Budynek Małej Wagi na Rynku krakowskim – próba rekonstrukcji
DOI:
https://doi.org/10.32030/KRZY.2010.02.03Abstract
THE BUILDING OF THE SMALL SCALES IN MAIN MARKET SQUARE IN KRAKOW – AN ATTEMPT AT A RECONSTRUCTION
In 2005 the relics of the walls of the Small Scales (Mała Waga) were discovered underneath the surface of Main Market Square (Rynek Główny) in Kraków. Situated in the plaza’s eastern section, the Small Scales was not only a building, but also an institution having at its disposal the devices for weighing light commodities in loads of anything below 1 cetnar (Polish hundredweight), wax, or pepper and other spices (as well as such goods as soap, fat, tar, alum, sulphur, or resin, collectively referred to as the ponderabilia). The brick and stone building of the Small Scales was probably constructed in the years 1391–1405, or ca 1405. It was a large structure based on an orthogonal plan, with the Scales on the bottom storey and the Furriers’ House (Smatruz Kuśnierski) on the top storey, and expanded by the bay window units adjacent to the longer elevations. Mentioned in modern written accounts, the cellars presumably date back to the late 15th or the early 16th century. In the 16th century the building was rebuilt, shaped into a structure with a Mannerist attic patterned after the Cloth Hall (Sukiennice); the last phase of the works was concluded in the years 1594–1595. Throughout the 17th and 18th centuries the exterior of the Small Scales did not undergo any significant alterations, while the inside was further divided into smaller rooms. For some time in the 18th century the Small Scales and a part of its southern extension housed a city tavern called the Skałka. The building of the Small Scales was demolished in 1801.
References
1. Decyzją Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie obiekt pozostawiono do „przyszłych badań”.
View in Google Scholar
2. Źródła do dziejów zabudowy związanej z handlem we wschodniej części Rynku Głównego w Krakowie (XIV–XIX w.). Ze zbiorów Archiwum Państwowego w Krakowie. Wyd. K. Follprecht, K. Jelonek- Litewka. Kraków 2007.
View in Google Scholar
3. Lenkiewicz T.: Badania archeologiczne prowadzone na Rynku Głównym w Krakowie w latach 1961–1963. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1964, t. 12, nr 1, s. 159–167, ryc. 1; Wałowy A.: Późnośredniowieczne garncarstwo krakowskie w świetle źródeł archeologicznych. „Materiały Archeologiczne” 1979, t. 19, s. 5–163.
View in Google Scholar
4. Zaitz E.: Sprawozdanie z badań sondażowych prowadzonych na Rynku Głównym w Krakowie w 2003 roku. W: VI Konferencja Naukowo-Techniczna „Inżynieryjne problemy odnowy staromiejskich zespołów zabytkowych REW–INŻ. 2004”. Kraków, 24–26 listopada 2004 r. Materiały konferencyjne. T. 1. Kraków 2004, s. 277 i nn., ryc. 9.
View in Google Scholar
5. Ibidem, s. 277.
View in Google Scholar
6. Loc. cit.
View in Google Scholar
7. Ibidem, s. 295, ryc. 9.
View in Google Scholar
8. Archiwum Państwowe w Krakowie (dalej cyt.: APKr), sygn. WMK Hip. 3, nr 8.
View in Google Scholar
9. APKr, Teki Grabowskiego, sygn. E 23, s. 891, 893.
View in Google Scholar
10. Wawel-Louis J.: Przechadzka kronikarza po Rynku krakowskim. Kraków 1890, s. 27, 28.
View in Google Scholar
11. Tomkowicz S.: Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów. Ich nazwy i zmiany postaci. Biblioteka Krakowska nr 63–64. Kraków 1926, s. 37.
View in Google Scholar
12. Rederowa D.: Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego (1796–1809). Część I. Zagadnienia urbanistyczne. „Rocznik Krakowski” 1957–1959, t. 34, s. 90. Aldona Sudacka i Waldemar Komorowski sporządzili na potrzeby badań archeologicznych (2005–2007) kwerendę źródłową do zabudowy wschodniej strony Rynku, a niektóre z materiałów opublikowali: Sudacka A.: Budynek Małej Wagi na Rynku Krakowskim na podstawie źródeł historycznych. „Rocznik Krakowski” 2006, t. 72, s. 45–55; podsumowanie wiedzy o Małej Wadze już po badaniach archeologicznych: Komorowski W., Sudacka A.: Rynek Główny w Krakowie. Red. nauk. O. Czerner. Wrocław 2008, s. 249–251; Sudacka A.: Wyniki kwerendy archiwalnej dotyczącej zabudowy handlowej Rynku w Krakowie. „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” 2008, z. 26, s. 94–97.
