawiający szklany kryształ, otoczony wokół wodą i biegnącą po obrysie kwadratu ławą. Autorami projektu są: dr inż. arch. Maria Ponikiewska-Arct, dr inż. arch. Wiesław Michałek i dr inż. arch. Krystyna Styrna-Bartkowicz. MM: Nowa fontanna dla Rynku – z konkursu. W sierpniu ogłoszenie, rozstrzygnięcie do końca roku. „Dziennik Polski” 2008, nr 173, z 25 lipca, Kronika Krakowska, s. 3.; eadem: Zaglądniemy przez fontannę do podziemi Rynku. „Dziennik Polski” 2008, nr 287, z 9 grudnia, Kronika Krakowska, s. B4; eadem: Kryształ na Rynku w połowie sierpnia. „Dziennik Polski” 2010, nr 25, z 30 stycznia, Kronika Krakowska, s. B2. Fontannę zbudowała i zamontowała Firma Gutkowski sp. z o.o. z Leszna.
View in Google Scholar

106. Zdemontowana fontanna z czarnego sjenitu znajdowała się w tej części Rynku od maja 1964 r. NOT, MM: Dotychczasowa zdemontowana leży w magazynie. Zmieńmy Rynkowi fontannę. „Dziennik
View in Google Scholar

Polski” 2008, nr 35, z 11 lutego, Kronika Krakowska, s. 1.
View in Google Scholar

107. W sierpniu 2010 r. Zarząd Infrastruktury Komunalnej i Transportu w Krakowie przekazał do Muzeum Historycznego Miasta. Krakowa dokumentację dla projektu Śladem europejskiej tożsamości. Krakowa – szlak turystyczny po podziemiach Rynku Głównego, obejmującą: 1. Studium wykonalności dla projektu, 2. Wyciągi z projektów budowlanych, 3. Wyciągi ze scenariusza wystawy, 4. Projekty aranżacji plastycznej wnętrz. Pismo z 6 sierpnia 2010 r., w Pracowni Rynek Podziemny MHK. Do czasu przejęcia podziemi Rynku przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa operatorem trasy turystycznej jest Zarząd Infrastruktury Komunalnej i Transportu w Krakowie.
View in Google Scholar

108. Podziemia Rynku. Kraków 2010. Folder wystawy.
View in Google Scholar

109. MM: Koncepcje dla podziemi. Ekspozycja pod Sukiennicami. „Dziennik Polski” 2004, nr 155, z 5 lipca, Kronika Krakowska, s. I; eadem: Wykorzystać lub zasypać. To tylko przykryte wykopy ?. „Dziennik Polski” 2006, nr 131, z 6 czerwca, Kronika Krakowska, s. I, III.
View in Google Scholar

110. W 2008 r. Zespół MHK został poszerzony m.in. o pracowników odpowiedzialnych za współpracę z wykonawcami projektu budowlanego przyszłego rezerwatu w zakresie prac budowlano-instalacyjnych.
View in Google Scholar

111. Sakowski K.: Podziemny Rynek Gł. spodobał się w Unii. „Polska Gazeta Krakowska” 2008, nr 195, z 21 sierpnia, s. 5.
View in Google Scholar

112. Dzięki uprzejmości prof. Andrzeja Kadłuczki Muzeum Historyczne mogło przy tworzeniu Koncepcji MHK posługiwać się wstępną wersją projektu budowlanego. Prezentację komputerową przygotowali członkowie Zespołu MHK – Piotr Opaliński i Bartłomiej Woch.
View in Google Scholar

113. Dokumentację fotograficzną wykonali: Piotr Opaliński, Bartłomiej Woch i Michał Banaś.
View in Google Scholar

114. MM: Najstarsza ulica w mieście. Podziemia za 42 mln zł. „Dziennik Polski” 2008, nr 161, z 11 lipca, Kronika Krakowska, s. 3.
View in Google Scholar

115. Eadem: Warstwy z minionych wieków. 153 groby z Rynku Głównego. „Dziennik Polski” 2008, nr 263, z 10 listopada, Kronika Krakowska, s. 2.
View in Google Scholar

