Wielka Waga na krakowskim Rynku w świetle badań archeologicznych
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.02.01Abstract
THE GREAT SCALES IN MAIN MARKET SQUARE IN KRAKOW IN THE LIGHT OF ARCHAEOLOGICAL RESEARCH
The archaeological survey carried out in the area of the Great Scales in Main Market Square (Rynek Główny) in Kraków in the years 2005–2006 brought a wide range of interesting results. It was established that a wooden structure had existed to the west of the Church of St Adalbert as early as in the second half of the 13th century. Developed in two stages, the building had housed a device for weighing metals. The structure of the building was partially recognized, and its floors were also documented, corresponding with the levels of the earliest two cobbled surfaces in the post-charter Kraków. A quadrangular building was unearthed, erected after the wooden scales had been filled in and before a stone and brick structure having the same function was built; that building was interpreted as a provisional location for the weighing device, converted into a metal storage after the stone and brick building had been finished. The orientation of the two wooden buildings was confirmed to have agreed with the axes of the pre-charter buildings (dating back to the Early Middle Ages), such as the nearby Church of St Adalbert, or St Mary’s Basilica. The relics of the stone and brick Great Scales were unearthed; based on the stratigraphic analysis and the historical objects found at the excavation site, the origin of the Great Scales is roughly dated to the middle of the 14th century. The successive utility levels were distinguished, connected with the function of the building of the Great Scales during the Middle Ages as well as in the modern era. The historical items discovered within the area of the Great Scales included pieces of metals which were classified as sources of information about the activities which had been carried out while weighing metals, and such other fragments that apparently point to previously unknown production processes. Following their detailed specialist tests, these objects may contribute to broadening our knowledge of the past methods of obtaining precious metal.
References
1. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa. T. 1. Kraków do schyłku wieków średnich. Red. J. Bieniarzówna, J.M. Małecki. Kraków 1992, s. 391.
View in Google Scholar
2. Najstarsze księgi i rachunki miasta Krakowa od r. 1300 do 1400. Wyd. F. Piekosiński, J. Szujski. Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 4. Kraków 1878, cz. 1, nr 24, s. 6; nr 422, s. 44; nr 1472, s. 162.
View in Google Scholar
3. Wyrozumska B.: Przywileje ustanawiające gminy miejskie wielkiego Krakowa (XIII–XVIII wiek). Kraków 2007, s. 57 i nn.
View in Google Scholar
4. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa…, s. 233.
View in Google Scholar
5. Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa 1257–1506. Wyd. F. Piekosiński. Monumenta mediiaevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 7. Kraków 1882, cz. 2–4, nr CCLXIII, s. 376.
View in Google Scholar
6. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa w wiekach średnich. „Rocznik Krakowski” 1900, t. 3, s. 53 i nn.; Tomkowicz S.: Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów. Ich nazwy i zmiany postaci. Biblioteka Krakowska nr 63–64. Kraków 1926, s. 28.
View in Google Scholar
7. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa…, s. 53.
View in Google Scholar
8. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa…, s. 385.
View in Google Scholar
9. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 90.
View in Google Scholar
10. Molenda D.: Zastosowanie ołowiu na ziemiach polskich od XIV do XVII wieku. W: Molenda D., Balcerzak E.: Metale nieżelazne na ziemiach polskich od XIV do XVIII wieku (zastosowanie i wyroby). „Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej” 1987, t. 59, s. 14 i nn.
View in Google Scholar
11. Eadem: Polski ołów na rynkach Europy środkowej w XIII–XVII wieku. „Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej” 2001, t. 69, s. 45.
View in Google Scholar
12. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa…, s. 229.
View in Google Scholar
13. Prace wykopaliskowe w rejonie Wielkiej Wagi w sezonie badawczym 2005–2006 odbywały się w ramach interdyscyplinarnych badań prowadzonych po wschodniej stronie Rynku Głównego w Krakowie. Badania te, w których brał udział zespół pod kierunkiem dr Cezarego Buśko z Pracowni Archeologiczno-Architektonicznej Niegoda, miały związek z wymianą nawierzchni i budową podziemnych kubatur.
