Zabudowa pierzei Rynku Głównego w Krakowie w okresie średniowiecza

Authors

  • Marek M. Łukacz

DOI:

https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.01.03

Abstract

BUILDINGS ALONG THE FRONTAGES AT MAIN MARKET SQUARE IN KRAKOW IN THE MIDDLE AGES

Results of the archaeological surveys that have been carried out in Kraków in recent years, concentrated within the territory delineated by its boundaries set by the charter of 1257, permit a presentation of the spatial transformations of burgher houses in Main Market Square (Rynek Główny). An attempt at a spatial presentation of medieval houses surrounding the Square has been made in the context of the current works at the Historical Museum of the City of Kraków to produce models of the centrally located structures in Main Market Square and the buildings that existed along its frontages in the Middle Ages. It has been determined that the earliest structures at Kraków’s Main Market Square were basically built on the plots demarcated by the symmetrical lengthwise division of charter parcels (kuria), and located on the parts of the plots adjacent to the Square. The houses were made of brick and stone and had at least two storeys, with the ground floor used as a multipurpose clear-span entrance hall. The impossibility to ride across the hall to the back of the plot often resulted in leaving a part of the plot vacant to use it as a narrow access from the street to the back buildings; as a consequence, not all front elevations combined into a dense frontage. In the south-eastern section of the frontages at Main Market Square in the first half of the 14th century there were two narrow streets that intersected the extended blocks of buildings between Stolarska, Grodzka and Bracka Streets. On the part of the post-charter plots at the Square created by halving the charter parcels lengthwise, the earliest buildings included a front structure with a simple layout and an at least two-storey tower house built of brick and stone in the central or rear part of the elongated plot. Such houses combined the residential function with representative features and defensive elements, thus being a form of a lordly residence. The houses that were built across the plot width had the clear-span entrance halls on the ground floor divided due to the inconvenience of crossing the hall to access the back of the plot, or driving across farm animals. The division was made in different ways, depending on the accessibility of the back of the plot, the outline of the outside walls, and the location of the entrance into the ground floor of the building. That modification was being introduced even before the general development of the functional and spatial layout of the Gothic houses in Kraków which took place in the second half of the 14th century and in the early 15th century, when back spans were added to the existing buildings that adjoined the street, and the said buildings were altered and had their top fl oors expanded. At that stage some of the buildings facing Main Market Square were also provided with perrons, i.e. narrow cellars added to the front wall above the ground level and roofed with terraces accessible from the Square through a flight of steps. The structures that distinguished themselves among the buildings in the frontages at Main Market Square were corner houses with one wing adjacent to a side street entering the Square and palaces built by combining and expanding two neighbouring constructions formed at the initial stage of the process. The house at 27 Main Market Square bears the characteristics of a medieval municipal building, while the house at 17 Main Market Square displays affiliations with royal power. The presented spatial model of the earliest buildings along the frontages at Main Market Square is reconstructive to some extent due to the complete erasure of parts of the Gothic buildings during the successive building activities.

References

1. Rajman J.: Kraków. Zespół osadniczy, proces lokacji, mieszczanie do roku 1333. Kraków 2004, s. 244, gdzie napisano: „Przy Rynku znajdowały się domy wszystkich wójtów krakowskich, następujących po Raszku oraz domniemanym Piotrze”. Wyjątkiem był dom wójta Henryka znajdujący się na działce oznaczonej dziś jako ul. Bracka 3/5. Komorowski W., Łukacz M.: Bursa węgierska w Krakowie w okresie średniowiecza i renesansu. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1985, t. 19, s. 175–183.
View in Google Scholar