View in Google Scholar
13. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa w wiekach średnich. „Rocznik Krakowski” 1900, t. 3, s. 58.
View in Google Scholar
14. Zob.: Niewalda W., Sławiński S.: Wielka Waga na Rynku w Krakowie – interpretacja odkryć i próba rekonstrukcji w niniejszym zeszycie „Krzysztoforów. Zeszytów Naukowych Muzeum Historycznego Miasta Krakowa” (cz. 1).
View in Google Scholar
15. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 35; Sudacka A.: Budynek…, s. 48.
View in Google Scholar
16. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 35; Sudacka A.: Budynek…, s. 51.
View in Google Scholar
17. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 27, 34; Sudacka A.: Budynek…, s. 48.
View in Google Scholar
18. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 27,według: Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa 1257–1506. (dalej cyt. KDK). Wyd. F. Piekosiński. Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 7. Kraków 1882, cz. 2–4, nr CCLXIII, s. 376; Sudacka A.: Budynek…, s. 48.
View in Google Scholar
19. Sudacka A.: Budynek…, s. 51; bez podania lokalizacji tych urządzeń o topniach wspomina Stanisław Kutrzeba. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa…, s. 58, 59.
View in Google Scholar
20. Brak wzmianek w: Najstarsze księgi i rachunki miasta Krakowa od r. 1300 do 1400. Wyd. F. Piekosiński, J. Szujski. Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 4. Kraków 1878, cz. 1; Księgi ławnicze krakowskie 1365–1376 i 1390–1397. Wyd. S Krzyżanowski. Kraków 1904, nr 893,1098,1384.
View in Google Scholar
21. Najstarsze księgi…, cz. 2, zapiski od 1390 r., s. 289, 293, 298, 303, 306, 310, 314, 318, 321, 326, 329, 332, 335, 338; Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 34; Źródła…, nr 83–97, 100.
View in Google Scholar
22. Źródła…, nr 50, 51. Autorki tej publikacji źródłowej odniosły powyższą zapiskę do Małej Wagi.
View in Google Scholar
23. Ibidem, nr 50.
View in Google Scholar
24. Ibidem, nr 51.
View in Google Scholar
25. Sudacka A.: Wyniki…, s. 95.
View in Google Scholar
26. Ibidem, s. 94; Źródła…, nr 52.
View in Google Scholar
27. Źródła…, nr 52.
View in Google Scholar
28. Dwoistość funkcji (waga na dole, Smatruz na piętrze) dostrzegł Ambroży Grabowski. APKr, Teki Grabowskiego, sygn. E 19, s. 463.
View in Google Scholar
29. Sudacka A.: Budynek…, s. 52.
View in Google Scholar
30. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 34.
View in Google Scholar
31. Kutrzeba S.: Finanse Krakowa…, s. 46, 47.
View in Google Scholar
32. Sudacka A.: Budynek…, s. 50.
View in Google Scholar
33. KDK, cz. 2–4, nr DXV, s. 660.
View in Google Scholar
34. Sudacka A.: Budynek…, s. 50.
View in Google Scholar
35. KDK, cz. 2–4, nr DLXXXVIII, s. 699.
View in Google Scholar
36. Ibidem; pomyłkę zauważyła Aldona Sudacka. Sudacka A.: Wyniki…, s. 92.
View in Google Scholar
37. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 34.
View in Google Scholar
38. Ibidem, s. 36, 37.
View in Google Scholar
39. APKr, sygn. WMK Hip. 3, nr 8.
View in Google Scholar
40. Zaitz E.: Sprawozdanie z badań sondażowych…, s. 277.
View in Google Scholar
41. Loc. cit.
View in Google Scholar
42. Źródła…, nr 67.