116. Konferencja „Muzeum XXI w. – teoria i praxis” odbyła się w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie 25–27 listopada. Konferencja Muzeum XXI w. – teoria i praxis [online]. Gniezno [dostęp 4 sierpnia 2010]. Dostępny w internecie: http://www.mppp.pl/foto09/muzeum_XXI_program.pdf .
View in Google Scholar

117. Gabryś A.: Konferencja CAMOC, Stambuł 28–20 września 2009 [online]. Kraków [dostęp 4 sierpnia 2010]. Dostępny w internecie: http://mhk.pl/archiwum/wiadomosc/326.
View in Google Scholar

118. Głównym celem spotkania było przedstawienie przez stronę niemiecką projektu międzynarodowej wystawy Prawo magdeburskie oraz nawiązanie współpracy między trzema muzeami – lipskim, magdeburskim i krakowskim. Gabryś A.: Wizyta pracowników Muzeum Historycznego Miasta Krakowa w Lipsku [online]. Kraków [dostęp 4 sierpnia 2010]. Dostępny w internecie: http://mhk.pl/aktualnosci/wiadomosc/556.
View in Google Scholar

119. Piłat B.: Po szklanych kładkach. „Gazeta Wyborcza. Kraków” (lokalny dodatek „Gazety Wyborczej”) 2008, nr 10, z 12 stycznia, s. 1; Mrowiec M.: Trójwymiarowa osada pod Rynkiem Głównym. „Dziennik Polski” 2008, nr 86, z 11 kwietnia, Kronika Krakowska, s. 1, 4. 120 W latach 2007–2009 Firma Konserwatorska Piotr Białko Zabytki Malarstwa, Rzeźby, Architektury sp. z o.o. wykonywała remont posadzki w kościele Mariackim. Korzystając z okazji i uprzejmości konserwatora Piotra Białki, autorka niniejszego artykułu wystąpiła z inicjatywą zejścia do podziemi bazyliki, aby w związku z pracami koncepcyjnymi Zespołu MHK nad ekspozycją w podziemiach Rynku, zinterpretować dostępne mury najstarszej budowli. W badaniu murów 12 czerwca 2008 r. uczestniczyli: prof. arch. Andrzej Kadłuczka, prof. Zbigniew Pianowski, prof. Kazimierz Radwański, dr Janusz Firlet, konserwator Piotr Białko, Piotr Opaliński (z Muzeum Historycznego Miasta Krakowa). We wrześniu do krypty zeszli ponownie: Firlet, Kadłuczka, Opaliński, Pianowski i dodatkowo ks. Piotr Guzik. Obecnie przygotowywana jest publikacja, autorstwa Firleta, Kadłuczki i Pianowskiego, dotycząca romańskiego kościoła Mariackiego, z uwzględnieniem wniosków wynikających z oględzin podziemi. Referat poświęcony temu zagadnieniu autorzy wygłosili na „II Forum Architecturae Poloniae Medievalis” w Krakowie w 2009 r. Schemat trasy zwiedzania podziemi Rynku; oprac. grafi czne B. Woch.
View in Google Scholar

121. Zob.: Zin W., Grabski W.: Wczesnośredniowieczne budowle Krakowa w świetle ostatnich badań. „Rocznik Krakowski” 1966, t. 38, s. 62–69.
View in Google Scholar

122. Firlet E.: Krakovská rezervace Námĕstí v podziemi Výzkum, konzervace, projektowani. „Zprávy památkové péče” 2008, roč. 68, č. 4, s. 268–272.
View in Google Scholar