2. Problematykę najstarszych kamienic krakowskich przedstawił Waldemar Komorowski: Komorowski W.: Najstarsze kamienice krakowskie. „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1997, t. 42, z. 2, s. 107–119. Artykuł zawiera obszerne podsumowanie ówczesnego stanu badań. Przedstawienie przemian przestrzennych gotyckich domów krakowskich, oparte na wynikach terenowych badań architektonicznych prowadzonych przez autora, ukazano w publikacjach: Łukacz M.: Pierwsze fazy kształtowania się dominującego typu kamienicy krakowskiej. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1988, t. 22, s. 9–18; idem: Pierwsze przemiany przestrzenne domów mieszczańskich lokacyjnego Krakowa. Sprawozdania Komisji Urbanistyki i Architektury PAN. Kraków 1996, s. 26–38; idem: Metrologia i pierwsza faza zabudowy staromiejskich domów lokacyjnego Krakowa. W.: Międzynarodowa Konferencja Konserwatorska. Kraków 2000. Materiały konferencyjne. T. 3. Kraków 1999, s. 92–101; idem: Przemiany układu funkcjonalno-przestrzennego krakowskich domów mieszczańskich w okresie gotyku i renesansu. W: Międzynarodowa Konferencja Konserwatorska. Kraków 2000. Materiały konferencyjne. Kraków 2001; idem: Pierwsze przemiany przestrzenne krakowskiej kamienicy w świetle jej związków z kamienicą Europy Północnej. W: Kamienica w krajach Europy Północnej. Red. J. Sołtysik. Gdańsk 2004, s. 96–114;
View in Google Scholar

idem: Geneza ukształtowania się najczęściej realizowanego typu kamienicy krakowskiej. „Wiadomości Konserwatorskie” 2003, nr 14, s. 11–20; idem: Wybrane zagadnienia z przekształceń gotyckich domów krakowskich. „Architektura Krakowa. Dzieje, badania, odnowa” 2006, t. 1, z. 9-A/2003, s. 143–162.
View in Google Scholar

3. Model ten opracowali Piotr Opaliński i Marcin Kowalski przy konsultacji naukowej autora niniejszego artykułu, obejmującej zabudowę pierzei rynkowych. Konsultację modelu zabudowy śródrynkowej i budowli sakralnych prowadzili: Cezary Buśko, Wojciech Głowa, Waldemar Komorowski, Waldemar Niewalda, Katarzyna Schejbal-Dereń, Stanisław Sławiński, Aldona Sudacka, Tomasz Węcławowicz, Emil Zaitz.
View in Google Scholar

4. Komorowski W.: Najstarsze kamienice… Autor analizując stan wiedzy o wczesnych domach mieszczan krakowskich, przedstawił m.in. możliwości korzystania z danych zawartych w Najstarszych księgach i rachunkach miasta Krakowa od r. 1300 do 1400. Wyd. F. Piekosiński, J. Szujski. Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 4. Kraków 1878, cz 1–2. Zapisy odnosiły się do domów oznaczonych obecnie numerami 20 oraz 47 przy Rynku Głównym, należące w chwili upadku buntu wójta Alberta w 1312 r. – pierwszy do Hermana z Raciborza, drugi do Witka wójta sandomierskiego, trzecim zaś domem byłaby kamienica na rogu ulic Sławkowskiej i Szczepańskiej, należąca w 1317 r. do wójta Ludwika. Grabski W.: Średniowieczna kamienica krakowska. Zależności miedzy typem działki a rozplanowaniem. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1970, t. 4, s. 163; idem: Ze studiów nad zabudową mieszkalną średniowiecznego Krakowa. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1968, t. 2, s. 198.
View in Google Scholar

5. Nowe dane dotyczące kamienic przyrynkowych zaczerpnięto z dokumentacji: Cechosz S., Holcer Ł.: O początkach pałacu „Pod Krzysztofory” w świetle najnowszych badań architektonicznych. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2006, z. 24, s. 7–25; eidem: Średniowieczne przedproże przed pałacem „Pod Krzysztofory” – najnowsze odkrycia. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2007, z. 25, s. 7–24; Łukacz M.: Badania architektoniczne domu przy Rynku Głównym 22 w Krakowie; idem: Badania architektoniczne piwnic Szarej Kamienicy w Krakowie przy Rynku Głównym 6; Badania architektoniczne piwnic domu Rynek Główny 23 w Krakowie; Badania architektoniczne piwnic domu nr 47 przy Rynku Głównym w Krakowie; Badania architektoniczne domu nr 46 przy Rynku Głównym w Krakowie; Badania architektoniczne domu przy Rynku Głównym 38/40 w Krakowie; Łukacz M., Łukacz M.J.: Badania architektoniczne piwnic domu przy Rynku Głównym 7 w Krakowie; eidem: Badania architektoniczne wybranej partii budynku kamienicy Czeczotki przy ul. Wiślnej 2 w Krakowie. Pracownia Badań Zabytków Architektury Marek Łukacz (dalej cyt. PBZA Marek Łukacz), 1998–2010, wydruki komputerowe; Sławiński S., Mamica M.: Kamienica przy Rynku Gł. 42 / ul. św. Jana 1. Opracowanie konserwatorskie. Badania architektoniczne obiektu. Pracownie Konserwacji Zabytków Arkona (dalej cyt. PKZ Arkona), Kraków 2004, mps; Sławiński S., Hiżycka J.: Kamienica przy Rynku Głównym 36 / ul. Sławkowskiej 1 w Krakowie. Uzupełniające badania w piwnicach. PKZ Arkona 1999, mps.
View in Google Scholar