View in Google Scholar
14. Zaitz E.: Sprawozdanie z badań sondażowych prowadzonych na Rynku Głównym w Krakowie w 2003 roku. W: VI Konferencja Naukowo-Techniczna „Inżynieryjne problemy odnowy staromiejskich zespołów zabytkowych REW–INŻ. 2004”. Kraków, 24–26 listopada 2004 r. Materiały konferencyjne. T. 1. Kraków 2004, s. 263–296.
View in Google Scholar
15. Dereń M.: Wielka Waga na Rynku Głównym w Krakowie w świetle badań archeologicznych w latach 2005–2006. Praca magisterska pod kierunkiem prof. dr. hab. Leszka Kajzera, Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny, Łódź 2007, mps w posiadaniu autora, s. 44 i nn.
View in Google Scholar
16. Istnieje szansa na dokładniejsze rozpoznanie konstrukcji, a przynajmniej szerokości drewnianej budowli w przypadku przebadania nawarstwień pod poziomem użytkowym zasypanej XIX-wiecznym gruzem piwnicy.
View in Google Scholar
17. Bruk po stronie północnej odsłonięto w ramach wykopu A (badania 2005–2006).
View in Google Scholar
18. Wałowy A.: Późnośredniowieczne garncarstwo krakowskie w świetle źródeł archeologicznych. „Materiały Archeologiczne” 1979, t. 19, s. 25.
View in Google Scholar
19. Radwański K.: Prace badawcze prowadzone w 1962 r. na terenie Krakowa. „Materiały Archeologiczne” 1964, t. 5, s. 229–234; Wałowy A.: Późnośredniowieczne garncarstwo…, s. 30, 31; Zaitz E.: Sprawozdanie…, s. 281.
View in Google Scholar
20. Zaitz E.: Sprawozdanie…, s. 281.
View in Google Scholar
21. Po północnej stronie opisany bruk odsłonięto w ramach wykopu A (badania 2005–2006).
View in Google Scholar
22. Wałowy A.: Późnośredniowieczne garncarstwo…, s. 25, 28.
View in Google Scholar
23. Ibidem.
View in Google Scholar
24. Wyrozumski J.: Dzieje Krakowa…, s. 229.
View in Google Scholar
25. Radwański K.: Kraków przedlokacyjny. Rozwój przestrzenny. Kraków 1975, s. 160.
View in Google Scholar
26. Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej APKr), Akta miasta Krakowa, rkps 1592, s. 166; rkps 1599, s. 110; rkps 1600, s. 90; rkps 1601, s. 98; rkps 1602, s. 89; rkps 1603, s. 160; rkps 1604, s. 148; rkps 1607, s. 184, za: Źródła do dziejów zabudowy związanej z handlem we wschodniej części Rynku Głównego w Krakowie (XIV–XIX w.). Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Krakowie. Wyd. K. Follprecht, K. Jelonek-Litewka. Kraków 2007, nr 2, 5–10, 13, s. 1–3.
View in Google Scholar
27. Noga Z.: Instruktarz krakowskiej Wagi Wielkiej z 1602 roku. „Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historica III” 2004, t. 21. Księga jubileuszowa Profesora Feliksa Kiryka. Red. A. Jureczko, F. Leśniak, Z. Noga, s. 335; Kutrzeba S.: Finanse Krakowa…, s. 57; Molenda D.: Zastosowanie ołowiu…, s. 20.
View in Google Scholar
28. Molenda D.: Polski ołów…, s. 24. Handel ołowiem w formie płyt potwierdzają też zapiski w rachunkach miejskich z lat 1523–1538. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1599, s. 110; rkps 1600, s. 122; rkps 1601, s. 98; rkps 1602, s. 89; rkps 1603, s. 160; rkps 1604, s. 148; rkps 1606, s. 154, za: Źródła…, nr 5–10, 12, s. 2 i nn.
View in Google Scholar
29. Bochen ołowiu znaleziono przy budynku, w wykopie A, eksplorowanym w tym samym czasie co Wielka Waga.
View in Google Scholar
30. Niezabitowski M.: „Bochen” ołowiu. Nota kat. nr VI.87. W: Kraków – europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791. Katalog wystawy. Red. nauk. G. Lichończak-Nurek. Kraków 2007, s. 365. Wystawa jubileuszowa z okazji 750. rocznicy lokacji Krakowa na prawie magdeburskim, przygotowana przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa we współpracy z Archiwum Państwowym w Krakowie oraz Towarzystwem Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, Pałac Krzysztofory, 5 czerwca – 19 listopada 2007 r.