123. Konferencja zorganizowana 11 lutego 2009 r. „Święte i dostępne, czyli jak otworzyć zabytki sakralne na turystę” poświęcona była projektom turystycznym i rewitalizacyjnym. Pomysłodawcami i organizatorami konferencji oraz konkursów z cyklu „Polska pięknieje” jest Fundacja Pascal i Smartlink sp. z o.o. Celem konkursów jest wyłonienie najlepszych projektów, zrealizowanych przy współfinansowaniu z Funduszy Europejskich, które przyczyniły się do podniesienia atrakcyjności turystycznej Polski (program „Polska pięknieje – 7 Cudów Funduszy Europejskich”). O projekcie „Polska pięknieje” [online]. Kraków [dostęp 4 sierpnia 2010]. Dostępny w internecie:
View in Google Scholar

http://www.polskapieknieje.pascal.pl/oprojekcie.html.
View in Google Scholar

124. Spotkania uczestników konferencji, zorganizowanej przez Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy odbywały się w Dziekanowicach i na Lednicy. Zespół MHK wystąpił z referatem Muzeum w podziemiach Rynku Głównego w Krakowie – projekty i realizacje. Zob.: F i r l e t E., Lulewicz D., Ogórek B., Opaliński P., Walas Ł.: Rynek podziemny – program ekspozycyjny nowego muzeum w Krakowie. W: Przeszłość dla przyszłości – problemy edukacji muzealnej. Materiały konferencji z okazji jubileuszu 40-lecia Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Lednica 11–13 września 2009 roku. Red. J. Wrzesiński, A.M. Wyrwa. Biblioteka Studiów Lednickich. T. XVIII. Lednica 2010, s. 159–173.
View in Google Scholar

125. Firlet E., Opaliński P.: „Rynek Podziemny”. Koncepcja ideowa. „Renowacje i Zabytki” 2008, nr 2, s. 21–31; Marek M., Opaliński P.: Forum multimedialne w podziemiach Rynku Głównego. „Renowacje i Zabytki” 2008, nr 3, s. 15–22; Walas Ł.: Wystawa Forum Polonorum – Rynek krakowski w dziejach narodu. „Renowacje i Zabytki” 2008, nr 4, s. 15–19.
View in Google Scholar

126. Np. Firlet E.: Kramy pod Rynkiem. „Dziennik Polski” 2008, nr 93, z 19–20 kwietnia, s. P6; Walas Ł.: Przysięga na Rynku krakowskim Tadeusza Kościuszki, obraz Michała Stachowicza. „Dziennik Polski” 2008, nr 81, z 5–6 kwietnia, s. P10.
View in Google Scholar

127. Całościowe opracowanie studium, przy współudziale zainteresowanych stron, przygotowała firma konsultingowa Eurofin – doradztwo i szkolenia sp. z o.o.
View in Google Scholar

128. Obszerny, kilkutomowy materiał obejmujący projekt urządzenia ekspozycji znajduje się w Pracowni Dokumentacji Architektury i Zmian Urbanistycznych Miasta Krakowa MHK. Autorka niniejszego artykułu w latach 2007–2010 pełniła funkcję kuratora, opiekuna naukowego Zespołu MHK, który przygotował Koncepcję MHK i scenariusz urządzenia ekspozycji w podziemiach Rynku. Kierownikiem projektu dotyczącego procesu tworzenia nowego oddziału Muzeum Historycznego był Łukasz Walas.
View in Google Scholar

129. Gaczoł A.: Kraków. Ochrona zabytkowego miasta. Rzeczywistość czy fikcja. Kraków 2009, s. 78.
View in Google Scholar

130. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 r. [online]. Kraków [dostęp 4 sierpnia 2010]. Dostępny w internecie: http://static1.money.pl/d/akty_prawne/pdf/MP/1994/50/MP19940500418.pdf.
View in Google Scholar

131. Szeroko pojęte dzieje Krakowa zaprezentowane zostaną na wystawie stałej w Pałacu Krzysztofory. Obecnie budowla podlega kompleksowym pracom modernizacyjnym, remontowo-konserwatorskim. Po ich zakończeniu pałacowe wnętrza wypełni nowa ekspozycja.
View in Google Scholar