6. Wymóg wynikający z ustawy O ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 23 lipca 2003 r. DzU 2003, nr 162, poz. 1568.
View in Google Scholar

7. Studia urbanistyczno-konserwatorskie bloków: wyznaczonego ul. Sławkowską, św. Marka, Reformacką, pl. Szczepańskim i ul. św. Tomasza (blok nr 6), wyznaczonego ulicami Sławkowską, św. Marka, św. Jana, św. Tomasza, (blok nr 7), wyznaczonego częścią pierzei Rynku Głównego, ul. Floriańską, św. Tomasza, św. Jana (blok nr 14), wyznaczonego pierzeją Małego Rynku, ul. Szpitalną, św. Tomasza, Św. Krzyża, Mikołajską (blok nr 16), wyznaczonego Rynkiem Głównym, ul. Bracką, Gołębią i Wiślną (blok nr 29). W zespole z autorem współpracowali wymiennie: Danuta Czapczyńska, Andrzej Karbowski, Waldemar Komorowski, Tomasz Liniecki, Anna Putyra, Stanisława Rusińska. Miejskie Biuro Projektów w Krakowie (dalej cyt. MBP), Przedsiębiorstwo Państwowe Pracownie Konserwacji Zabytków oddział Kraków (dalej cyt. PP PKZ) 1978–1989. Maszynopisy w archiwum Małopolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krakowie.
View in Google Scholar

8. Władysław Grabski w swoich pracach, które ukierunkowały późniejsze rozważania nad problematyką urbanistyki i architektury średniowiecznego Krakowa, przedstawił pogląd o kształcie przestrzennym najwcześniejszej murowanej zabudowy na parcelach lokacyjnych. Jego zdaniem były to domy szerokofrontowe, płytkie, wypełniające całą przyuliczną część kurii. Ponadto w pracach tych przedstawiono tezę, że parcele lokacyjne wraz z istniejącą na nich płytką zabudową dzielono wtórnie na dwie działki o równych szerokościach frontu. Grabski W.: Wybrane zagadnienia z urbanistyki średniowiecznego Krakowa. „Biuletyn Krakowski” 1961, t. 3, s. 80–110; idem: Ze studiów nad zabudową …, s. 187–205.
View in Google Scholar

9. Teza o podziale bloku staromiejskiego Krakowa na 12 działek lokacyjnych, a co za tym idzie formacie parceli lokacyjnej, przedstawioną przez Marię Borowiejską-Birkenmajerową w publikacji: Borowiejska-Birkenmajerowa M.: Kształt średniowiecznego Krakowa. Kraków 1975, s. 113, il. 97. Teza nie znalazła potwierdzenia także w badaniach architektonicznych prowadzonych przez Andrzeja Swaryczewskiego. Swaryczewski A.: Historyczne przekształcenia urbanistyczne jednego z przyrynkowych bloków Krakowa. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1976, t. 10, s. 15–25; idem: Gotycki blok lokacyjny nr 9 w Krakowie. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” 1988, t. 22, s. 19–24; Jamroz J.: Mieszczańska kamienica krakowska, wiek XIII–XV. Kraków 1983, s. 24, 25, 39, 49, 54. Wyniki badań wykluczyły także tezę o stosowaniu w czasie wyznaczania Rynku Głównego szerokości ulic i bloków tak zwanego starszego łokcia o wymiarze 0,606 m, a także o wydzielaniu w trakcie lokacji uliczek wewnątrzblokowych oraz o powstaniu w jednej fazie budowy gotyckich domów o obecnym narysie ścian zewnętrznych. Ustalenie, że tezy te nie znalazły potwierdzenia w trakcie badań architektonicznych przedstawiono w opracowaniu: Łukacz M.: Przemiany przestrzenne krakowskiej działki lokacyjnej do połowy XVII w. Praca doktorska pod kierunkiem prof. dr. hab. A. Kadłuczki. Politechnika Krakowska, 1992, mps.
View in Google Scholar