View in Google Scholar
43. Czerner R.: Zabudowy rynków. Średniowieczne bloki śródrynkowe wybranych dużych miast Śląska. Wrocław 2002, s. 158.
View in Google Scholar
44. Zdanie innych badaczy podziela Waldemar Komorowski. Komorowski W.: Krakowska Waga Wielka w średniowieczu. W: Późne średniowiecze w Karpatach polskich. Red. J. Gancarski. Krosno 2007, s. 407 i 409.
View in Google Scholar
45. Obszernie omawia ich problematykę Rafał Czerner, zwracając przy tym uwagę na podobieństwo układu funkcjonalnego hal śląskich do sukiennic z Europy Zachodniej. Czerner R.: Zabudowy rynków…, s. 142–155.
View in Google Scholar
46. APKr, sygn. WMK Hip. 3, s. 1001.
View in Google Scholar
47. Ibidem, sygn. E 44 (Census civitatis wcielony w Teki Grabowskiego), s. 9; APKr, sygn. E 23, s. 891; Heydeke J.: Census civitatis conscripti. Spis dochodów miasta Krakowa z 1500 roku. Wyd. M. Starzyński. Cracovienses Fontes Minores. T. 2. Kraków 2009, s. 11, 14.
View in Google Scholar
48. Heydeke J.: Census civitatis…, s. 17.
View in Google Scholar
49. APKr, Akta miasta Krakowa, sygn. 1598 (nlb); sygn. 1599, s. 33. O piwnicach pod gmachem pisze też Aldona Sudacka, nie precyzując jednak przekonująco swojego o nich poglądu. Sudacka A.: Wyniki…, s. 95.
View in Google Scholar
50. Brak wzmianek o tej przybudówce z XVI w., zob. niżej: zapiski z XVIII w.
View in Google Scholar
51. KDK, cz. 2–4, Liber omnium prouentuum…, 1542, s. 736.
View in Google Scholar
52. Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa (1507–1795). Wyd. F. Piekosiński. Acta historica res gestas Poloniae illustrantia. T. 8. Kraków 1885, T. 1 (1507–1586), z. 2, s. 949 i nn.; APKr, Akta miasta Krakowa, sygn. 1598, 1599, 1607, 1621, 1649.
View in Google Scholar
53. Sudacka A.: Wyniki…, s. 95.
View in Google Scholar
54. Prawa, przywileje…, t. 1, z. 2, s. 1047 i nn.; APKr, Akta miasta Krakowa, sygn. 1621, 1622.
View in Google Scholar
55. Źródła…, nr 57.
View in Google Scholar
56. APKr, Akta miasta Krakowa, sygn. 1649.
View in Google Scholar
57. APKr, sygn. WMK Hip. 3, s. 1037.
View in Google Scholar
58. Prawa, przywileje…, t. 1, z. 2, s. 949 i nn.; KDK, cz. 2–4, Liber omnium prouentuum…, 1542, s. 732, 733.
View in Google Scholar
59. Plan zabudowy Rynku autorstwa Dominika Pucka z 1787 r. Tomkowicz S.: Plan Rynku krakowskiego z r. 1787. „Rocznik Krakowski” 1907, t. 9, s. 177–185 oraz obrazy Michała Stachowicza z końca XVIII w., za: Banach J.: Najstarsza ikonografia Rynku Głównego. „Rocznik Krakowski” 1992, t. 58, s. 73–75, ryc. 2, 3.
View in Google Scholar
60. Źródła…, nr 53. Wspomina o tym za Ambrożym Grabowskim Stanisław Tomkowicz. APKr, Teki Grabowskiego, sygn. E 23, s. 913; Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 35.
View in Google Scholar
61. Attyki pojawiają się w Krakowie na ogół w drugiej połowie XVI w.
View in Google Scholar
62. Źródła…, nr 55.
View in Google Scholar
63. Ibidem, nr 56.
View in Google Scholar
64. Ibidem, nr 58.
View in Google Scholar
65. Tomkowicz S.: Ulice i place…, s. 28, 33–35; Źródła…, nr 59; Sudacka A.: Budynek…, s. 53, 54.
View in Google Scholar
66. Źródła…, nr 59.
View in Google Scholar
67. Sudacka A.: Budynek…, s. 53.
View in Google Scholar
68. 11 czerwca zapłacono „chłopom czo dachówkę nosili na kusznierski dom na obdachy przez trzy dni gr. 31 den. 19”. Źródła…, nr 59.