132. Z powodów techniczno-budowlanych nie zostały udostępnione do zwiedzania strefy 19 i 20.
View in Google Scholar

133. Buśko C., Głowa W.: Czy książę Bolesław dotrzymał słowa danego krakowskim mieszczanom?. W: I Forum Architecturae Poloniae Medievalis. Kraków 2007. Red. K. Stala. Politechnika Krakowska. Architektura. Monografi a 354. Kraków 2007, s. 63.
View in Google Scholar

134. Przyjęta nazwa „krzyż” odnosi się do rejonu przecinania się uliczki, która biegła między sklepami (na linii północ – południe) z poprzecznym przejściem (na linii wschód – zachód). Te trakty komunikacyjne krzyżowały się prostopadle w centrum Rynku i wyznaczały jednocześnie podstawowe osie symetrii porządkujące układ kolejno powstających budowli handlowych. Zob.: Tyszka P.: Obraz przestrzeni miejskiej Krakowa XIV–XV wieku w świadomości jego mieszkańców. Lublin 2001, s. 113–120.
View in Google Scholar

135. Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny…, s. 244. Górną kondygnację Kramów Bogatych wyburzono w 1868 r. Banach J.: Ikonografia Rynku Głównego w Krakowie. Kraków 1998, s. 354–356.
View in Google Scholar

136. Łuszczkiewicz W.: Sukiennice krakowskie. Dzieje gmachu i jego obecnej przebudowy. Biblioteka Krakowska nr 11. Kraków 1899, s. 43.
View in Google Scholar

137. Buśko C., Sławiński S.: Badania archeologiczne Rynku Głównego w Krakowie. Folder wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa. Kraków 2006, s. 4.
View in Google Scholar

138. W trakcie wykopalisk prowadzonych w 2009 r. na pl. Szczepańskim w Krakowie odsłonięto średniowieczną drewnianą studnię i przewieziono ją do konserwacji. Badania archeologiczne poprzedziły kompleksową modernizację placu, w tym m.in. montaż fontanny.
View in Google Scholar

139. Buśko C., Sławiński S.: Badania…, s. 2.
View in Google Scholar

140. Zewnętrzną kwerendę dotyczącą ekspozycji zabytków ruchomych przeprowadził Dominik Lulewicz w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Konserwację zabytków metalowych z wykopalisk ze wschodniej części Rynku wykonywał od końca 2005 r. Dominik Dziadusz z Pracowni Konserwacji Muzealiów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Odnowiono około 700 metalowych zabytków, z czego większość stanowiły monety i biżuteria.
View in Google Scholar

141. Szerzej o źródłach archeologicznych zob.: Rębkowski M.: Czy archeolog odczytuje historię średniowiecza? Uwagi o znaczeniu źródeł archeologicznych. W: Źródła historyczne wydobywane z ziemi. Red. S. Suchodolski. Wrocław 2008, s. 11–31.
View in Google Scholar

142. Autorką koncepcji mapy interaktywnej jest Elżbieta Firlet. Wersję cyfrową map zagranicznego handlu Krakowa wykonał dr Szymon Kazusek.
View in Google Scholar

143. Zob. Wyrozumski J.: Kraków a Hanza w wiekach średnich. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne”
View in Google Scholar

1985, t. 683, z. 74, s. 57–66. Przedruk w: idem: Cracovia mediaevalis. Kraków 2010, s. 365–377.
View in Google Scholar

144. Pracownicy Muzeum Historycznego Miasta Krakowa: Michał Niezabitowski, Bartosz Ogórek, Łukasz Walas oraz Artur Wołoch (spoza Muzeum) przygotowali koncepcję scenariusza fi lmów.
View in Google Scholar

145. Cyfrowe modele na podstawie dostarczanych przez konsultantów materiałów wykonali Piotr Opaliński i Marcin Kowalski. Model Małej Wagi i Sukiennic z XV w. zrealizowali Mateusz Rudek i Maksymilian Kobiela na podstawie wiedzy konsultantów. Zob.: Opaliński P.: Rekonstrukcja cyfrowa…Tu też wymienieni są konsultanci.
View in Google Scholar