10. Badania architektoniczne prowadzili w przyrynkowych domach Krakowa w czasie akcji rewaloryzacyjnej: Maria Bicz-Suknarowska, Marek Cempla, Aleksander Filipowicz, Maria Filipowicz, Andrzej Karbowski, Bogdana Książek, Marek Łukacz, Waldemar Niewalda, Stanisław Sławiński, Andrzej Swaryczewski (PP PKZ, MBP).
View in Google Scholar

11. Komorowski W.: Najstarsze kamienice…, idem: Kamienice i pałace Rynku krakowskiego w średniowieczu. W: Średniowieczny Śląsk i Czechy. Centrum średniowiecznego miasta. Wrocław a Europa Środkowa. Red. J. Piekalski, K. Wachowski. Wratislavia Antiqua T. 2. Wrocław 2000, s. 311–329; idem: Kamienice i pałace Rynku krakowskiego w średniowieczu. „Rocznik Krakowski” 2002, t. 68, s. 53–74; idem: Rozwój urbanistyczno-architektoniczny Krakowa intra muros w średniowieczu (od połowy XIV wieku). W: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta. Red. J. Wyrozumski. Biblioteka Krakowska nr 150. Kraków 2007, s. 155–188; Komorowski W., Krasnowolski B.: Architektoniczny pejzaż Krakowa około roku 1400. W: Sztuka około 1400. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Poznań, listopad 1995. T. 1. Warszawa 1996, s. 105–126.
View in Google Scholar

12. Elementy te uzyskano po usunięciu zasypów sklepień, wtórnych konstrukcyjnych opłaszczowań murów czy też niezabytkowych wypraw tynkowych.
View in Google Scholar

13. Są to: blok przyrynkowy, blok za pierwszą przecznicą, blok zbliźniony obcięty linią inkastelacji miejskich, blok o ćwiartce niepodzielonej, blok narożnikowy i blok poszerzony. Łukacz M.: Metrologia…, s. 97.
View in Google Scholar

14. Rajman J.: Kraków…, s. 247.
View in Google Scholar

15. Łukacz M., Komorowski W.: Ekspertyza konserwatorska domu przy Rynku Głównym 47 w Krakowie. MBP, 1985, mps.
View in Google Scholar

16. Grabski W.: Średniowieczna kamienica…, s. 163.
View in Google Scholar

17. Łukacz M., Łukacz J.: Badania architektoniczne wybranej partii budynku kamienicy Czeczotki…; Sławiński S., Hiżycka J.: Studium urbanistyczno-konserwatorskie bloku nr 24. PKZ Arkona, Kraków, 1999, mps; Komorowski W., Łukacz M.: Studium urbanistyczno-konserwatorskie bloku nr 12. MBP, 1987, mps.
View in Google Scholar

18. Grabski W.: Ze studiów nad zabudową…, s. 195; Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa. T. 1. Kraków u schyłku wieków średnich. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 1992, s. 286–291.
View in Google Scholar

19. Lück H.: Zwierciadło saskie i prawo magdeburskie fundamentem dla Europy. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2008, z. 26, s. 143–159.
View in Google Scholar

20. O wysokości budynków polokacyjnej zabudowy świadczy pośrednio grubość murów ich przyziemi z reguły równa 1,5–2 łokci, tj. 0,8–1,2 m.
View in Google Scholar

21. Dla badaczy krakowskich szczególnie interesujący dom z jednoprzestrzennym przyziemiem, czyli dom sieniowy obszernie przedstawił Jerzy Piekalski. Piekalski J.: Wczesne domy mieszczan w Europie Środkowej. Geneza, funkcja, forma. Wrocław 2004, s. 121–134.
View in Google Scholar

22. W trakcie badań architektonicznych piwnic domu przy Rynku Głównym 6 odsłonięto szczelinowy otwór dymowy w ścianie elewacyjnej tylnej, wyprowadzający spaliny z kominka na zewnątrz. Łukacz M.: Badania architektoniczne piwnic Szarej Kamienicy… 1998.
View in Google Scholar