View in Google Scholar
31. Molenda D.: Zastosowanie ołowiu…, s. 20.
View in Google Scholar
32. Kuczyński S.K.: Polskie Herby ziemskie. Geneza, treści, funkcje. Warszawa 1993, s. 13 i nn.
View in Google Scholar
33. Molenda D.: Zastosowanie ołowiu…, s. 14.
View in Google Scholar
34. Eadem: Eksploatacja rud miedzi i handel miedzią w Polsce w późnym średniowieczu i w początkach nowożytności (do 1795 r.). „Przegląd Historyczny” 1989, t. 80, z. 4, s. 811.
View in Google Scholar
35. Badania archeologiczne Wielkiej Wagi 2005–2006, nr inw. W 265/05. Wszystkie podane w przypisach numery inwentarzowe odnoszą się do inwentarza zabytków pozyskanych podczas badań wykopaliskowych w latach 2005–2006.
View in Google Scholar
36. Wróblewska E.: Wylewki miedzi. Noty kat. nr VI.152, VI.153, VI.154, VI.155, VI.156, VI.157. W: Kraków – europejskie miasto…, s. 388 i nn.
View in Google Scholar
37. Badania prowadzi Aldona Garbacz-Klempka z Wydziału Odlewnictwa Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie.
View in Google Scholar
38. Buśko C., Dereń M., Garbacz-Klempka A.: Konfekcjonowanie ołowiu i miedzi w krakowskiej Wielkiej Wadze. „Archaeologia Historica Polona” 2009, t. 18, s. 11; Niezabitowski M.: Plaster miedzi. Nota kat. nr VI.148. W: Kraków – europejskie miasto…, s. 387.
View in Google Scholar
39. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa…, s. 120; APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1594, s. 23, za: Źródła…, nr 3, s. 1.
View in Google Scholar
40. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa…, s. 120; APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1594, s. 23, za: Źródła…, nr 3, s. 1.
View in Google Scholar
41. Komorowski W.: Krakowska Waga Wielka w średniowieczu. „Rocznik Krakowski” 2006, t. 72, s. 37.
View in Google Scholar
42. Czerner R.: Zabudowy rynków. Średniowieczne bloki śródrynkowe wybranych dużych miast śląskich. Wrocław 2002, s. 157, 158.
View in Google Scholar
43. Komorowski W.: Krakowska Waga Wielka…, s. 37.
View in Google Scholar
44. Analiza porównawcza budynków wag miejskich zasługuje na odrębne opracowanie w szerokim kontekście geograficznym, ze szczególnym uwzględnieniem Europy Środkowej i Zachodniej (zwłaszcza terenów Niemiec, Holandii, Belgii, Szwajcarii, Słowacji, Czech). Poszukując analogii do wagi krakowskiej, natknęliśmy się na kilka interesujących przykładów wag miejskich. W tym samym Frankfurcie nad Menem, o którym pisze Waldemar Komorowski omawiając wagę z 1502 r., znajduje się – jak się okazało – o ponad wiek starszy gmach, który był wcześniejszą siedzibą wagi miejskiej, a od 1502 r. po wybudowaniu nowej wagi, oddany został sukiennikom i do dziś nazywany jest sukiennicami. Innym interesującym przykładem jest waga z XIII-wiecznym rodowodem, znajdująca się w Stralsundzie (a więc podobnie jak Kraków – mieście hanzeatyckim). Jej bryła, po licznych przebudowach i zniszczeniach wojennych, została w latach 90. odtworzona w formie średniowiecznej. Musiało się to odbyć na podstawie zachowanych opisów, planów bądź przedstawień ikonograficznych. Zapoznanie się z tymi materiałami, podobnie jak i z dokumentacją starszej frankfurckiej wagi, mogłoby nas znacznie przybliżyć do poznania pierwotnego wyglądu Wagi Wielkiej w Krakowie. Obie niemieckie wagi powstały mniej więcej w tym samym czasie, co waga krakowska. Wiadomości zaczerpnięto ze stron internetowych: http://www.altfrankfurt.com/altstadt/DomSud/Weckmarkt/Leinwandhaus/; http://www.belocal. de/stralsund/sehenswertes/stadtwaage/seite_1,59,2,9633.html oraz http://www.ostsee.de/stralsund/altstadt-stadtwaage.html).