146. Zarys fabuły filmów przygotowali Marta Marek i Piotr Opaliński.
View in Google Scholar

147. Autorem pomysłu jest Piotr Opaliński.
View in Google Scholar

148. Film zrealizowały krakowskie studia NoLabel sp. z o.o. i MM Interactive. Reżyserem jest Piotr Szczepanowicz, autorem scenariusza Elżbieta Firlet, muzyki i udźwiękowienia Kamil Sajewicz. Z ramienia Muzeum uczestniczyli w produkcji, w zakresie wytycznych do realizacji scenariusza, dyrektor Michał Niezabitowski i Piotr Opaliński. Treść naukową fi lmu konsultowali krakowscy naukowcy reprezentujący różne dziedziny wiedzy: archeologię, historię, architekturę, geologię, archeobotanikę i archeozoologię, dostarczając odpowiednie
View in Google Scholar

materiały do jego realizacji. Produkcja trwała od grudnia 2008 do marca 2010 r. 149. Prapremiera filmu odbyła się 14 maja 2010 r. w Pałacu Krzysztofory podczas VII Nocy Muzeów Krakowskich.
View in Google Scholar

150. Wyrozumski J.: Kraków w chrześcijańskiej Europie X–XIII wieku. W: Kraków w chrześcijańskiej…, s. 77.
View in Google Scholar

151. Makiety wykonali dr inż. arch. Robert Gaweł i Marcin Czarnowicz na podstawie konsultacji naukowej Emila Zaitza.
View in Google Scholar

152. Makietę wykonał dr inż. Robert Wierzbicki według własnego projektu, konsultował dr Robert Gaweł z Pracowni Modelarskiej Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Przedsięwzięcie sfinansowało Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji SA w Krakowie. Rurmus położony był na zachód od bramy Sławkowskiej, przy murze obronnym miasta, od strony zewnętrznej. Na planie Krakowa z 1667 r. autorstwa zapewne Mikołaja Brożka, wykonanym na zlecenie krakowskiej Rady Miejskiej, oznaczono jego miejsce napisem „RVRMVS beł”. Obiekty wodociągowe zniszczyli Szwedzi w 1655 r. Stoksik J.: Plan Krakowa, 1667. W: Atlas historycznych miast polskich. Red. nauk. Antoni Czacharowski. T. 5. Małopolska. Z. 1. Kraków. Red. Z. Noga. Kraków 2007, s. 40, plan nr 1.5.
View in Google Scholar

153. Otwarta 24 września 2010 r. ekspozycja – szlak turystyczny nie jest tematem niniejszego artykułu.
View in Google Scholar

154. Ustawa z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w art. 3 ust. 4 podaje definicję zabytku archeologicznego, którym jest „zabytek nieruchomy, będący powierzchniową, podziemną lub podwodną pozostałością egzystencji i działalności człowieka, złożoną z nawarstwień kulturowych i znajdujących się w nich wytworów bądź ich śladów albo zabytek ruchomy, będący tym wytworem”. Uszczegółowienie tej definicji podaje art. 6 tejże ustawy, który wymienia różne kategorie zabytków archeologicznych. Szerzej: Zeidler K., Trzciński M.: Wykład prawa dla archeologów. Kraków 2009, s. 13–18. Zob. też: Zeidler K.: Prawo ochrony dziedzictwa kultury. Sandomierz 2007.
View in Google Scholar

155. Pojęcie „muzealia” zostało zdefiniowane w art. 21 ust. 1 ustawy z 29 czerwca 2007 r. (o zmianie ustawy o muzeach z 21 listopada 1996 r.), który mówi, że „muzealiami są rzeczy ruchome i nieruchomości stanowiące własność muzeum i wpisane do inwentarza muzealiów. Muzealia stanowią dobro narodowe”. Zob.: Prawo muzeów. Red. J. Włodarski, K. Seidler. Warszawa 2008, s. 23, 25, 215.
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-10-23

Issue

Section

Articles

How to Cite

Podziemia Rynku Głównego w Krakowie – od eksploracji do trasy turystycznej. (2026). Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 28(1), 9-52. https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.01.01