23. W znacznej części domów nie wykształcił się w piwnicach trakt środkowy pełniący funkcję rozejścia komunikacyjnego, w tym przypadku głębokość pierwotnego domu wyznacza tylna ściana traktu frontowego.
View in Google Scholar

24. Chorowska M.: Średniowieczna kamienica mieszczańska we Wrocławiu. Wrocław 1994, s. 27. Napisano tam: „wyniki badań upoważniają jednak do stwierdzenia, że pierwsze murowane domy wrocławskie wznoszone były od razu jako wielokondygnacyjne kamienice. Niektóre z nich, zwłaszcza przy Rynku, miały dwa piętra”. W innym fragmencie: „(…) pod koniec XIII stulecia najliczniej reprezentowane domy przy Rynku stały już na ogół w zwartej zabudowie szeregowej, bez możliwości wjazdu wozem na teren posesji. Partery domów także były nieprzejezdne, co wynika z małej szerokości otworów drzwiowych. Izby przyziemi dostępne były na ogół jednym wejściem frontowym i jednym tylnym. (…) Najstarsze wrocławskie domy murowane nie miały podpiwniczenia. Początkowo do dolnej kondygnacji wchodziło się bezpośrednio z ulicy. Wysokość ich parterów wahała się od 2,6 do 2,7 m. (…) Właściwa przestrzeń mieszkalna mieściła się na piętrach wrocławskich kamienic. W odróżnieniu od przyziemi były one wyższe, oświetlone większymi oknami i ogrzewane”.
View in Google Scholar

25. Kręglewska-Foksowicz E.: Konferencja naukowa „Kamienica miejska w Polsce do końca XVIII wieku”. „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1985, t. 30, z. 2, s. 100–102, cyt. wypowiedzi Adama Miłobędzkiego: „(…) przeważająca większość miast Europy północnej i środkowej zabudowana była pierwotnie domem parterowym o genezie wiejskiej, jedno, dwuwnętrzowym, w którym w jakimś momencie pojawiła się czarna kuchnia. Później stał się modny model śródziemnomorski, wobec czego przeniesiono kuchnię z przyziemia na piętro, ale jej ślady pozostały w przyziemiu”.
View in Google Scholar

26. Zdaniem Jerzego Piekalskiego niezależnie od wpływów romańskich we wczesnych domach krakowskich widać korzenie niemieckiego murowanego budownictwa mieszkalnego. Piekalski J.: Wczesne domy…, s. 206. Problematykę związku pierwszej kondygnacji najstarszych kamienic krakowskich z domem szczytowym północnoeuropejskiego obszaru kulturowego przedstawił: Łukacz M.: Pierwsze przemiany przestrzenne…, s. 96–114.
View in Google Scholar

27. Takie wsporniki występują w budynkach np. przy Rynku Głównym 13, ul. św. Tomasza 17, Sławkowskiej 6, Kanoniczej 1.
View in Google Scholar

28. Informacje o zabytkowych narzutach w piwnicach pochodzących z pierwszych faz budowy omawianych domów przynoszą dokumentacje konserwatorskie, m.in.: Gosztyła M.: Sprawozdanie z prac konserwatorskich sklepienia w piwnicy domu Rynek Główny 23, 1997; Łukacz B.: Kierunkowy program prac konserwatorskich w piwnicach domu przy Rynku Głównym 39/40 w Krakowie. PBZA Marek Łukacz, wydruk komputerowy, 1999; eadem: Program prac konserwatorskich w piwnicach Szarej Kamienicy przy Rynku Głównym 6 w Krakowie. PBZA Marek Łukacz, wydruk komputerowy, 2000; eadem: Program prac konserwatorskich w piwnicach kamienicy Montelupich przy Rynku Głównym 7 w Krakowie. PBZA Marek Łukacz, wydruk komputerowy, 2009.
View in Google Scholar

29. Małgorzata Chorowska przedstawiła relikty po takichże schodach zewnętrznych. Chorowska M.: Średniowieczna kamienica…, s. 39. W Krakowie zachowany otwór wejściowy w ścianie elewacyjnej bocznej w poziomie drugiej kondygnacji opisał Tomasz Liniecki. Liniecki T.: Dom wójta Henryka z wieku XIII w Krakowie. „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1988, t. 33, s. 289, ryc. 4.
View in Google Scholar