View in Google Scholar
45. Komorowski W.: Krakowska Waga Wielka…, s. 38, 39.
View in Google Scholar
46. Sudacka A.: Wyniki kwerendy archiwalnej dotyczącej zabudowy handlowej Rynku w Krakowie. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2008, z. 26, s. 92.
View in Google Scholar
47. Badacze architektury (zob.: Niewalda W., Sławiński S.: Wielka Waga na Rynku w Krakowie – interpretacja odkryć i próba rekonstrukcji w niniejszym zeszycie „Krzysztoforów. Zeszytów Naukowych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa”, cz. 1) datują powstanie tego pomieszczenia na koniec XV w., zwracając przy tym uwagę na dwufazowość wydzielającego je muru. Relacje stratygraficzne i obserwacja muru w kontekście związanej z wznoszeniem jego warstwy budowlanej, uprawnia jednak do datowania go na drugą połowę XIV w. 48. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1667, s. 265, za: Źródła…, nr 24, s. 10.
View in Google Scholar
49. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 19. Być może wiadomość o likwidacji składu ołowiu na Rynku w 1592 r. nie jest do końca pewna, skoro w instruktarzu krakowskiej wagi z 1602 r. czytamy, że w razie ominięcia składu krakowskiego i wagi miejskiej „tuteczny mieszczanin bądź cudzoziemiec (…) od każdej sztuki ołowiu, albo beczki płacić nie inaczej powinien, jedno jakoby to na miejscu własnym uprzywilejowanym przy wadze miejskiej złożone było”. (Noga Z.: Instruktarz…, s. 335). Z kolei pod datą 1643 r. w opisie rynkowej zabudowy handlowej znajdujemy zapiskę: „Waga Wielka i składem ołowiu w administratiej JMP Stanisława Rappa rajcy krakowskiego”. (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1858, s. 74, za: Źródła…, s. 73, nr 143). Dom ołowny koło budynku Wielkiej Wagi wspominany jest jeszcze w źródłach z połowy XVII w. (Molenda D.: Polski ołów…, s. 30). Przytoczone tu informacje pozwalają domniemywać, że skład ołowiu w południowo-wschodniej części krakowskiego Rynku przetrwał aż do „potopu” szwedzkiego.
View in Google Scholar
50. Czerner R.: Zabudowy rynków…, s. 157.
View in Google Scholar
51. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1542, s. 77, za: Źródła…, nr 37, s. 18.
View in Google Scholar
52. Kula W.: Miary i ludzie. Warszawa 2004, ryc. 27.
View in Google Scholar
53. Molenda D.: Polski ołów…, s. 29.
View in Google Scholar
54. Badania archeologiczne Wielkiej Wagi 2005–2006, nr inw. W 443/06, W 6/05. Na temat ćwiartki plastra miedzi i odmiennej możliwości powstawania takich fragmentów pisze Michał Niezabitowski. Niezabitowski M.: Fragment plastra miedzi. Nota kat. nr VI.149. W: Kraków – europejskie miasto…, s. 387.
View in Google Scholar
55. Badania archeologiczne Wielkiej Wagi 2005–2006, nr inw. W 282/05.
View in Google Scholar
56. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1667, s. 281, 282, za: Źródła…, s. 12, nr 24.
View in Google Scholar
57. Badania archeologiczne Wielkiej Wagi 2005–2006, nr inw. W 441/06, W 442/06.
View in Google Scholar
58. Molenda D.: Eksploatacja rud miedzi…, s. 801.
View in Google Scholar
59. Ibidem, s. 813.
View in Google Scholar
60. Ibidem, s. 812.
View in Google Scholar
61. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa…, s. 59, 120, tab. 2.
View in Google Scholar
62. Idem: Finanse i handel średniowiecznego Krakowa. Kraków 2009, s. 37.
View in Google Scholar
63. Sudacka A.: Wyniki kwerendy…, s. 92.
View in Google Scholar
64. Ostatnie wzmianki o topni przy wadze pochodzą z lat 1658 i 1660. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1866, 1867.
View in Google Scholar
65. Ibidem, rkps 1665, s. 290, za: Źródła…, nr 23, s. 6.
View in Google Scholar
66. Ibidem, rkps 1667, s. 265, za: Źródła…, nr 24, s. 10.
View in Google Scholar
67. Ibidem, rkps 1665, s. 289, 290, za: Źródła…, nr 23, s. 6.
View in Google Scholar
68. Molenda D.: Zastosowanie ołowiu…, s. 67; APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 237, s. 1156, za: Źródła…, nr 27, s. 14.