View in Google Scholar
69. Aldona Sudacka uważa, że Kacpra zatrudniono do robót wykończeniowych, niemniej sądzi, że w ramach opisanego powyżej remontu przebudowano gmach „w duchu rodzimego renesansu”. Sudacka A.: Budynek…, s. 53.
View in Google Scholar
70. Ibidem, s. 45. Autorka też pisze o okrągłych oknach.
View in Google Scholar
71. Źródła…, nr 59; Sudacka A.: Budynek…, s. 53. Autorka przypuszcza, że tym malarzem był Jan Stawinoga, malujący nieco później „wierzch i inne rzeczy na Wielkiej Wadze”.
View in Google Scholar
72. Źródła…, nr 59.
View in Google Scholar
73. Ibidem, nr 60.
View in Google Scholar
74. APKr, Teki Grabowskiego, sygn. E 15, s. 131.
View in Google Scholar
75. Bardziej precyzyjne datowanie nie jest tu możliwe.
View in Google Scholar
76. APKr, Akta miasta Krakowa, sygn. 1671.
View in Google Scholar
77. Ibidem, sygn. 1673, 1675.
View in Google Scholar
78. Źródła…, nr 143.
View in Google Scholar
79. Banach J.: Najstarsza ikonografia…, s. 73–75, ryc. 2, 3.
View in Google Scholar
80. Źródła…, nr 61.
View in Google Scholar
81. Ibidem, nr 62.
View in Google Scholar
82. Ibidem, nr 63.
View in Google Scholar
83. Ibidem, nr 64.
View in Google Scholar
84. Wawel-Louis J.: Przechadzka kronikarza…, s. 28.
View in Google Scholar
85. Źródła…, nr 65.
View in Google Scholar
86. Sudacka A.: Budynek…, s. 54; APKr, Akta miasta Krakowa, sygn. 1409, s. 249; podobnie zapisano w inwentarzu z 1732 r.: „Secundo balku jednego drewnianego z szalami drewnianemi in anno 1705 sprawionego niedostaje”. Źródła…, nr 67.
View in Google Scholar
87. Źródła…, nr 37.
View in Google Scholar
88. Ibidem, nr 66.
View in Google Scholar
89. Rzut tej dobudówki przedstawiono na planie Dominika Pucka z 1787 r.
View in Google Scholar
90. Źródła…, nr 67.
View in Google Scholar
91. Sklepem zwano wówczas pomieszczenie sklepione.
View in Google Scholar
92. Źródła…, nr 68.
View in Google Scholar
93. Ibidem, nr 69.
View in Google Scholar
94. Ibidem, nr 70.
View in Google Scholar
95. Ibidem, nr 71.
View in Google Scholar
96. Ibidem, nr 72.
View in Google Scholar
97. Ibidem, nr 73.
View in Google Scholar
98. Ibidem, nr 74.
View in Google Scholar
99. Sudacka A.: Budynek…, s. 54.
View in Google Scholar
100. Źródła, nr 75.
View in Google Scholar
101. Sudacka A.: Budynek…, s. 54, 55.
View in Google Scholar
102. Źródła…, nr 76.
View in Google Scholar
103. Ibidem, nr 77.
View in Google Scholar
104. Ibidem, nr 78.
View in Google Scholar
105. Ibidem, nr 79.
View in Google Scholar
106. Cały budynek zwano wówczas Smatruzem, natomiast właściwy Smatruz Kuśnierski zajmował piętro. Pomiaru rzutu dokonano w parterze, obejmując nim także kramy przyległe do gmachu głównego, dlatego wymiary są większe niż potwierdzone odkrytymi murami, których obwód powtarzały mury piętra. Została też podana wysokość całego budynku wraz z attyką, stąd określenie „nad dach”. Z pomiaru wynika, że wysokości obu kondygnacji były znaczne, 5–6 m każda, a w przypadku zapewne nieco wyższego od piętra parteru nawet do 7 m.
View in Google Scholar
107. Sudacka A.: Budynek…, s. 46, 47.
View in Google Scholar
108. Źródła…, nr 80, 81.
View in Google Scholar
109. Ibidem, nr 81.
View in Google Scholar
110. Ibidem, nr 82.
View in Google Scholar
111. Rederowa D.: Studia…, s. 90; Sudacka A.: Budynek…, s. 47, 48.
View in Google Scholar
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
See more at Copyright & Licensing tab.