30. Łukacz M.: Badania architektoniczne partii zabudowy Szarej Kamienicy przy Rynku Głównym 6 w Krakowie, mps, 1989; Janczykowski J.: Ekspertyza konserwatorska kamienicy Montelupich przy Rynku Głównym 7 w Krakowie. MBP 1978, mps.
View in Google Scholar

31. Po zamurowaniu wjazdu z Rynku pomiędzy wschodnim i zachodnim domem nr 25, co miało miejsce w kolejnej fazie budowy, właściciele ci wykupili północną połowę działki za tyłami własnych oficyn i na dokupionym terenie wystawili murowane oficyny tylne, pozostawiając południową część działki jako wspólny wjazd i wspólny rynsztok. Łukacz M., Komorowski W.: Studium urbanistyczno-konserwatorskie staromiejskiego bloku nr 29 w Krakowie. MBP, 1988, mps. Rynsztok ten jest wzmiankowany w: Księgi ławnicze krakowskie 1365–1376 i 1390–1397. Wyd. S. Krzyżanowski. Kraków 1904, nr 2410, s. 315; opis z 1397 r.: canale seu aquefl uxum subterraneum de curia domus sue per curiam ducis usque ad platheam Wislensem (kanał, czyli podziemne ujście wody, z domu swojego [tu nazwisko właściciela posesji przyrynkowej] przez posesje książąt mazowieckich [Rynek Główny 26] do ulicy Wiślnej).
View in Google Scholar

32. Swaryczewski A.: Historyczne przekształcenia…, s. 24.
View in Google Scholar

33. Borowiejska-Birkenmajerowa M.: Kształt średniowiecznego…, s. 111, ryc. 95.
View in Google Scholar

34. Banach J.: Ikonografi a Rynku Głównego w Krakowie. Kraków 1998, s. 66.
View in Google Scholar

35. Problematykę domów wieżowych w miastach Europy Środkowej opracował obszernie Jerzy Piekalski. Piekalski J.: Wczesne domy…, s. 135–166. Zagadnienie funkcjonowania domów wieżowych w krajobrazie miasta przedstawił Cezary Buśko. Buśko C.: Budynki wieżowe w krajobrazie średniowiecznego miasta. W: Dom w mieście średniowiecznym i nowożytnym. Red. B. Gediga. Wrocław 2004, s. 62–73, uwzględniając tamże dom wójta Henryka w Krakowie na działce oznaczonej dziś jako ul. Bracka 3/5.
View in Google Scholar

36. Narys pierwszej kondygnacji domu wieżowego lub jej zachowaną część przedstawiono w dokumentacjach: Karbowski A.: Kamienica Małachowskich, Kraków, Rynek Główny 30 / ul. Szewska
View in Google Scholar

2. Piwnice pod skrzydłem północnym 1966, mps; Schejbal-Dereń K: Kraków Rynek Główny 46. Sprawozdanie z badań archeologicznych, 2004, mps; Łukacz M., Łukacz M.J.: Badania architektoniczne piwnic kamienicy Montelupich; Łukacz M.: Badania architektoniczne domu przy Rynku Głównym 23 w Krakowie. PBZA Marek Łukacz, 2004, wydruk komputerowy; Cechosz S., Holcer Ł.: O początkach pałacu… Autor dziękuje panu Stanisławowi Sławińskiemu za udostępnienie złożonego do druku artykułu: Przyczynek do stanu badań nad zagadnieniami najstarszych kamienic krakowskich i ich lokalizacji na działce modularnej, zawierającego m.in. dane o wczesnej zabudowie na działkach Rynek Główny 36 / ul. Sławkowska 1, Rynek Główny 42 / ul. św. Jana 1.
View in Google Scholar

37. Ten najstarszy datowany budynek mieszczański lokacyjnego Krakowa zidentyfikowali i rozpoznali Waldemar Komorowski i Marek Łukacz. Komorowski W., Łukacz M.: Bursa węgierska… Wyniki kolejnego etapu prac badawczych przedstawił Tomasz Liniecki: Liniecki T.: Dom wójta…
View in Google Scholar

38. Tj. dwóch lokacyjnych parcel, zlokalizowanych w połowie odległości pomiędzy przedlokacyjną osadą targową związaną z klasztorami oo. Franciszkanów i oo. Dominikanów a nowym centrum powstającego miasta – Rynkiem.
View in Google Scholar