View in Google Scholar
69. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1667 s. 180, 181, 262, za: Źródła…, nr 24, s. 7, 9.
View in Google Scholar
70. Ibidem, rkps 1665, s. 287, za: Źródła…, nr 23, s. 5.
View in Google Scholar
71. Za Stanisławem Sławińskim, zob.: przyp. 47.
View in Google Scholar
72. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1667, s. 186, za: Źródła…, nr 24, s. 8.
View in Google Scholar
73. Pierwsza przybudówka, podzielona później na dwa pomieszczenia S i T, wspominana jest w źródłach z pierwszej połowy XVII w. jako „sklep przy wrotach wagi”. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1722, s. 98; rkps 1971, s. 9, za: Źródła…, nr 141, 142, s. 72.
View in Google Scholar
74. Ibidem, rkps 1669, s. 275, 276, za: Źródła…, nr 25, s. 13.
View in Google Scholar
75. Ibidem, rkps 1971, s. 9; rkps 1858, s. 42, za: Źródła…, nr 142, 143, s. 72 i nn.
View in Google Scholar
76. Chodzi tu o wspomnianą już przybudówkę, podzieloną później na dwa pomieszczenia S i T.
View in Google Scholar
77. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1722, s. 98, za: Źródła…, nr 141, s. 72.
View in Google Scholar
78. Niezabitowski M.: Wycinek z „bochna” ołowiu. Nota kat. nr VI.88. W: Kraków – europejskie miasto…, s. 366 i nn.
View in Google Scholar
79. Badania archeologiczne Wielkiej Wagi 2005–2006, nr inw. W 148/05, W 224/05, W 272/05, W 279/05.
View in Google Scholar
80. Molenda D.: Eksploatacja rud miedzi…, s. 813.
View in Google Scholar
81. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa…, s. 42, 55.
View in Google Scholar
82. Noga Z.: Instruktarz…, s. 335.
View in Google Scholar
83. Molenda D.: Polski ołów…, s. 18, 31.
View in Google Scholar
84. Badania archeologiczne Wielkiej Wagi 2005–2006, nr inw. W 57/05.
View in Google Scholar
85. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1379, s. 456, za: Źródła…, nr 35, s. 16.
View in Google Scholar
86. Piece takie odsłonięto w pomieszczeniach R i Y.
View in Google Scholar
87. Datowaniu północno-wschodniej przypory na koniec XV w., jak to czynią badacze architektury (Waldemar Niewalda, Stanisław Sławiński), przeczy układ nawarstwień zarejestrowanych po obu stronach muru.
View in Google Scholar
88. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1762, s. 187, za: Źródła…, nr 32, s. 15.
View in Google Scholar
89. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1764, s. 210, za: Źródła…, nr 34, s. 16.
View in Google Scholar
90. Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny w Krakowie. Red. nauk. O. Czerner. Wrocław 2008, s. 249.
View in Google Scholar
91. Dobrym datownikiem są tu monety (kreuzery) znalezione w warstwie spalenizny, będącej pozostałością po pożarze.
View in Google Scholar
92. W 1879 r. ogłoszono licytację: „Magistrat stoł. król. miasta Krakowa podaje do publicznej wiadomości, iż celem sprzedania budynku miejskiego pod l. 6 Dz. I (odwach główny), z warunkiem rozebrania, uprzątnienia materyałów i oczyszczenia placu z gruzów, w terminie w warunkach licytacyi wyszczególnionych, odbędzie się w dniu 2 września 1879 r. („Czas” 1879, nr 200, z 31 sierpnia, s. 4). Kilka dni później w prasie ukazała się notatka: „Lubo dopiero dziś miała się odbyć licytacya na zburzenie odwachu w Rynku i uprzątnięcie gruzów ztąd powstałych, wszelako już wieczór przystąpiono do rozebrania dachu metalowego nad strażnicą i sztachet żelaznych, te bowiem nie idą na sprzedaż i przez Magistrat uprzątnięte zostały. Zwalenie tego szpetnego budynku nastąpi w tym jeszcze miesiącu”. „Czas” 1879, nr 202, 3 września, s. 2.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.