39. Piekalski J.: Wczesne domy…, s. 166.
View in Google Scholar

40. Dogodny wjazd na podworzec i dostęp do oficyn w domach narożnych, a co za tym idzie wykluczenie funkcji komunikacji ulicy z podworcem, powodował częstokroć odmienny układ pomieszczeń powstającego traktu tylnego. Rezygnowano z szerokiej izby tylnej i wąskiego przechodu na rzecz dwóch pomieszczeń o niemal równej szerokości, formowanych w czasie trzeciej fazy budowy.
View in Google Scholar

41. Łukacz M.: Przemiany przestrzenne…, s. 72–80, ryc. 26.
View in Google Scholar

42. Obszerną literaturę na temat średniowiecznych kamienic krakowskich w XV w. przedstawia Waldemar Komorowski w swoich publikacjach, ostatnio w: Komorowski W.: Rozwój architektoniczno-urbanistyczny Krakowa…, s. 166.
View in Google Scholar

43. Kwestia spuszczania wód opadowych na działkę sąsiada jest przedmiotem licznych zatargów i sporów sąsiedzkich rozstrzyganych przez wiertelników. Księga wiertelnicza krakowska. Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Krakowie. Wyd. K. Jelonek-Litewka, A. Litewka, Ł. Walczy. Część 1–4 (1568–1606). Fontes Cracovienses 5–8. Kraków 1997–2000. Zasadę tę formułuje ortyl magdeburski, przedstawiony w publikacji: Reczek J., Twardzik W.: Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich według rękopisu nr 50 Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Cz. 2. Transliteracja i transkrypcja tekstu. Wrocław 1972, s. 184. Na s. 25 napisano: „Kto cirpiał rok i dzień aż [ze] strzechy albo z rynny woda ciekła przez jego dwór albo dom przez prawej odmowy, słowie iż przeciw temu w czas przed prawem nie odmówił albo zabronił ten musi też to dalej cierpieć, niżliby miał list albo z prawa które świadectwo, iżby dalej tego nie miał cirpieć podług prawa”.
View in Google Scholar

44. Np. w staromiejskim bloku nr 16, wytyczonym odcinkami ul. Szpitalnej, św. Tomasza, Św. Krzyża, Mikołajskiej, rozwiązanie takie występuje w 10 domach. Łukacz M. et al.: Studium urbanistyczno-konserwatorskie bloku nr 16 w Krakowie. PKZ, Kraków, 1990, mps.
View in Google Scholar

45. Zmiany geometrii dachów w okresie gotyku i renesansu w domach krakowskich przedstawił Marek Łukacz. Łukacz M.: Przemiany przestrzenne…, s. 48–52. Waldemar Komorowski i Kamila Follprecht przytaczają tłumaczenie z łaciny uchwały Rady Miejskiej z 1544 r., wykonane przez Franciszka Piekosińskiego. Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa (1507–1795). Wyd. F. Piekosiński. Acta historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 8. Kraków 1885, t. 1 (1507–1586), z. 1, nr 112, s. 183, 184, De tectis aedium novarum: „Kto zechce odtąd budować dom murowany, tedy ustanawia się, że w takich budynkach dachy zgodnie z nowym sposobem budowania zrobione być mają, mianowicie po wzniesieniu z obu stron ścian, ma być dach pogrążony i zamknięty, ażeby tym sposobem mógł i swoje i sąsiadom budynki od groźby pożarów bezpiecznymi uczynić”. Komorowski W., Follprecht K.: Rozwój urbanistyczno-architektoniczny Krakowa intra muros w czasach nowożytnych. W: Kraków. Nowe studia…, s. 207, przyp. 76.
View in Google Scholar

46. Łukacz M., Rusińska S., Borkowska-Bober U.: Ekspertyza konserwatorska domu przy ul. Szpitalnej 8 w Krakowie. MBP, 1978, mps; Łukacz M.M., Łukacz M.J.: Dom przy placu Mariackim 2 w Krakowie, uzupełniające badania architektoniczne. PBZA Marek Łukacz, wydruk komputerowy (w opracowaniu).
View in Google Scholar

47. Np. w rewizji wiertelniczej z 1608 r., Archiwum Państwowe w Krakowie, zapis rady miejskiej, rkps Consulum, sygn. 457, s. 45–47. Tam napisano: „W szczycie od Wiślnej ulice okno jedno kafarowe, dwoje niekafarowe (…). Łukacz M., Łukacz M.J.: Badania architektoniczne wybranej partii budynku kamienicy Czeczotki… W świetle tych danych słuszne wydaje się, że przedstawiana w literaturze przedmiotu przez Andrzeja Swaryczewskiego forma dachów kalenicowych nakrywających w średniowieczu przyrynkowe domy nosi cechy hipotetycznej koncepcji autorskiej.
View in Google Scholar

48. Pierwszy poruszył tę problematykę Władysław Grabski, a kontynuował ją Józef Jamroz. Grabski W.: Średniowieczne przedproża domów krakowskich. „Biuletyn Krakowski” 1960, t. 2, s. 25–46; Jamroz J.: Mieszczańska kamienica…
View in Google Scholar

49. Nad piwniczkami przedproży rozpięte były z reguły sklepienia kolebkowe, jedynie w domu przy Rynku Głównym 7 jest to sklepienie ostrołukowe, a w domu przy Rynku Głównym 46 przedproże przykryto połową kolebki. Łukacz M., Łukacz M.J.: Badania architektoniczne piwnic kamienicy Montelupich… Kamienica Montelupich przy Rynku Głównym 7 w Krakowie - wstępne badania architektoniczne piwnic, część I. PBZA Marek Łukacz, wydruk komputerowy, 2009
View in Google Scholar

50. Jamroz J.: Mieszczańska kamienica…, s. 77.
View in Google Scholar

51. Grabski W.: Średniowieczne przedproża…, s. 18.
View in Google Scholar

52. Oprócz jednoznacznych wyników badań archeologicznych świadczą o tym liczne wilkierze, np. wilkierz krakowski z XV w. o usuwaniu śmieci z Rynku. Estrei-cher S.: Najstarszy zbiór przywilejów i wilkierzy miasta Krakowa. Kraków 1936; Źródła do dziejów zabudowy związanej z handlem we wschodniej części Rynku Głównego w Krakowie (XIV–XIX w.). Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Krakowie. Wyd. K. Follprecht, K. Jelonek-Litewka. Kraków 2007, s. 99–105.
View in Google Scholar

53. Cechosz S., Holcer Ł.: Średniowieczne przedproże…
View in Google Scholar

54. Ostatnia potwierdzona źródłowo dobudowa przedproża do domu przy ul. Brackiej 13 miała miejsce w drugiej połowie XVI w. Chlebińska D., Wajda K.: Ekspertyza konserwatorska domu przy ul. Brackiej 15 w Krakowie. MBP, 1978, mps.
View in Google Scholar

55. Problematykę średniowiecznych przyrynkowych pałaców miejskich Krakowa obszernie przedstawił Waldemar Komorowski. Komorowski W.: Kamienice i pałace Rynku krakowskiego…
View in Google Scholar

56. Wyniki badań architektonicznych piwnic tego budynku przeprowadzone przez autora niniejszego artykułu w 2009 r. w pełni popierają tezy Waldemara Komorowskiego przedstawione w publikacji: Krakowski ratusz w średniowieczu i domniemany Dwór Artusa w Krakowie. „Rocznik Krakowski” 1998, t. 64, s. 7–34, uzupełniając stan wiedzy o pierwszych polokacyjnych fazach formowania się tej wyjątkowej budowli; Łukacz M., Łukacz M.J.: Badania architektoniczne piwnic domu przy Rynku Głównym 7…, 2010.
View in Google Scholar

57. Komorowski W.: Rozwój urbanistyczno-architektoniczny Krakowa…, s. 169.
View in Google Scholar

58. Część tez zawartych w niniejszym artykule przedstawiono w trakcie Międzynarodowej Konferencji Konserwatorskiej. Kraków 2000. Łukacz M.: Przemiany układu funkcjonalno-przestrzennego krakowskich domów mieszczańskich w okresie gotyku i renesansu. W: Dziedzictwo kulturowe fundamentem rozwoju cywilizacji. Materiały konferencyjne. Politechnika Krakowska. Kraków 2000, s. 415
View in Google Scholar

Downloads

Published

2026-10-23

Issue

Section

Articles

How to Cite

Zabudowa pierzei Rynku Głównego w Krakowie w okresie średniowiecza. (2026). Krzysztofory: Scientific Bulletin of the Historical Museum of the City of Kraków, 28(1), 75-98. https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.01.03